نەوت‌وەك كاڵایەكی ستراتیژیك

لە هەرێمی كوردستان ئابووری نەوت بە هۆی هەیمەنەی دەسەڵاتی حزبی‌و تاكە كەسی، لەئاستی داواكاری هاوڵاتیاندا نەبووە

ژیان: سەروەت هەڵەبجەیی

لە ئێستادا نەوت لە گۆڕەپانی جیهانیدا ‌وەكوو كاڵایەكی ستراتژیكی لێهاتووە. ئەو كاڵا بازرگانییەی كە لەگەڵ ستراتیژی نەتەوەیی‌و سیاسەت‌و دەسەڵاتی جیهانی تێكەڵ بووە.  بە شێوازێك لە پێشدا مرۆڤایەتی هەرگیز خەونیشی پێوە نەبینی بوو. ئابووری نەوت بەپێگە هەستیارییەكەی خۆی هەركە بە مرۆڤایەتی ئاشنا بوو، تێكەڵ بە كایە بازرگانی‌و كاڵا ئابورییەكان بوو، هەر زوو كەوتە بەر سەرنجی بازاڕەكانی جیهان‌و جێ پێی زۆرێك لە كاڵا بەنرخەكانی دیكەی بەرهەمی دەستی مرۆڤایەتی لەق كرد. 

ئابووری نەوت بە شێوازێك لەكایەی بازرگانی‌و بازارەكانی جیهاندا خۆی قایم كرد، چركە بە چركە ژیانی مرۆڤایەتی بەستەوە بە چركەی ئەو مەكینە زەبەلەحانەوە، كە رۆژانە لە كێڵگەكانی نەوتدا بۆساتێكیش راناوەستن.

نەوت دۆخێكی بێ بڕوایی لە ناو ئەو ‌وڵاتانە دروستكرد كە گەشەی ئابووری خۆیان بە پێی بنەما نەوتییەكان پتەو كردبوو، لە ئاكامدا نەوت كەوتە ناوەندی یەكەمین قەیرانی دوای قۆناغی شەڕی سارد لە دەیەی‌‌۱۹۹۰  كە ئەویش هێرشی عێراق بۆ سەر‌وڵاتی كوێت بوو. نەوت لە ریزبەندی سەرچاوە خاوەكان لە پلەی یەكەمی سەرچاوە كانزاییە ستراتیژیەكاندایە. 

لە ئەمڕۆدا ماددە خاوەكان‌وەك ئامرازێك بۆ گوشار خستنە سەر‌وڵاتان لە سیاسەتی دەرەوەی هەندێ لە‌وڵاتانی دیكە بەكار دەهێنرێت. لە میانەی شەڕی جیهانی یەكەم (( كلمانسۆ )) ئاماژەی بەوە كردبوو كە یەك دڵۆپ نەوت لەگەڵ یەك دڵۆپ خوێنی سەربازەكانمان بەرامبەر بەیەكن. لەم چوارچێوەیەدا ‌وڵاتانی زلهێز ‌وەكوو بەریتانیا، فەرانسا‌و ئەمریكا بە بەكارهێنانی دیبلۆماسی نەوت لە هەوڵی كۆنتڕۆڵ‌و دەست بە سەرداگرتنی ناوچە نەوتییەكان دا بوون. 

ئەم چەشنە سیاسەتانە بوون بە هۆی ئەوەی بەستێنێك بۆ ناكۆكی‌و ئاڵۆزی لە پەیوەندی لەگەڵ نەوت بە تایبەت لە دوای شەڕی جیهانی دووهەم ساز بكرێت. بە هۆی ئەوەی كە ‌وڵاتانی خاوەن نەوت بودجە‌و سەرمایەی ‌وڵاتەكەیان لەم رێگاوە دابین دەكرێت، بایەخ‌و گرنگی نەوت ‌وەكوو سەرچاوەیەكی ‌وزە‌و دابینكاری داهاتی ‌وڵات پلەو پایەیەكی زۆری هەیە. 

