مەرگی دیكتاتۆرەكان لە رۆژهەڵاتی رەشدا

بەشیر بەپشتیوانی عەوز بن عەوف توانی یەكەم حكومەتی دیموكراتی‌و مەدەنی لە سوریا بڕوخێنێت
خۆپیشاندانی سوودانیەکان 1985

ژیان: ناوەندی توێژینەوەی هزری ژیان 

لەیادەوەری خۆپیشاندانەكانی 1985 دا، ئەو خۆپیشاندانەی كۆتاییان بەتەمەنی دیكتاتۆر جەعفەر نومەیری هێنا، ئەم خۆپیشاندانانەش توانیان كۆتایی بە دەسەڵاتی عومەر حەسەن بەشیر بهێنن.

عەوز بن عەوفی، ‌وەزیری بەرگری سودان‌و فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكان  لە رۆژی هەینی 11ی نیسانی2019دا راگەیاندراوێكی بڵاوكردەوەو تێیدا لەسەركارلادانی (عومەر حەسەن بەشیر)ی راگەیاند، ناوبراو رایگەیاند، بۆماوەی سێ مانگ باری نائاسایی لەسەرانسەری سوداندا رادەگەیەنن‌و پاشانیش بۆ ماوەی دووساڵ ‌وڵات لەلایەن ئەنجومەنێكی سەربازی‌و بەڕابەرایەتی خۆی بەڕێوە دەچێت، دواتریش هەڵبژاردنێكی ئازاد بەڕێوە دەچێت بۆ پێكهێنانی حكومەتێكی مەدەنی.

ئەم راگەیاندراوە لەلای خەڵكی راپەڕیوی سوداندا كە لە كۆتاییەكانی 2018‌وە نەیانهێشتووە رۆژێك خەرتوم ئارام بێت، بەڵكو شەوگارێكی تری رەش بۆ گەلانی سودان. راگەیاندراوەكەی  بن عەوف، هیچی لەو راگەیاندراوە جیاواز تر نەبوو كە 28 ساڵ پێش ئەوكاتە عومەر حەسەن بەشیر خوێندییەوە. بگرە مۆرك‌و میتۆدێكی توندترو تاڵتری تێدا بوو، هیچ خواست‌و خەمێكی خەڵكی تێدا نەبوو. 

راگەیاندراوەكەی بن عەوف، هیچی لەو راگەیاندراوە جیاوازتر نەبوو كە 28 ساڵ پێش ئەوكاتە عومەر حەسەن بەشیر خوێندییەوە، بگرە مۆرك‌و میتۆدێكی توندترو تاڵتری تێدا بوو، هیچ خواست‌و خەمێكی خەڵكی تێدا نەبوو 

گەلی سودان لەناو بژاردەی رۆشنبیر‌و خەڵكی رۆشنگەردا، لەناو زانكۆ‌و ئەكادیمییەكاندا، لەناو لاوانی كاریگەر بە دونیای نوێ، بەتایبەت ئەوانەی چاودێری گۆڕانكارییەكانی دونیان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا، گەلێكی خەمڵیوەو خەباتیان لەپێناو پێكەوە نانی ‌وڵاتێكی مەدەنی‌و ‌وڵاتێكی دیموكراتی‌و سەردەمیانەیە. ئەمڕۆ خەباتی سودانییەكان، خەباتێك نییە دژی كۆڵۆنیالیزم، خەباتێك نییە دژ بە گەمەكانی ئیمپریالیزم، بۆنمونە سودانییەكان لەسەردەمی عوسمانیەكانەوە گیرۆدەو گرفتاری سیاسەتەكانی بەریتانیان، لە دەستپێكی سەدەی نۆزدەوە لەلایەن محەمەد عەلی پاشای ئەلبانییەوە‌و لە میسرەوە پەلامار دەدرێن، باشترین گەنجەكانیان سوپایەكیان لێپێكدەهێنرێت‌و دەكرێنە كۆیلەو دەربارو جەنگی ‌وەهابییەكانی سعودییەیان پێدەكرێت.

