ئەنفال، وەك دڕندەییەكی هاوچەرخ ..

كتێبی (البربریە المعاصرە) بۆ خوێنەری عەرەب و كوردیش.. !

ژیان: عەدالەت عەبدوڵڵا

بۆشاییەكی گەورە ..!

بە خۆمان بێ، یان هاوڕێیان، یان دۆستانمان لە گەلانی تری ناوچەكەو جیهان، هەركات كە دێین‌و چاوێك بەو پێشانگا نێودەوڵەتییانەی كتێبدا دەگێڕین كە ساڵانە لە چەندین پایتەختی وڵاتانی رۆژئاواو جیهانی عەرەبی‌و ئیسلامیدا دەكرێنەوە، زۆرجار، رووبەڕووی رەخنەیەكی بونیادنەر ئەبینەوە كە بەداخەوەتا ئێستاش، وەڵامی راست‌و دروستمان بۆی نەبووە!.

مەبەستمان رەخنەگرتنە لە بۆشایی ئەدەبیات‌و لێكۆڵینەوەو كتێبی زانستیی تایبەت بەئەنفال كە بە زمانە زیندووەكانی جیهان، لەسەر ئەم تراژیدیا بەرفراوان‌و كەم وێنەیەی گەلی كوردو فۆرمەكانی تری كۆمەڵكوژی هەبێت كە لە باشووری كوردستانداو لە چێوارچێوەی پرۆژەی لەناوبردنی بەكۆمەڵداGenocide، دووچاری هاتووە.

كاتێك كە بەدواداچوونی مەیدانی بۆ ئەم جۆرە رەخنانە دەكرێت، هەر زوو ئەو بەڵگە نەویستە ساغ دەبێتەوە كە هەموو ئەوەی لەم بارەوە دەوترێن، راستن. ئێمەی كورد، لەباشووری كوردستاندا، هێشتا سوودمان لە ئەزموونی گەلانی تری جینۆسایدكراو وەرنەگرتووە، بەوردی سیستەم و شێوازی ئیشكردنی ئەرمەنەكان، جولەكەكان، ژاپۆنییەكان، رواندییەكان، فەلەستینییەكان، بۆسنییەكان، دارفۆرییەكان، كەمبۆدییەكان و هتد.. نازانین، لەگەڵا ئەوەشدا، زۆرجار، لەسەر بەدەنگەوە نەهاتن و نەبوونی هاوسۆزی، رەخنە لە وڵاتانی جیهان و بەتایبەتیش جیهانی عەرەبی‌و ئیسلامی دەگرین‌و بە داوەرییەكی رەهاش بەوەیان تۆمەتبار دەكەین كە پاڵپشتی لەمافی چارەنووسینی نەتەوەكانی لەبابەت ئێمە ناكەن‌و پشتیان تێكردووین، لەكاتێكدا، هێشتا بەشی زۆری وڵاتانی جیهان، تەنانەت گەلانی ناوچەكەش، ووردەكاریی ئەو تاوان و پرۆسە نامرۆڤانانەیان لەبەردەستدا نییە كە دەرهەق بە گەلی كورد كراون و دەشێت بۆمان ببنە بنەماو بیانووی رەوایەتیدان بە مافی جیابوونەوەو رزگاربوونمان لە وڵاتانی سەردەستی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕِاست.

مەبەستمان رەخنەگرتنە لە بۆشایی ئەدەبیات‌و لێكۆڵینەوەو كتێبی زانستیی تایبەت بەئەنفال بە زمانە زیندووەكانی جیهان، لەسەر ئەم تراژیدیا بەرفراوان‌و كەم وێنەیەی گەلی كوردو فۆرمەكانی تری كۆمەڵكوژی هەبێت


بەزمانی ئەویتر

ئێمە، وەك نەتەوەی كورد لە باشووری كوردستان، نەك هەر نەمانتوانیوە، بە پرۆژەو لەچوارچێوەی ئینستوتی پەیوەندیداردا، بە زمانە زیندووە دیارەكانی جیهان، لاپەڕەكانی تاوان‌و كۆمەڵكوژییەكانی كورد بە جیهان بناسێنین، بەڵكو تا ئێستا پێمان نەكراوە كە بە زمانی گەلانی دراوسێ‌و دەوڵەتانی سەردەستی هەرێمایەتیش، ئەم قەدەرە شوومەمان بەوانیتر بگەیەنین كە دیارترینیان بۆ ئێمە زمانەكانی عەرەبی، توركی‌و فارسین.

