كوردو شیعە لەعێراق

"دەربارەی پەیوەندییەكانی كوردو شیعە لەمێژووی هاوچەرخی عێراقدا"
لەزۆر وێستگەی مێژووییدا مەرجەعیەتی شیعەكان لەعێراق هەڵوێستی یەكلاكەرەوەی سەبارەت بە زۆر پرسی ناوخۆیی‌و دەرەكیی هەبووە

ژیان: بەرزانی مەلا تەها

لەمێژووی هاوچەرخی عێراقدا، لە قۆناغی پاشایەتییەوە بگرە تا دەگاتە قۆناغی حوكمڕانیی حزبی بەعس، لەزۆر وێستگەی مێژووییدا مەرجەعیەتی شیعەكان لەعێراق هەڵوێستی یەكلاكەرەوەی سەبارەت بە زۆر پرسی ناوخۆیی‌و دەرەكیی هەبووە، لەناویشیاندا كێشەی كورد. دامەزراوەی ئاینیی شیعەو رەوتە سیاسییەكانیان بەشێوەیەكی بەردەوام رۆڵی هەڵكشاوی كۆمەڵایەتیی‌و سیاسیان گێڕاوە، بەنمونە، رۆڵگێڕانی ئەوان شانبەشانی عوسمانییەكان دژ بە داگیركاریی بەریتانیا لەخاكی عێراق‌و هەڵوێستی توندی مەرجیعە ئایینییەكانی شیعە لەبەرامبەر تێخزانی بەریتانییەكان بۆ ناو خاكی عێراق‌و دەركردنی فەتوای جیهاد لەدژیان.

لەقۆناغی پاشایەتیشدا بەتوندیی دژ بەو رێكەوتنانە وەستانەوە، كە حكومەتی عێراق لەگەڵ بەریتانیادا مۆری كردبوو. لەقۆناغی حوكمڕانیی عەبدولكەریم قاسمیشدا كاتێك فەرمانی بە حەمید سەید حەسەندا، كە یەكێك بوو لە فەرماندە سەربازییەكان، بە هێرشكردنە سەر كوێت‌و داگیركردنی، ناوبراو فەرمانەكەی لەبەر فەتوایەكی سەید موحسین ئەلحەكیم رەتكردەوە، چونكە ئەلحەكیم هەنگاوێكی لەمشێوەی حەرامكردبوو. وەختێكیش حكومەتی عێراق جەنگی دژ بە كوردانی عێراق بەرپاكرد، هەوڵیدا لەرێگەی فەتوای زانایانەوە شەڕكردن لەگەڵیاندا بەوەی موڕتەدن بەدەست بهێنێت، زانایانی شیعە دژ بەم هەنگاوەی حكومەتی عێراق وەستاونەتەوە، تەنانەت سەید موحسین ئەلحەكیم لە 17ی 6ی 1965دا فەتوایەكی بەناوبانگی دەركردو تێیدا شەڕی دژ بە كوردی حەرامكرد، هەروەها كۆمەڵێك لە زانایانی بەغدادو كازمیەی شیعە بروسكەیان ئاڕاستەی بەرپرسانی دەوڵەت كردووە، داوایانكردووە شەڕی دژ بەكورد رابگرێت. 

هەڵوێستی حزبی دەعوە لە شەستەكانی سەدەی رابردوودا لەپێڕەوو پرۆگرامیدا هیچ رەنگدانەوەیەكی سیاسەتەكانی لەبەرامبەر كێشەی كورددا بەدی ناكەین

هەڵوێستی حزبی دەعوە لە شەستەكانی سەدەی رابردوودا لەپێڕەوو پرۆگرامیدا هیچ رەنگدانەوەیەكی سیاسەتەكانی لەبەرامبەر كێشەی كورددا بەدی ناكەین.

لەرۆژی 11ی ئابی 1986دا رۆژنامەی (جیهاد)، كە زمانحاڵی حزبی دەعوە بوو لە بابەتێكدا بەناونیشانی (روانینەكانی دەعوەی ئیسلامیی لەبارەی كێشەی كورد) هاتووە: "زمانی عەرەبیی زمانی قورئانی پیرۆزەو زمانی فەرمیی عێراقە"، واتە نابێت زمانی كوردیی ببێتە زمانی فەرمیی، چونكە زمانی قورئان نییە، هەروەها عێراق بەشێكە لەنیشتیمانی ئیسلامیی‌و كوردستانیش بەشێكی دانەبڕاوی یەكێتیی سیاسیی عێراقە. دیسان لەژێر ناوی "بەدیلی سیاسیی‌و كێشەی كوردو پرسە گرنگەكان"دا شێخ محەمەد مەهدی ئاسەفیی، كە گوتەبێژی حزبی دەعوە بووە لە 24ی ئابی 1987دا ئاماژەی بەوەداوە، كە حزبی دەعوە لە پێڕەوو پرۆگرامی جەخت لەوە دەكاتەوە، كە ئۆتۆنۆمی دەبەخشێت بە كورد، ئەو كوردانەی لە سلێمانی، هەولێرو دهۆك نیشتەجێن. لەلایەكی ترەو، هەڵوێستی حزبی دەعوە لە بەرامبەر كێشەی كورددا لەرێگەی چاوپێكەوتنێكی محەمەد مەهدی ئاسەفییەوە روون دەبێتەوە لەگەڵ گۆڤاری دیر شپیگل ی ئەڵمانی لە 19ی كانونی یەكەمی 1983دا، ئەو گوتوویە "ئێمە لەگەڵ برا كوردەكانمان باشترین پەیوەندییمان هەیەو دەخوازین رۆژ لەدوای رۆژ  كار بۆ پەرەپێدانی بكەین، لەماوەی مامەڵەمان لەگەڵ برایانەماندا لەواندا خۆڕاگریی‌و راستبێژیی وجددییەتمان لەكارو بەها ئەخلاقییەكاندا بەدی كرد...".