نەخێر گەلی سودان دۆزەكەیان دۆزێكی نەتەوەیی نییە، بۆنمونە لەو پێودانگە نەتەوەیی‌و ئاینییەوە بوو كە لە 2011 دا باشوری سودان جودابوویەوەو سەربەخۆ بوونی خۆی لە میانی راپرسییەكدا راگەیاند، بەمەش سێیەكی داهاتی نەوتی لەدەستدا، بەڵام كێشەكان هەر چارەسەر نەبوون، پێشتریش لە 2009 دا پرسی دارفۆریەكان ناوی سودانیان زڕاندو دادگای دادی نێودەوڵەتی بڕیاری دەستگیركردنی عومەر حەسەن بەشیری دەركرد، بە هێوربوونەوەی رەوشی دارفۆر هێشتا كێشەی سودان بەردەوامە. پرسی سودان، پرسی ئازادی‌و هزرە، پرسی نەبوونی دیموكراسی‌و پەكخستنی ئازادی عەقڵە. پرسی ئەو میتۆدە خورافی‌و خێڵەكییەیە ساڵەهایە ئەو كیشوەرەی رەتاندووە. 

باكگراوندی ئیخوان لە سوداندا كۆنەو دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1949‌و بەڕابەرایەتی سەنهوری، لەوێ بۆ یەكەمجار ئیخوان شوێنی بووەتەوە

عومەر حەسەن بەشیر لەسەركار لادرا، ئەوە لەكاتێكدایە دەیان ساڵە تۆڕێكی جاڵجاڵۆكەیی تەنیوەو بۆخۆی لە ناوەندی ئەو تۆڕەدایە، ئەم تۆڕە خۆی لە دەزگای هەواڵگیری‌و ئاسایش‌و هێزی چەكدار دەبینێتەوە. بەڵام ئێستا بەشیر لادراوەو بڕیاردراوە دەستور هەڵپەسێردرێت . ئەم ناتەواویەی بەشیر بۆ؟ بۆچی گڵۆڵەی بەمجۆرە كەوتە لێژی، ئەو پێشتر بەو خۆپیشاندەرانەی كە دروشمی چاكسازی‌و لادانی بەشیریان بەرزكردبوویەوە، ئەوانەی كە دكتۆر‌و ئەندازیارو مامۆستای زانكۆ‌و خوێندكاربوون، بەشیر پێی دەوتن، ئەوانە مشكن‌و پێویستە بچنەوە نێو بەردەڵانەكانیان.

بەشیرێكی بێباك لە خواستی خۆپیشاندەران چلۆن ‌وای لێهات، بەشیرێك بەڕووی حەسەن تورابیدا هەڵشاخا. حەسەن تورابی كە خودانی بیرو بۆچوون‌و رەوگەیەكی تایبەتی ئیسلامگەرایە. بۆخۆی ژمارەیەكی دیاری دونیای ئیسلام بوو، پاڵپشت‌و پێناوی پتەوی عومەر حەسەن بەشیر بوو، ئەو نەبوایە عومەر حەسەن بەشیر نەیدەتوانی بەسەر دیكتاتۆی جەعفەر نومەیریدا سەركەوێ. ئەو ماستەری لە ئۆكسفۆرد‌و دكتۆرای لە زانكۆی سۆربۆن هێنابوو، كە دەگەڕێتەوە سودان، بەرەی پەیمانی ئیسلامی دادەمەزرێنن كە سەر بە بیرو بۆچوونی ئیخوانی سودانە‌و هاوكات سەلەفی‌و تجانی سۆفییان تێكەڵە.

سودان هەر گرفتاری هەژاری‌و نەداریی دەبێت، سودان كولتورێكی ئاینی تێیدا باڵادەستە كە دەماری خێڵ‌و ئاین بەسەریدا زاڵە

ئەوان لە ساڵی 1969 تاوەكو 1979 حەسەن تورابی دەكەنە ئەمینداری خۆیان. ئەم هێزە ئیسلامگەرایە رۆڵی گەورە لە‌وڵاتی سودان دەبینن، بەڵام نومەیری بە كۆدەتایەك دێتە سەر دەسەڵات‌و لە ساڵی 1969 دا دەسەڵات دەگرێتە دەست، ئەو دژ بە بەرەی پەیمانی ئیسلامییەو حەسەن تورابی توند زیندان دەكات بۆ ماوەی حەوت ساڵ. نومەیری بەبێ ئیسلامییەكان ناتوانێ ‌وڵات بەڕێوەبەرێ ، رازیدەبێت شەریعەتی ئیسلامی بچەسپێنێت‌و لەتەك بەرەی پەیمانی ئیسلام ئاشتەوایی دەكات ئیسلامیەكان‌و حەسەن تورابی ئازاد دەكات. بەردەوام هاوپەیمانییەتیەكی ئیسلامی هەبووە بۆ هێشتنەوەی ‌وڵات لە رەوشی دیكتاتۆریدان، ‌وەلێ بەردەوامیش خەڵكی سودان بنەما شەرعیەكانیان نەویستووە، بەردەوام شەقامی سودانی‌و خۆپیشاندەران دژبوون بە هەموو دیكتاتۆرەكان.

