وەبەرهێنان؛ بەختی سپی ملیۆنێرە هەڵتۆقیوەكان

كەلێنەكانی وەبەرهێنان لەهەولێر 5 هەزار كەسی كردە ملیۆنێر
ساڵی 2018 بەبەهای زیاتر لە یەك ملیارو 100ملیۆن دۆلار قەبارەی وەبەرهێنانی هەبووە

ژیان: وریا حسێن

تەنها لەماوەی كەمتر لە دە ساڵدا زیاتر لە 10 هەزار كەس لەسایەی یاسای وەبەرهێنان بوونە ملیاردێر و ملیۆنێر، ئەمەش وەكو دیاردەیەكی لێهات پێیان دەوترا "سەرمایەدارە هەڵتۆقیوەكان.

ساڵی 2003 تاوەكو ساڵی 2013 حكومەتی عێراق نزیكەی 100 ملیار دۆلاری وەكو بودجەی گشتی و وەبەرهێنان ناردووە بۆ موچەو پرۆژەكانی وەبەرهێنان، بەگوێرەی ئامارێكی یەكێتـی وەبەرهێنەرانی كوردستانیش تاوەكو ساڵی 2013 كە قەیرانی دارایی دەستی پێنەكردبوو قەبارەی وەبەرهێنان گەیشتە 46 ملیار دۆلار.

هاوكات بەگوێرەی ئامارەكانی دەستەی وەبەرهێنان قەبارەی وەبەرهێنان لەماوەی ساڵی 2006 بۆ 2018 چل و چوار ملیارو 400 ملیۆن دۆلاربووە كە لەو بڕە 38.5 ملیار دۆلاری وەبەرهێنانی ناوخۆیی بووە 5.9 ملیاریشی وەبەرهێنانی بیانی بووە كە 23 وڵات كاریان تێداكردووە. سندوقی نیشتەجێبوون؛ هەڵە ناوازەكە
یاسای وەبەرهێنان زۆر كەلێنی ئسفنجی تیایە كە وەبەرهێنەران سودیان لێوەرگرتوون بۆ دەوڵەمەندبوون، چونكە یاسای وەبەرهێنان كە سندوقی وەبەرهێنانی بەرهەمهێنا دەرخستەكەی بەجۆرێكبوو هەركەسێك ئەگەر بنەمایەكی سەرمایەگوزاریشی نەبێت دەتوانێت ببێتە خاوەنی سەرمایەیی خۆیی، چونكە بەگوێرەی  یاسای وەبەرهێنان و بەتایبەت سندوقی نیشتەجێبوون هەركەسێكی ئەگەر سەرمایەداربێت یان بێ‌ سەرمایە تەنها پاڵپشتیەكی بەهێزی هەبوایە دەیتوانی ببێت بەخاوەنی پرۆژەی خۆیی، چونكە بەگوێرەی یاسای وەبەرهێنان و سندوقی نیشتەجێبوون ئەو كەسە پاش وەرگرتنی موڵەتی پرۆژەكەی لە دەستەی وەبەرهێنان زەوی و پێشنەی پێدەدرا، بەجۆرێك بەبێ‌ ئەوەی خۆی پارە بخاتە گەڕ دەیتوانی لەسەر پارەی خەڵك و حكومەت پرۆژەكەی دروستبكات، ئەم دۆخە هەلێكی زێڕین بوو بۆ هەندێك لەسەرمایەدارەكان توانیان سود لەم كەلێنانە وەربگرن بۆ كەڵەكەكردنی سەرمایەكانیان.

