هەموار لە پەرلەمانی كوردستان

هەمواركردنەوەی قانون؟!
ئەوەی وا دەكا كە قانونێك، كە كۆمەڵە رێسایەك دەستكاری بكرێ‌و بگۆڕدرێ یان هەمواربكرێتەوە ئەوا پرسی كاتە

ژیان: تایبەت

ئەوەی بەرتێبینیە، پەرلەمان‌و پەرلەمانتارەتی لەمێژ ساڵێكە بووەتە گەمەیەكی سیاسی، ئیدی وشەی «هەموار!» بووتە بنێشتەخۆشەی بن ددانان، جارێ لە پێشەوە هەر یەكێك ببێتە ئەندامی ئەو دەزگەیە دەبێ هەر زوو لە رازونیازی حزبەكەی‌و تاقمەكەی بۆ ئەم چەمكە لە بەرانبەر ئەوەی پێیدەگوترێ قانوونەكان یان قانوونێكی دیاری رابردوو، تێبگا. سیاسەتبازانیش هەر زوو بە بەهانە‌و بێ بەهانە هانا بۆ ئەو ئەو وشەیە دەبەن‌و وەك تەلیسم‌و جادوویەك لە هەمبەر یار‌و نەیارەكانیان بەكاردەهێنن، میدیاكارانیش بێ هیچ لێكدانەوەیەك لە راستی‌و دروستی وشەكە دەیدەنەبەر، لە هەمووشی پۆلكتر (خراپتر) قانوونبازەكانمانن، كە ئەوانیش بەهەمان پیك‌و ماپیك دەیگێڕنەوە.

«هەموار» یان «هەمواركردنەوە»؟

جارێ لەپێشدا كاتێك گوزەرێك بەنێو فەرهەنگەكانماندا بكەین‌و لەواتای ئەم وشەیە بكۆڵینەوە ئەوەمان بۆ دەردەكەوێ:

- فەرهەنگی خاڵ: تەنها وشەی ناهەموار بەردەستە، ئەمە نووسراوە بۆی، ناهەموار، شتی خراپی نالەبار، ناهەمواریی، خراپی‌و نالەباریی

- فەرهەنگی كوردستان: وشەكە نییە.

- لە هەنبانە بۆرینەش وەها هاتووە: هەموار: رێكوپێككەوتوو (ئەم چوارچێوە دەگەڵ رەسمەكە هەموارە، پیاوێكی ناهەموارە) فارسی: مناسب، باب.

- لە فەرهەنگی زانستگەی كوردستانیش بەم شێوەیەیە: هەموار: ئاوەڵناو ١- لەبار، شیاو، گونجاو (ئەم كارە دەگەڵ رێوڕەسمی ئێمە هەموارە) ٢- هێواش؛ لەسەرخۆ (بە رەفت‌و هەموارە، بەڕیزەڕێزان/مەشان بەو كۆوە، بە موراد وازان") فارسی: مناسب، ێ‌هستە.

- لە فەرهەنگی (ئاریان ڤاج) ی «د. هەورامی» كە كوردی كۆن‌و نوێیە، ئەم وشەیە بەم جۆرە هاتووە:

هەمڤار، هامڤار: (ئاوەڵكارە) هەمیشە، بەردەوام، سەرەمڕە باهەمڤار

هومورڤا: (ئاوەڵناوە) چارەباش، داهاتو چاك، تالەچاك، خۆشبەخت، پیرۆز، موبارەك

فەرهەنگی خاڵ: تەنها وشەی ناهەموار بەردەستە، ئەمە نووسراوە بۆی، ناهەموار، شتی خراپی نالەبار، ناهەمواریی، خراپی‌و نالەباریی

كەواتە هەموار ئاوەڵناوە بۆ كار یان ناوێك بەواتای گونجاو‌و لەبار... ئینجا بۆ ئەوەی لەو ئاوەڵناوەوە كارێك دابڕێژین‌و گەردانی بكەین، ئەوا دەبێ لەگەڵ كاری (كردن)ی لێكبدەین‌و بگوترێ هەمواركردن. لەوەش پتر دەبێ شەقڵی دووبارەكردنەوەی بۆ بسازێنرێ‌و بگوترێ هەمراوكردنەوە بۆ ئەوەی گونجاو‌و لەبار بكرێ. كەچی لە سەرزار‌و زمانی ئەوەی تا ئێستا وەك هەڵەیەكی باو رۆیشتووە، هەموار هەم ناوە هەم ئاوەڵناوە هەم ئاوەڵكارە‌و هەم كاریشە! دیارە لەم حاڵەتەشدا دەق بە وشەی (تعدیل)ی عەرەبییەوە گیراوە بێ ئەوەی تایبەتمەندی زمانەكەمان لەبەرچاو بگیرێ.