هەمدیسان لەپێڕەوو پرۆگرانی حزبی دەعوە لەساڵی 1991دا، داوای بەخشینی ئۆتۆنۆمی راستەقینە بە كورد دەكات لەپاڵ بەخشینی مافی فەرهەنگیی‌و زمانیی لەكاروباری رۆژانەیاندا، هەروەها دەستەبەركردنی بەشداریی ئەوان لە سیستەمی سیاسیی‌و دامەزراوەكانی وڵاتدا بەشێوەیەك لەگەڵ دانیشتوانەكەیدا گونجاو بێت لەپاڵ جەختكردنەوە لە یەكسانیی كەمینە نەتەوەیی‌و ئایینییەكان لە ماف‌و ئەركەكاندا".

ئینجا دێینە سەر باسی هەڵوێستی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامیی لەعێراق لەبەرامبەر كێشەی كورددا، ئەنجومەنەكە لە بەیاننامەی دامەزراندنی‌و یەكەم كۆنگرەی خۆیدا لە 17ی تشرینی دووەمی 1982دا لەشاری تارانی پایتەختی ئێران باسی لە بێبەشیی‌و لاوازیی كورد كردووەو ئەنجومەنەكە رای دەگەیەنێت، كە ئیسلام بە پرنسیپەكانی زامنی بەدیهێنانی كەرامەت‌و سەربەخۆیی كوردانی كردووە. هەروەها لەساڵی 1992دا رێبەری ئەنجومەنەكە محەمەد باقر ئەلحەكیم، رایگەیاند، عێراق وڵاتێكی عەرەبیی‌و ئیسلامییەو بەشێكە لە ئوممەی عەرەبیی، داوایكرد یەكێتی گەل‌و خاكی عێراق بپارێزرێت. لەساڵی 1993دا لە گوتەكانیدا لەبارەی فیدراڵیزم ناوبراو رایگەیاند "سەبارەت بە فیدراڵیزم، ئێمە بڕوامان وایە پێشنیاركردنی لەم كاتەدا هێشتا زووە، بنچینەی بیرۆكەی فیدراڵیزم مانای دابەشبوون ناگەیەنێت، بەڵكو چارەسەرە بۆ بڕێك كێشەی ئەم وڵات‌و ئەو وڵات". دیسان ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامیی لەعێراق سووربووە لەسەر بەهێزكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ كوردو نوێنەرایەتییەكەیدا بەو پێیەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقیی خاوەن قورساییەكی ئیسلامیی - كوردییە، هەروەها ئەنجومەنەكە داویەتەپاڵ هاوپەیمانییەك، كە چەندین پارتی سیاسیی كوردیی تێدابووە، ئەمەش لەپێناو هەماهەنگیی هەڵویستەكانیان لەهەمان چوارچێوەی ئیسلامیی – كوردییدا.

لەپاش كەوتنی موسڵ لە 10ی یۆنیۆی 2014‌و، داڕمانی سوپای عێراق لەچەند پارێزگای عێراقییدا، ئەبوبەكر بەغدادیی، وەك ئەمیری رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامیی لەعێراق‌و شام لە مزگەوتی گەورەی شار موسڵ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامیی راگەیاند، خۆشی وەك خەلیفەی مسوڵمانان ناساند، داواشی لەخەڵك كرد ئامادەكاریی بكەن بۆ چەسپاندنی پایەكانی دەوڵەت‌و، بەدیهێنانی ئەو خەونەی، كە لە كۆتایی هاتنی خیلافەتی ئیسلامییەوە لەساڵی 1924ەوە لەچاوەڕوانییدا بوون. بە هاتنەپێشەوەی داعش‌و داگیركردنی بەشێكی زۆر لەخاكی عێراق، جۆرێك لەهەماهەنگیی لەنێوان هێزەكانی پێشمەرگەو هێزە عێراقییەكان هاتەئاراوە، بەتایبەت رێكخراوە شیعەكانی وەك رێكخراوی بەدرو حەشدی شەعبی، كە بە فەتوای مەرجەعیەتی باڵای شیعە‌و خودی ئایەتوڵا سیستانی هاتە دامەزراندن. داعش لەبنەڕەتدا رەوتێكی رادیكاڵی تیرۆریستی سوننەگەرا بوون‌و بەشێكی هەرە گەورەی شەڕكەرەكانی لەسوننەكانی عێراق بوون‌و مەترسییەكی گەورەیان لەسەر باڵادەستی سیاسیی شیعەكان لەعێراق دروستكرد.