كاتێك كە دەزگای تایبەتمەندو بەرنامەی دەوڵەتیمان بۆ ئەم پێناوە سیاسی‌و مرۆییە نەبێت، ئەوا بێگومان مافی ئەوەشمان نابێت لەهەموو ئاستەكاندا رەخنە لەویتر بگرین و بیكەین بە عەلاگەیەكی ساختەو هەموو نەنگییە سیاسی‌و كارگێڕی‌و دامەزراوەییەكانی خۆمانی پێدا هەڵبواسین، ناتوانین چاوەڕێ بین كاریگەریشمان لەسەر ویژدانی گەلانی ناوچەكەو رایگشتیی جیهان هەبێت.

ئێمە كە ئەم بەرهەمەمان بە زمانی عەرەبی نووسیوە، پێش هەر شتێك، بۆ هاندانی دەزگا دەوڵەتییە پەیوەندیدارەكانە بۆ كۆتایی هێنان بەم بۆشاییە لە ئەدەبیات‌و لێكۆڵینە لەبارەی مەرگەساتەكانمان‌و بە زمانی ئەوانیتر كە لەهەموو دۆخێكدا بۆمان دەبێتە پردی پەیوەندی‌و كارلێك‌و كرانەوە. ئەم هەوڵە تاكییانە (فردی)‌و بەرهەمی چەندین نوسەری ترمان بە زمانەكانی تر، بۆ ئەوەشە كە چیتر لەو هۆشیارییە دورگەییە داخراوە بێینە دەرەوە كە تیایدا تەنها موخاتەبەی هۆش‌و هزری خۆمان دەكەین‌و تەنها بۆ خۆمان دەدوێن. ئەمڕۆ خوێنەری كورد، بەهیچ جۆرێك پێویستیی بە سەدان كتێبی تری كوردی نییە بۆ ئەوەی باوەڕ بەوە بهێنێت كە سەربە نەتەوەیەكی جینۆساید كراوە، بەڵام بێگومان خوێنەری عەرەب، تورك، فارس، بیانی بە گشتی، پێویستییان بە هەزاران هەزار كتێبە بۆ ئەوەی بە رووی داننان بە هەقیقەتی جینۆسایدكردنی گەلی كورددا، بكرێنەوە.

ئێمەی كورد، لەباشووری كوردستاندا، هێشتا سوودمان لە ئەزموونی گەلانی تری جینۆسایدكراو وەرنەگرتووە

میتۆدی دواندن

ئێمە هەر لەم كتێبەداو لەو شوێنانەی كە سەرزەمینی مرۆیی خۆمانی تیا دەدوێنین، ئەم رەخنانەمان تۆمار كردووە بۆ ئەوەی لە هەمانكاتدا بە خوێنەری عەرەبیش بڵێین، هەموو تاوانێكی بێ ئاگایی‌و بێ هەڵوێستیی جیهانی عەرەبی‌و ئیسلامی، بەتەنها ناخەینە ئەستۆی ئێوە، بەڵكو خۆیشمان بەشێكی بەرپرسیارێتییەكە هەڵدەگرین، ئەم میتۆدەش لە نووسین و دواندنی ئەویتر(اڵاخر) میتۆدێكی بابەتییە بۆ ئەوەی هەستی نەتەوەپەرستیی تێدا تێپەڕێنرێت‌و بیری نەتەوەپەرستیی گەلانیی دیكەش لە دژی خۆت‌و دۆزە رەواكانت نەوروژێنیت، بەتایبەتی لەئاست جیهانی عەرەبی‌و ئیسلامیدا كە هەروەك لەم كتێبەدا باسمانكردووە، بەدەست دەیان قەیرانی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی‌و ئەمنییەوە دەناڵێنێت‌و كەم وڵاتی هەیە، هەر لە مەشرقی عەرەبییەوە تا مەغربی عەرەبی، بە جۆرێك لەجۆرەكان، لە ناسەقامگیریی سیاسیدا نەژی، یان لەناوخۆی خۆیدا، رووبەڕووی چەندین فۆرمی نائارامی، دووبەرەكی، قەیران، كێشەی ئەمنی‌وخراپیی پەیوەندیی نێوان دەوڵەت‌و كۆمەڵگە، نەبووببێتەوە.