هەمواركردنەوەی قانون

لێرەشدا وشەكە هەمواركردنەوەیە، چونكە پێشتر دەستورێك، قانونێك، رێسایەك هەبووە، پێویستی بەوە هەیە بگونجێندرێ، بۆیە پێویستی بە هەمواركردنەوە هەیە. هەڵبەتە خۆی ئەمەش دەستكاریكردنە، بەڵام ناگاتە رادەی گۆڕین یان گۆڕان، چونكە تا راددەیەك لەسەر هەمان بنەمای جارانی دەستكاریدەكرێ.
هەر رێسایەك كە دەبێتە قانون، ئەوا دەبێ بەپێی فەلسەفەی قانون پێناسەی قانونی بەسەردا بچەسپێ، هەموو ئەو پێوەر‌و توخمانەی تێدا بن، كە ئەو سیفەتە وەربگرێ، لەپێش هەموویانیش: بەرژەوەندی گشتی یان پەیامی گشتی، جێبەجێكردنی گشتگیری (واتە بۆ هەمووان ئەوانەی ناوەڕۆكی قانونەكە دەگرێتەوە وەك یەك بێ)، لە دەسەڵاتێكی رەواوە دەربچێ، دەسەڵاتیش زامنی جێبەجێكردنی بێ، چونكە لە حاڵەتی جێبەجێبنەكردن‌و سەرپێچی ئەوا دۆخی پێشێلكردن دێتەگۆڕێ، ئیدی ئەم حاڵەتەش سزادانی بە دواوەیە.

پێشتر دەستورێك، قانونێك، هەبووە، پێویستی بەوە هەیە بگونجێندرێ، بۆیە پێویستی بە هەمواركردنەوە هەیە، بەڵام ناگاتە رادەی گۆڕین یان گۆڕان

كەچی پرسەكە لێرەدا ئەوەیە ئایا قانون كەی هەموار دەكرێتەوە؟ یان ئایا مەرج‌و پێوەرەكانی هەمواركردنەوە چین؟

لە چوارچێوەی دەوڵەتی قانوندا دەستور لووتكەی هەرە باڵای سێگۆشەی دەسەڵاتی رەوا‌و باڵای وڵات پێكدەهێنێ، كە هەر خۆی باڵاترین قانون‌و پێوەرە، ئیدی هەر قانون‌و رێسایەك لە دوای ئەوەوە دەبێ رەوایەتی لەو وەربگرێ‌و هەر لەژێر رۆشنایی ئەویشەوە هەموار بكرێنەوە.

قانوناسانیش سەبارەت بە هەمواركردنەوە دەڵێن؛ بۆ هەر گۆڕین‌و دەستكارییەك، هەروەها بۆ هەر هەمواركردنەوەیەكیش، دەستور یان دەستورێكی وشكە یاخود دەستورێكی نەرموشل. هەڵبەتە ئەمەش بۆ لەبەرچاوگرتنی چۆنیەتی دەستكاری‌و هەمواركردنەوەكەیە، بۆ ئەوەی دڵنیاییەك بۆ قانون‌و جێبەجێكردنی بێتە گۆڕێ. واتە ئەو دەستورانەی زۆر بە زەحمەت رێگە بە هەمواركردنەوەی خۆیان‌و قانونەكانیان دەدەن، بەوەی رێوشوێنێكی توند وەك هاتنەكایەیان بگیرێتەبەر، ئەویش بە بەسەرچوونی ماوەیەكی تاڕادەیەك درێژ‌و بە هاتنەكایەی داخوازیی‌و پێویستی گشتیی بۆ گۆڕین‌و هەمواركردنەوەكە، ئینجا لە رێی دەسەڵاتی قانوندانانەوە هەنگاوی كرداری بۆ بهاوێژرێ، لەوانەشە پێویستی بە راپرسی هاوڵاتیانیش هەبێ. لە بەرانبەریشدا دەستورێكی نەرموشلك هەیە، بەوەی لە حاڵەتی داخوازی‌و پێویستی، ئەو رێوشوێنانەی ناوێ، بەڵكو هەر دەسەڵاتی قانون دەتوانێ بیگۆڕێ‌و هەمواریبكاتەوە.

كاتێكیش دێین‌و ئەم رێوشوێن‌و پێوەرانە لەسەر ئەوەی لە نێو پەرلەمانی كوردستاندا دەگوزەرێ باسبكەین‌و پەیڕەوبكەین، پێویست بەوە دەكا یەك دوو قسەی لەبارەوە بكرێ.