دەستەی وەبەرهێنان: قەبارەی وەبەرهێنان لەماوەی ساڵی 2006 بۆ 2018 چل و چوار ملیارو 400 ملیۆن دۆلاربووە 

هەولێر شاری دەوڵەمەندە هەڵتۆقیوەكان

بەگوێرەی ئامارێكی دەستەی وەبەرهێنان لە ساڵی 2018 بەبەهای زیاتر لە یەك ملیارو 100ملیۆن دۆلار قەبارەی وەبەرهێنانی هەبووە لەو بڕەش زیاتر لە 354 ملیۆن دۆلاری تەنها بۆ پرۆژەی نیشتەجێبوون بووە، ئەم دۆخە نمونەی هەموو ساڵەكانی وەبەرهێنانە بەتایبەت پێش قەیرانی دارایی بەوپێەیی زۆرینەی وەبەرهێنەران پارەیان خستووەتە پرۆژەكانی نیشتەجێبوون، چونكە قازانج لەم پرۆژانە خەیاڵی بووە، ئەم دۆخە وایكردووە لەماوەیەكی كەمدا هەزاران كەس ببن بە ملیۆنێرو ملیاردێر.

بەگوێرەی ئامارێكی یەكێتی وەبەرهێنەرانی كوردستان لەهەرێمی كوردستان 13 كەس لەدوای ساڵی 2004ەوە بونەتە ملیاردێر سەرەڕای ئەمەش هەر لەساڵی 2004ەوە تاوەكو ئێستا ژمارەی ئەو كەسانەی خاوەنی زیاتر لە پێنج ملیۆن دۆلارن لەشاری هەولێر نزیكەی پێنج هەزار كەسە.

بەگوێرەی زانیارییەكان ئەم دۆخە لەخۆیەوە دروست نەبووە، بەڵكو پێشتر زەمینەسازی پێویستی بۆ كراوە بەوپێەیەیی ئەم سەرمایەدارانە زۆرینەیان لەدەزگای وەبەرهێنانی پارتی دیموكراتی كوردستان پشگیری كراون و یاخود بەجۆرێك لەجۆرەكان سودیان بەبەرژوەندییەكانی ئەم دەزگایە گەیاندووە، ئەم دۆخە بۆ پارێزگای سلێمانی و دهۆكیش بەشێوەی هێواشتر رەنگی داوەتەوە.

شاسوار عەبدولواحیدو دكتۆر روشدی بەرهەمی كەلێنەكانی وەبەرهێنان بوون

بەگوێرەی گیڕانەوەی خۆی شاسوار عەبدولواحید كە ئێستا جوڵانەوەی نەوەی نوێی هەیە خاوەنی یەك ملیار دۆلارە، ئەم پیاوە سیاسیە كە هاوكات بەڕێوەبەری گروپی كۆمپانیاكانی نالیاشە جەخت لەسەر ئەوەدەكاتەوە كەڵەكەكردنی سەرمایەكەی پەیوەستبووە بەو دۆخەوە كە یاسای وەبەرهێنان دروستیكردووە.

بەگوێرەی ووتەی خۆی "ئەم سیاسیە بازرگانە" لەیەكەم پرۆژەی كە گوندی ئەڵمانی یەك بووە لەگەڵ هاوبەشێكی توانیویانە بەسەرمایەیی یەك ملیۆن دۆلارەوە دەستپێبكەن، بەڵام دواتر پرۆژەكەیان گەورەكردووە.

ساڵی 2003 تاوەكو ساڵی 2013 حكومەتی عێراق نزیكەی 100 ملیار دۆلاری وەكو بودجەی گشتی و وەبەرهێنان ناردووە بۆ موچەو پرۆژەكانی وەبەرهێنان

بەگوێرەی شیكارییەك كە لەبەردەستدایە شاسوار عەبدولواحید بەهۆی پرۆژەكانی گوندی ئەڵمانی یەك، دوو، چاڤی لاند كە هەموویان بەیاسای وەبەرهێنان كراون توانیویەتی سود لە نەرمی یاساكە وەربگرێت، چونكە یەكەم زەوی لەحكومەت وەرگرتووە، پاشان سولفەی لەسندوقی نیشتەجێبوون وەرگرتووە، دواتریش پارەی پێشەكی لەخەڵك وەرگرتووە، بۆخۆی كەمترین سەرمایەیی بەگەڕخستووە، قازانجێكی گەورەی كردووە.