ناوەڕۆكی كتێبەكە

هەر لێرەوەش، راستەوخۆ ئاماژەیەك بە ناوەڕۆكی كتێبەكە دەكەین بۆ ئەوەی رێخۆشكەرێك (تمهید) بێت بۆ خوێندنەوەو ئاشنابوون بە شێوازی كاركردن لەسەر پرسی ئەنفال‌و فۆرمەكانی تری جینۆسایدكردنی گەلی كوردو، هاندانی نوسەران‌و لێكۆڵەرانی تریشمان بۆ ئەوەی بە هەمان زمان‌و زمانەكانی تری وەك ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی، روسی، توركی‌و فارسی لە رەهەندو بوارەكانی تردا، دۆزی ئەنفال‌و جینۆساید بە گەلانی ناوچەكەو دنیا، بناسێنن.

ئەم كتێبە (البربریە المعاصرە،النفال والإبادە الجماعیە فیكرد ستانالعراق)پێش هەر شتێك، تایبەتە بە یادی (31) ساڵەی شاڵاوە شوومەكانی ئەنفال، بەڵام لەناوەڕۆكدا، لەسەر زۆر فۆرمی تری جینۆسایدكردنی گەلی كورد راوەستاوە. كتێبەكە،(چوارەم)ین كتێبمانە بەزمانی عەرەبی‌و دووەم كتێبیشمانە لەسەر (ئەنفالوجینۆساید). ئەم بەرهەمە، پتر بەرهەمێكی فكری- سیاسییە، تێڕامان‌و پشكنینە بۆ كۆمەڵێك چەمك‌و دیاردە، دروشم‌و ئایدیۆلۆژیا، گوتار‌و ستراتیژ، هەڵوێست‌و سیاسەت‌و، لەبەشێكی زۆریشدا، هەوڵدانە بۆ دواندنی فكر‌و عەقڵی عەرەبی‌و  ئیسلامی.

لەپەیپەرێكدا بەناونیشانی(اڵانفال والإسلام،فیپنائیەالژاتواڵاخر).. لەروانگەی چەمكی شوناسەوەو بە پشت بەستن بە ئەدەبیاتی فەلسەفیی تایبەت بەم چەمكەو چەمكی تر لای كۆمەڵێك لە بیرمەندان‌و فەیلەسوفان، رایەڵی پەیوەندیی كوردمان بەجیهانی عەرەبی‌و ئیسلامی‌و بەدیاریكراویش بەئاینی ئیسلامەوە، باسكردووە، لەو رێگەیەوە هەوڵمانداوە گوتاری ئەوپاساوە ئاینییانە شیتەڵ(تفكیك) بكەینكە رژێمی بەعس (1968-2003ز) لەسەر وەختی تراژیدیای ئەنفالدا، بۆ رەوایەتیدانی ئاینییانە بەشاڵاوەكانی ئەنفال، هێناونێتییەوەو بازاڕی سیاسیی بۆ دۆزیونەتەوە.

بە خوێنەری عەرەبی دەڵێین، هەموو تاوانێكی بێ ئاگایی‌و بێ هەڵوێستیی جیهانی عەرەبی‌و ئیسلامی، بەتەنها ناخەینە ئەستۆی ئێوە، بەڵكو خۆیشمان بەشێكی بەرپرسیارێتییەكە هەڵدەگرین

هەروەها هاتووین لەسەر هەندێ لە دوالیزمەكانی(خودوئەویتر) وەستاوین، ئەو دوالیزمانەیكە بەعس كاریپێكردوون بۆشەرعییەتدان بەجینۆسایدو بگرە سەپاندنی وێنەیەكی تاریك لەبارەی كوردەوە كە ناڕاستەخۆ تا سنوری وێناكردنی كورد، وەك ناموسڵمان، یان هەڵگەڕاوە، دەچێت!، بەتایبەتیش كاتێك كە دێین‌و ئاماژە سیمۆلۆژییەكانی سیستمی ناونان لە شاڵاوەكان و یەكەكانی سوپای بەعس دەپشكنین كە زۆربەیان بەمەبەستی ئایدیۆلۆژی‌و سیاسی ناوی دێرینی سەردەمی فتوحاتی ئیسلامییان پێوە لكێنراوە!.

