سۆرانی  |  بادینی  |  English      

لیبرالییەت چی یە؟

سەجاد شنگالی

رۆژنامەڤان و چالاکڤان
  29/03/2021  |    1080 جار خوێندراوەتەوە

فەلسەفەیەکا سیاسی یە یان بوچونەکا بەربەلاڤە هاتیە دامەزراندن لسەر هزرا ئازادیێ و وەکهەڤیێ. لیبرالیا کلاسیکی گرنگیێ ب ئازادایێ ددەت دەمێ کو  ئازادی بنەمایا دووەمی بیت، وەکهەڤی د لیبرالیا چڤاکیدا پتر دهێتە خوەیاکرن. کەسێن ل دویڤ رێبازا لیبرالی دچن خودان هزر و بوچونێن بەرفرەهن ل گۆر تێگەهشتنا وان لسەر ڤان هەردوو بنەمایا (ئازادی،وەکهەڤی) بەلێ ئەڤە کەسە ب شێوەیەکی گشتی پشتەڤانیا هزران دکەن وەکو ئازادیا دەربرینێ ، و ئازادیا رۆژنامەڤانیێ ، ئازادیا ئۆلی ، بازارێ سەربەست، مافێ خەلکێ سڤیل ، و چڤاکێن کۆمەلایەتی،  دەستهەلاتێن علمانی، بنەمایێن کۆمەلایەتی.

لیبرالییەت وەک ڤەلڤینەکا سیاسی د چەرخێ رەوشەنبیری دا هاتە بەرچاڤ،  دەمێ کو حەژێکرنا خەلکێ بدەست خۆڤە ئینای دناڤبەرا کەسێن فەلسەفی و ئابوری دا د جیهانا رۆژئاڤای دا. لیبرالیەتێ تێگەهشتنێن بەربەلاڤ ژ ئیمتیازاتێت میراتی و ئۆلا وەلاتی و سامانێن تەمام و مافێ ئیلاهیێ پاشا ل وی دەمی دا رەتکر. ئێک ژ باشیێن فەیلەسوفێ  چەرخێ ۱۷ جون لوک ئەو بوو کو لیبرالییەت دامەزراندی وەک فەسەفەیەکا ئاساییا تایبەت.

لوک د گفتوگۆیا خۆدا  گۆت هەر مرۆڤەک مافێ سروشتی د ژیانێ و ئازادیێ و سامانی دا هەیە. گۆت ژی کو پێدڤی یە دەستهەلات ڤان مافان بن پێ نەکەت ل گەل پەیمانێن چڤاکی. لیبرالی دژی پاراستنا نەریتان رادوەستن و بزاڤا گوهرینا  دەستهەلاتا دیکتاتۆرا تەمام ددەن بۆ دەستهەلاتەکا دیموکرات و سەروەریەکا یاسایی. شۆرەشگەرێن ناڤدار فەلسەفەیا لیبرالی بکارئینان د شۆرەشا رومەتدار، شورەشا ئەمریکی و شۆرەشا فەرەنسی بۆ هەلوەشاندنا چەکداریێ دەما دیتین کو دەستهەلاتەکا دیکتاتۆرانەیە. لیبرالیەت زوو بەربەلاڤ بوو ب تایبەت پشتی شۆرەشا فەرەنسی.

د چەرخێ نوزدهێ دا چەند حکومەتێن لیبرالی هاتنە دامەزراندن د وەلاتێن ئەوروپی، ئەمریکا باکور و ئەمریکا باشوردا. د ڤی دەمیدا سەرکەفتنا ئایدلۆجی بۆ لیبرالیا کلاسیکی پاراستن بوو، لسەر هندێ را لیبرالییەت سەرکەفتن ئینا ژ هەڤرێکیێن مەزن ژ ئۆپزسیۆنێن نوی ژ فاشیزم و شیوعیا. د چەرخێ بیستێدا بوچوونا لیبرالی بەربەلاڤبوو و دیموکراتیا لیبرالی سەرکەفتن ئینا د هەردوو جەنگێن جهانی دا. د ئەوروپا و ئەمریکا باکور دا دەمەزراندنا لیبرالیا چڤاکی بوویە هێمایەکی سەرەکی بۆ بەرفرەهکرنا دەولەتەکا خۆشگوزران. ئەڤرۆ پارتێن سیاسیێن لیبرالی خودان دەستهەلاتن ل سەرانسەری جیهنا دیموکراتدا.

زێدەتر