لە شەڕی جیهانی یەكەم ئاماژە بەوەكرا كە یەك دڵۆپ نەوت لەگەڵ یەك دڵۆپ خوێنی سەربازەكانە 

سەبارەت بە دابین كردنی سەرمایەو داهاتی ‌وڵاتان پێویستە بە‌وە ئیشارەت بكەم كە بازرگانی نەوتی خاو ۱۰/ كۆی گشتی بازرگانی جیهانی بۆ خۆی مسۆگەر كردووە‌و بەراورد لەگەڵ كاڵایەكی دیكەی ستراتژیك‌وەك گەنم كە ڕێژەی۳ تا ٤/ لە سەدی كۆی گشتی بازرگانی جیهانی لەخۆ دەگرێت، گرنگی‌و تایبەتمەندی بۆ‌وڵاتانی خاوەن نەوت‌و بە مەبەستی گەشەی ئابووری‌و پێشكەوتنی هەمە لایەنە زۆرتر ئاشكرا دەبێت. 

نەوت كاڵایەكی ستراتژیە كە كەمكردنەوەی ئاستی هەناردەكردن یا گەمارۆ خستنەسەری دەتوانێت كاریگەری لەسەر بازاڕە جیهانیەكان‌و لە هەمان كاتیشدا قەیرانی ئابووری لەو‌وڵاتانەی كە چەتری گەمارۆكان دەیانگرێتەوە دابنێت. نمونەی نوێی ئەم سیاسەتەش لە‌وڵاتی ئێران بەدی دەكرێت كە لە دوای گەمارۆ ئابوریەكانی سەر ئەو‌وڵاتە بە هۆی بەرنامەی ناوەكی‌و ناكۆكی لە گەڵ ‌وڵاتانی ٥+۱ڕێژەی هەناردەكردنی نەوتی بەرهەم هێنراو لە ئێران بە ڕێژەیەكی بەرچاو ڕووی لەكەمی كردووە‌و هەر ئەمەش كێشەی دارایی لەو‌وڵاتە دروست كردووە‌و ئاستی هەڵاواسان بەرز بووەتەوە‌و گوشارێكی زۆری خستووەتە سەر خەڵكی ئێران بە گشتی.
هەرێمی كوردستانیش ‌وەك هەر ناوچەیەكی خاوەن سامانی سروشتی ئابوورییەكەی بەندە بە بەهاو شێوازی مامەڵەكردنی ئەم سەرچاوە سروشتییەوە.

لە چەند ساڵی رابردودا‌و ئێستاشی لەگەڵ بێت  لە هەرێمی كوردستان ئابووری نەوت بە هۆی هەیمەنەی دەسەڵاتی حزبی‌و تاكە كەسی، نەك هەر لەئاستی داواكاری هاوڵاتیاندا نەبووە، بەڵكو دەورێكی نەرێنی لەسیاسەتی ئابووری ناوچەكەدا گێراوە

چارەسەركردنی هەژاری‌و باشتركردنی ئاستی ژیان، بوژانەوە‌و گەشەكردنی ئابوری‌وڵات. بەپلەی یەكەم پشتی بەم سەرچاوە بەستووە، بۆیە مامەڵەكردنی نەوت بە شێوەیەكی بەرپرسیارانەو گواستنەوەی بە پێی پرەنسیپەكانی یەكسانی‌و داد پەروەری‌و بەرپرسیارێتی بۆ ناو چۆنیەتی مامەڵە كردنی نەوت‌و چۆنیەتی دابەش كردنی نەوت، بابەتێكە پەیوەندی بەژیانی هەر تاكە كەسێكی ئەم كۆمەڵگەیەوە هەیە،چ ئەوانەی لە ئێستادا دەژین‌و چ ئەوانەی لە داهاتودا.