ئەوەی ئەمڕۆ لە سودان روودەدات، دروست لە ساڵی 1985 دا دوبارە بوویەوە، خەڵك رژانە سەر شەقام‌و نەیانویست شەریعەت جێبەجێبێت‌و جەعفەر نومەیرییان لەسەركار لاداو حكومەتێكی مەدەنیان هەڵبژاردو سادق مەهدی، بووە سەرۆكی سودان. ئیدی زەمینەیەكی دیموكراسی‌و مەدەنی هاتە ئاراوە، لەو زەمینەیەدا حەسەن تورابی پارتێكی ئیسلامی نەتەوەیی دانا، هەروەها بەشداری كاری یاسی‌و هەڵبژاردنیان كرد، خۆی هەڵبژارد بۆ سەرۆكی پەرلەمان‌و دەرنەچوو، ئیسلامیەكان كرانەوەی سودانیان نەدەبینی، بۆیە حەسەن تورابی كودەتای كرد بەسەر حكومەتە دیموكراسییەكەی مەهدیداو هەڵسا بەدانانی عومەر حەسەن بەشی،ر بۆ سەرۆكی سودان.‌واتا ئەو خوێناوەی كە ئێستا لە سوداندا پێی تێخراوە، ‌وەختی خۆی حەسەن تورابی‌و ئیسلامییەكان رشتیان.

تورابی لە 1991 دا پارتی كۆنگرەی گەلی عەرەبی ئیسلامی داناو خۆی هەڵبژێردرا بۆ سەرۆكی ئەو پارتە، ئەو كۆنگرە 45‌وڵاتی عەرەبی‌و ئیسلامی تێیدا بەشداربوون، ئامانجیان رێگریكردن بوو لە هەژموونی خۆرئاوا بوو، دەنگیان لەگەڵ دەنگی سەدام بوو، لەكاردانەوەی جەنگی كوێتیشدا دروست بوون. تورابی پارتی كۆنگرەی گەلی دانا، لەبەرهەندێ بەندو باوی ئاینی لەتەك بەشیردا ناكۆك بوون، ئەوان بوونە بەرهەڵستكار، بەڵام لە 2004 دا بەتۆمەتی هەوڵدان بۆ لادانی بەشیر دەستگیردەكرێت، بەڵام بەرە بەرە رۆڵی نامێنێ‌و لە 2016 لە نەخۆشخانەیەكی خەرتومدا دەمرێت. 

دیارە باكگراوندی ئیخوان لە سوداندا كۆنترە‌و دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1949‌و بەڕابەرایەتی سەنهوری، لەوێ بۆ یەكەمجار ئیخوان شوێنی بووەتەوە. بۆیە بەردەوام‌و پێچەوانەی ‌وڵاتە ئیسلامیەكانی دی سیاسی‌و سەربازیەكانی سودان بریتیبوون لەوانەی بیری ئیخوانیزمن، بۆیە عومەر حەسەن بەشیر، بەپشتیوانی ئیخوان چووە سەر تەختی دەسەڵات، ئێستاش ئەم كودەتایە كە كراوە كۆدەتایەكە مایەی گەشبینی خەڵكی نییە، چوون دارو دەستەو دەرباری بەشیر دەسەڵاتیان گرتووەتە دەست . 