بەگوێرەی دواهەمین دەرخستەی دارایی كە لەماوەی شەش ساڵ بۆ كۆمپانیاكەی كراوە لە یەك ملیۆن دۆلارەوە سەرمایەكەی سەركەوتووە بۆ یەك ملیار دۆلار، كە ئەم بڕە هیچ پێوەرێكی ئابووری نایگرێتەوە، ئەم دۆخە بۆ وەبەهێنەرە هەڵهاتوەكەی پرۆژەی دەشتی بەهەشت دكتۆر روشیدیش راستبوو كە پارەی دەیان كەسی بردو رۆشت بەبێ‌ ئەوەی لێپرسینەوەی لەگەڵ بكرێت.

تاپۆكردنی زەوی بەناوی وەبەرهێنانەوە

كۆتایی ساڵی 2018 كاسبكارانی عەلوەی سلێمانی رژانە سەرشەقامەكان دژی ئەوەی شوێنەكەیان لەسەر وەبەرهێنەرێك تاپۆبكرێت، تەنها ئەم موڵكە نەبوو، بەڵكو 80 موڵكی دیكە هەبووە بەگوێرەی یاسا داوایان كردبوو بە بڕیاری ئەنجومەنی باڵای ئابووری¬و وەبەرهێنانی ئەنجومەنی وەزیران لەسەریان تاپۆبكرێن، چونكە بەگوێرەی یاسایی وەبەرهێنان هەرچەندە زەوی دابینكراو بۆ وەبەرهێنەران بەپارەی رەمزی دراوە بە وەبەرهێنەران، بەڵام ئەگەر بڕیاری ئەنجومەنە باڵاكەی حكومەتی لەسەربێت ئەوا دەتوانێت زەوییەكە لەسەر وەبەرهێنەرەكە تاپۆبكرێت.

بەگوێرەی زانیارییەكان 200 پرۆژە بەفەرمانی ئەنجومەنی باڵای ئابووری و وەبەرهێنانی ئەنجومەنی وەزیران تاپۆكران لەسەر وەبەرهێنەرەكان كە بەهاكەیان سەدان ملیۆن دۆلارە، هەر بەگوێرەی ئەو زانیارییانە لەماوەی 2006 بۆ 2018  (820) پرۆژە ئەنجامدراوە.

لەساڵی 2004ەوە تاوەكو ئێستا ژمارەی ئەو كەسانەی خاوەنی زیاتر لە پێنج ملیۆن دۆلارن لەشاری هەولێر نزیكەی پێنج هەزار كەسە كە زۆرینەیان لەدەزگای وەبەرهێنانی پارتی دیموكراتی كوردستان پشگیری كراون


سندوقی نیشتەجێبوون و چەند كەسێكی هەڵتۆقیوو

 سندوقی نیشتەجێبوون لەبنەمادا بۆ ئەوە دانرا كە كێشەی نیشتەجێبوون چارەسەربكات، بەڵام لەڕاستیدا نەك كێشەی نیشتەجێبوونی چارەسەر نەكرد، بەڵكو دۆخی كرێنشینانی هەروەكو خۆی هێشتەوە.

فەرمان غەریب، بەڕێوەبەری پێشووی وەبەرهێنانی سلێمانی لەگفتوگۆیەكی پێشوتری بۆ ژیان بەڕوونی دانی نا بەوەی كە یەكەكانی نیشتەجێبوون بۆ هەژاران نەبوون و نەیانتوانی كێشەی نیشتەجێبوونی خەڵكانی هەژار چارەسەر بكەن.

هاوكات بەگوێرەی ئامارێكی دەستەی ئاماری سلێمانی كە ڕووپێوی بۆ چەند یەكەیەكی نیشتەجێبونی حكومی كرد، تەنها 15 هەزار خێزان كێشەی كرێ نشینیان هەیە، بەڵام چەند قاتی ئەو یەكانە دروستكراون.

رەنگە ئەو تەوژمە شڵەژاوەی توشی دۆخی وەبەرهێنان بووەوە لەرابردوودا ئێستا وانەبێت، چونكە دوای قەیرانی دارایی دۆخەكە بەتەواوی گۆڕا، بەڵام ئەگەر دۆخەكە بۆ سەردەمی زێڕینی خۆی بگەڕێتەوە هەمان دۆخ دروستبێتەوە.