لەنوسینێكی تردا، باسمان لەپرسی سیستەمی ناولێنان كردووە لەتراژیدیای ئەنفالداو ئەوتێڕامانە فكرییەش كەپێویستە هەبێ هەركات كەبویسترێ ناوی ئەومەرگەساتە بەكۆمەڵەبنرێت.. لەم روەوە پێشنیارەكانی كۆمەڵناسی گەورەی عێراقید. فالح عەبدولجەبار-مان(1946-2018ز) بیر خستۆتەوە.

كاتێك كە دەزگای تایبەتمەندو بەرنامەی دەوڵەتیمان بۆ ئەم پێناوە سیاسی‌و مرۆییە نەبێت، ئەوا بێگومان مافی ئەوەشمان نابێت لەهەموو ئاستەكاندا رەخنە لەویتر بگرین و بیكەین بە عەلاگەیەكی ساختەو هەموو نەنگییە سیاسی‌و كارگێڕی‌و دامەزراوەییەكانی خۆمانی پێدا هەڵبواسین

هەروەها لەژێر ناونیشانی( اڵانفال كحقیقە مستبعدە،ملاحڤات حولالخگا بالعربی)،ئاماژە بەوە دەكەین كە، بۆئەوەی بزانین تاوانەكانی ئەنفال‌و جینۆسایكردنی گەلی كورد، بەگشتی، بۆروودەدەن، دەبێ لەگوتاری عەرەبی تێبگەین، بەشێكی گرنگی ئەوگوتارەش، بەتایبەتیش لە رەهەندە سیاسییەكەیدا، لەسەر چوار گریمانە ئەژی، ئێمەئەم چوار گریمانەیەمان شیتاڵكردووەو رووە ساختەكارییەكانیانمان هەڵماڵیوە، لەوانە:

-گریمانەی ئەوەی كەلەجیهانی عەرەبیدا دەوڵەت‌و كۆمەڵگە بەشێوەیەكی ئاسایی هەن‌و هەریەكە‌و رۆڵی خۆیان لەچوارچێوەی نیشتمانی عەرەبیدا، ئەگێڕن!.

-پەیوندیی نێوان دەوڵەت‌و كۆمەڵگە، پەیوەندییەكی هارمۆنییەو تەواوكەری یەكترە‌و نەتەوە دژی دەوڵەت نییە!.

- گریمانەی بوونی دوژمنی گەورەكە دوژمنی هاوبەشی هەموو موسڵمان‌و عەرەبێكە كەئەویش زایۆنیزمە.

- ئەو سەرزەمینەی كەناوی نیشتمانی عەرەبییە، سەرزەمینێكی یەكپارچەیە لەرووی سیاسی‌و فكری‌و ئاینی‌و سۆسیۆلۆژییەوەو لەرووی نەتەویشەوە بریتییە لە (امە عربیە واحدە، ژات رسالە خالدە!).

ئەوانەو كۆمەڵێك پرسی تر كە لەم كتێبەدا بەرچاو دەكەون. ماوەتەوە بڵێین كە كتێبەكە(120) لاپەڕەیە لە قەبارەی نیوA4دا، كوردستانی نوێ لە رێگەی سەرنووسەرەوە"ستران عەبدوڵڵا"، پێشەكی بۆ نووسیوە، كتێبەكەش سوودی لە نزیكەی 20 سەرچاوەی زانستی وەرگرتووە، هاوكات پەراوێزێكی زۆرمان بۆ ناساندنی ئەو ناو و شوێنانە نووسیوە كە لە كتێبەكەدا ناوبراون، كتێبەكەش لە چاپخانەی كارۆ-دا لە سلێمانی، بە چاپ گەیشتووەو لەم ساڵیادەی ئەنفال‌و لە رێورەسمێكدا، ئیمزا دەكرێت‌و لەساڵۆنی رۆژنامەی كوردستانی نوێ-دا بڵاو دەبێتەوە.