سودانییەكان لەسەردەمی عوسمانیەكانەوە گیرۆدەو گرفتاری سیاسەتەكانی بەریتانیان، لە دەستپێكی سەدەی نۆزدەوە لەلایەن محەمەد عەلی پاشای ئەلبانییەوە لە میسرەوە پەلامار دەدرێن

 ئەحمەد بن عەوز كە ئێستا بووەتە جێگرەوەی بەشیر، بۆخۆی دەرچووی كۆلێژی سەربازیی میسرەو سەرۆكی فەوجێكی خۆبەخشی سودانی بووە لە جەنگی ئێران عێراقدا. هاوكات سەرۆكی دەزگای هەواڵگری سەربازی سودان بووە، لەلایەن ئەمریكاوە داواكراوە، بەهۆی ئەو پردی پەیوەندی نێوان جەنجەوید‌و حكومەتی سودانی بووە، ئەوانەی كە بە هەزاران خەڵكی دارفورییان جینۆساید كرد. ئەو لە باكوری دارفوردا تاوانبارە بە دەستدرێژیكردنی بەكۆمەڵ، خاپوركردنی ئاوایەكان‌و كوشتار‌و راگوێزان‌و بە ئەتكی مرۆڤ. ئەنتونوف فڕۆكەیەكی تایبەتە‌و بەو فڕۆكانە مەدەنیەكانی بۆردومان كردووە.  پاش ئەوەی لە 2005 بەشیر دووری دەخاتەوە لە 2015 دەیكاتە جێگری یەكەمی خۆی(‌و‌وەزیری بەرگری). ئەم پیاوە بۆخۆی پشتیوانی تورابی‌و بەشیر بوو لە كودەتا بەسەر حكومەتە دیموكراتیەكەی سودان لە 1989 دا. لادانی بەشیر هێنانی پیاوێكە كە بۆخۆی مارێكی سڕبووە‌و بەشیر گەرمی كردووەتەوە. ئەوەی لە سوداندا دەگوزەرێ پەیوەندی بە میتۆدو بەرنامەوە هەیە، لەسوداندا هێزی چەقبەستوو سەلەفیزم‌و ئیوانی باڵادەستن‌و نزیك بەدەسەڵات‌و دەسەڵاتن، بۆیە خەڵكی سودان هەراسانن لەو دەسەڵاتەی كە لەسەربەخۆبوونی سودانەوە بەبەستی بەردەم پێشكەوتنی ئەو ‌وڵاتە‌وەن. ئەمڕۆ لەم ‌وڵاتەدا ناخەكان دەكوڵێن بۆ ئازادی، ژنان كەوا سوری پێش لەشكردی ئازادین، ئەو ژنانەی بێبەشترین، بێمافترین‌و پەراوێزترین ژنی دونیان، بۆیە بەشیر بەو هەموو ئیمكاناتەوە نەیتوانی خۆی راگرێ، بەهۆی ئەوەی نە جەماوەری لەگەڵدا بوو، نەدەورو دەربارەكانی راستگۆ بوون، ئەو سەربازانەی نمونەی عەوز كەسانێك بوون كۆدی هەواڵگیری سودانیان لەدەستا بوو ، بەسانایی كۆدەكەیان كردەووەو لەكاریان لادان، بەڵام ئەلفێك لە داواكاری خۆپیشاندەرانیان پێ جێبەجێناكرێت، بەڵكو دیكتاتۆرێكی بە ئەزمونترو خوێنڕێژترن لە بەشیر‌و هاوفكرەكانی بەشیر.

سودان هەر گرفتاری هەژاری‌و نەداریی دەبێت، سودان كولتورێكی ئاینی تێیدا باڵادەستە كە دەماری خێڵ‌و ئاین بەسەریدا زاڵە، لە سوداندا قەوانەكانی ئیخوان بوون ‌وایان كرد كە باشوور جودا بێتەوەو لە دارفوردا كارەسات رووبدات، بەهۆی تۆنەكە ئیسلامی بوون لە تۆنی ئیسلامی سیاسیدا نە ئازادی ناوخۆ رەواجی هەیە نە دارفوری‌و باشوریەك بوونی دەبێت، بۆیە ئیسلامییەكان‌و فیكری ئەوان لە بەرگی بەشیر‌و بن عەوزدا هەم سودانیان پارچە كرد، هەمیش ئازادییان بڕیوە. بۆیە تەنها رێگەی بەردەم خۆپیشاندەران ملنەدانە بۆ ئەم كودەتایە‌و بەردەوام بوونە لە جوڵەی شەقام تا پێكەوەنانی حوكمێكی دیموكراسی‌و مەدەنی.