لە چەند ساڵی رابردودا‌و ئێستاشی لەگەڵ بێت. لە هەرێمی كوردستان ئابووری نەوت بە هۆی هەیمەنەی دەسەڵاتی حزبی‌و تاكە كەسی، نەك هەر لەئاستی داواكاری هاوڵاتیاندا نەبووە، بەڵكو دەورێكی نەرێنی لەسیاسەتی ئابووری ناوچەكەدا گێراوە. نەوت پاڵپشتێكی باش بووە بۆ بەهێزكردن‌و داڵدەی حزب‌و، سەرجەم كایە‌و جومگەكانی داگیركردووە بەشێوازێك ترسناكترین هەیمەنەی سیستەمی نا دادپەروەری گرێدراوە بە كایەی سیاسی‌و ئابووری كۆمەڵگە، بە شێوازێك دەسەڵاتی خەڵك لاواز بكات‌و حزب لە ژێر باری فشاری كۆمەڵگا، دەربهێنێت.

ئەو دەسەڵاتە سیاسیانەی لە ناوچەكەدا لەسەر داهاتی نەوت قەبارەی خۆیان زیاد كردووە‌و تەمەنی خۆیان درێژە پێداوە، تا ئەمرۆش دەسەڵاتێكی توندو تیژو نابەرپرسیار‌و ناچار كەربوون. سیاسەتی كرینی خەڵك‌و چەواشەكاری لە كارە سەرەكییەكانی ئەم جۆرە سەڵاتانە بووە. بەهێزكردنی دامودەزگا حزبییەكان‌و دروستكردنی هێزی چەكدارو گروپی نهێنی‌و سەرفكردنی بودجە لە كەرتە ئابورییە تایبەتەكاندا بۆ بەرژەوەندی تاكە كەسییان حزبی، ترسی خراپ بەكار هێنانی ئابوری نەوت بە جێگایەك گیشتوە كە سەرجەم كەرتە بەرهەم هێن‌و بازرگانییەكانی دیكەی ئەگەر پەكنەخستبێت، بە شێوازێك لاوازیكردوون كە هەرگیز جێگای متمانەو دڵ خۆش كردن نین.

ئەو دەسەڵاتە سیاسیانەی لە ناوچەكەدا لەسەر داهاتی نەوت قەبارەی خۆیان زیاد كردووە‌و تەمەنی خۆیان درێژە پێداوە، تا ئەمڕۆش دەسەڵاتێكی توندو تیژو نابەرپرسیار‌و ناچار كەربوون

ئەمە لەكاتێكدایە بەشێكی زۆری خەڵك لەم هەرێمەدا لە ژێر هێڵی هەژاریدان‌و بە پێی پێویست مافە سەرەتاییەكانی‌وەك ئاو‌و كارەباو خوێندن‌و رێگاو بان‌و ژیانی رۆژانەیان دابین نەكراوە. ئاخۆ لە هەرێمی كوردستان دوای ئەزمون كردنی۲۸ساڵ حكومڕانی كوردی ئەبێت تەجروبەی دەسەلاتی كوردی بەكوێی سیستەمی دەوڵەتداری‌و خۆبەرێوە بردن گەیشتبێت؟!

كەوا هێشتا دوای ئەم زەمەنە دوور‌و درێژە حكومڕانی لە هەرێمی كوردستان لە قۆكەوا هێشتا دوای ئەم زەمەنە دوور‌و درێژە حكومڕانی لە هەرێمی كوردستان لە قۆناغی سەرەتاییدایەو سیستمێك نییە بۆ رێكخستنی باری ئابوری‌و حكومڕانی‌و دەوڵەت داری ،سەرەرای سەرچاوەیەكی زۆری سامانی سروشتی .
لەكۆتاییدا ماوەتەوە بڵێین كام یاسایان دەسەڵات لەم كۆمەڵگایەدا دەتوانێت هەیمەنەی داد پەروەری خۆی بەرجەستەبكات؟.