ئەوەی لای ئێمە دەگوزەرێ، شتێكی دیكەیە، جۆرە تێكەڵاوییەكی زۆر لەنێوان هەمواركردنەوە‌و گۆڕین‌و دەستكارییەوە هەیە

جارێ لە بەراییدا ئێمە دەستوورمان نییە، بەڵام ئەگەر هەشمانبووایە، ئەوا هەر ئەوەمان رەچاودەكرد، یان وەهامان دادەنا، دەستوورێكی نەرموشلمان هەبووایە، پێویستی بە گرتنەبەری رێوشوێنی ئاڵۆز نەدەكرد.

ئینجا لە نەبوونی دەستوردا، شتگەلی دیكە هەن دەكرێ پەنای بۆ ببەینەبەر‌و حاڵەتی قانونیانەمان بۆ رۆشنبكەنەوە لەوانە:

یەكەم: رۆحی قانون: خۆی لە  بەرسڤی ئەم پرسانەدا دەبینێتەوە؛ بۆچی هەر لە بنەڕەتدا قانون دادەڕێژرێ؟ مەبەست لێی چییە تا پێشكەشی كۆمەڵگەی بكا؟ رەوایەتیەكەی چۆن بسەلمێنرێ؟

دووەم: زۆر جاران لەنێو سیاسەتبازان زاراوەی "ڕەهەندی نیشتمانی" دێتەگۆڕێ‌و پەرلەمانتارانیش باسیدەكەن... خۆ ئەگەر ناوەڕۆكی ئەم دەستەواژەیە هیچی تێدا بێ، ئەوا  واتای ئەوە دەگەیەنێ، كە پێداویستی گشتگییری لەنێو كۆمەڵەگادا بۆ فەراهەمببێ.

ئەوەی راستی بێ، ئەوەی وا دەكا كە قانونێك، كە كۆمەڵە رێسایەك دەستكاری بكرێ‌و بگۆڕدرێ یان هەمواربكرێتەوە ئەوا پرسی كاتە، چونكە هەر رۆژگار ئەوە دێنێتە كایەوە، ئاخۆ پێویست بەوە دەكا قانونەكەی پێشوو بگۆڕدرێ، ئایا داخوازییەكان لەنێو پانتاییەكی زۆری گۆمەڵگەوە بەرزبوونەتەوە. هەر ئەم شتەش، واتە هەر پرسی كاتیش سەنگی مەحەكە بۆ ناولێنانی ئەوەی پێیدەگوترێ عورفی دەستووری یان قانونی.

لێ گەلۆ، ئەوەی لای ئێمە دەگوزەرێ، شتێكی دیكەیە. جارێ لەپێشەوە، جۆرە تێكەڵاوییەكی زۆر لەنێوان هەمواركردنەوە‌و گۆڕین‌و دەستكارییەوە هەیە، كە هەریەكەیان رێوشوێنی قانونییانە‌و لێكەوتەی كۆمەڵایەتییانەی خۆشی هەیە. لەوەش هەورازتر، ئەوەیە كات لای ئێمە داخوازی‌و پێویستی گشتیی سەنگی محەك نییە، بەڵكو داخوازیی سیاسی، هەنووكەیی، بردنەوە، باڵادەستی‌و هتد... پێوەرە. 

لەوەش وێوەتر وەنەبێ هەمواركردەوەنەكان لە خولێكەوە بە خولێكی دیكە بسپێردرێن، بەڵكو لەنێو یەك خولدا كردە‌و هەوڵی هەمواركردن هاتووەتەگۆڕێ

سەیر لەوەدایە پەرلەمانەكەی خۆمان ئەوەندەی بە پرسی هەمواركردنەوە (بە بەشە تێكەڵییەكەی گۆڕین‌و هەمواركرردنەوە) خەریكبووە، بە خودی دانانی قانونی ماكەوە خەریكنەبووە. لیستی وەقائیعی كوردستانیش باشترین گەواهیدەرە.

لەوەش وێوەتر وەنەبێ هەمواركردەوەنەكان لە خولێكەوە بە خولێكی دیكە بسپێردرێن، كە ئەمەشیان بەپێ پێوەرەكان هەر حاڵەتێكی دروست نییە، بەڵكو لەنێو یەك خولدا كردە‌و هەوڵی هەمواركردن هاتووەتەگۆڕێ، ئەمەش گەر هیچ بگەیەنێ، ئەوا كورتبینی(هەمەڕەهەند) دەگەیەنێ.