مەرجیعی باڵای شیعە لەعێراق داوای لە سەركردایەتی سیاسیی كورد كرد ریفراندۆم ئەنجام نەدەن، چونكە زەمینە بۆ دەستێوەردانی هەرێمیی‌و نێودەوڵەتیی خۆش دەكات

ئەوان دەیانویست هەژموونی تێكشكاوی سوننەكان لەپاش ساڵی 2003وە بگێڕنەوەو لەبەرگێكی تردا خۆیان نمایش بكەنەوە. پاش تێكشكانی داعش، پارتی دیموكراتی كوردستان بە رێبەرایەتی مسعود بارزانی، كە ئەوكات سەرۆكی هەرێمی كوردستان بوو، هەستا بە پێشنیاركردنی پرۆژەی ریفراندۆم‌و راپرسیی لەسەر سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان، بەڵام هەرزوو لەلایەن مەرجەعیەتی شیعەو پارت‌و رێكخراوە سیاسییەكانیانەوە رەتدرایەوەو بە هەنگاوێكیان لەقەڵەمدا بۆ پارچەكردنی عێراق، لەسەر ئاستی ناوخۆیی هەرێمی كوردستانیش بەشێكی لایەنە سیاسییەكانی وەك گۆڕان، كۆمەڵی ئیسلامیی‌و بەشی زۆری یەكێتی نیشتمانیی كوردستان لەگەڵ دواخستنی ئەم پرۆسەیەدا بوون. لەسەر ئاستی عێراقیش، لای خۆیەوە موقتەدا سەدر، رێبەری سەدرییەكان ئەنجامدانی پرۆسەی ریفراندۆمی بە خۆكوژیی لەقەڵمداو بە هەنگاوێكی بینی بۆ ترازاندنی عێراق‌و داوای گفتوگۆی كرد، هەروەها كوردی وەك برا ناوبردو هۆشیاریدا لەو مەترسییانەی، كە بەهۆی ریفراندۆمەوە لەسەرجەم ئاستەكاندا دووچاری هەرێمی كوردستان دەبێتەوە. هەروەها سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق نوری مالكی رایگەیاند، ریفراندۆمەكەی هەرێمی كوردستان زیان بە كورد بەشێوەیەكی تایبەتیی‌و عێراق بەگشتیی دەگەیەنێت، دابەشكردنی عێراق لەسەر بنەمای مەزهەبیی لەخزمەت ئەجێندا بیانییەكاندایە. بابێینە سەر هەڵوێستی مەرجەعیەتی باڵای شیعەو هەڵوێستی خودی ئایەتوڵا عەلی سیستانی سەبارەت بە ریفراندۆم، ئەو وەك مەرجیعی باڵای شیعە لەعێراق داوای لە سەركردایەتی سیاسیی كورد كرد ریفراندۆم ئەنجام نەدەن، چونكە گرتنەبەری ئەم هەنگاوە زەمینە بۆ دەستێوەردانی هەرێمیی‌و نێودەوڵەتیی خۆش دەكات، داواشی لە حكومەتی ناوەندیی كرد مافخوازییەكانی كورد دەستەبەر بكات دەستیان بۆ نەبات. لەسەر ئاستی هەرێمیی، هەریەك لە توركیاو ئێران بەشێوەی فەرمیی دژایەتیی خۆیان بۆ ئەم هەنگاوەی هەرێمی كوردستان نیشانداو بەمەترسییەكی گەورەیان لەسەر سەقامگیریی ناوچەكە لێكدایەوە.

عەبدولمەهدی سیاسەتوانێكی میانڕەوەو دیدو تێڕوانینی خۆی هەیە بۆ چارەسەركردنی ئاریشەی كوردیی

سەرباری تەواوی هۆشیاریدانەكان‌و لەسەرێی هەمووشیانەوە ئەمەریكا لەئەنجامنەدانی ریفراندۆم، ئەم پرۆسەیە لە 25ی 9ی 2017دا بەڕێوەچوو، كە كارەساتی گەورەی بەدوادا هات‌و بە نزیكەیی نیوەی خاكی كوردستان بەهۆی هێرش‌و پەلامارەكانی سوپای عێراق‌و حەشدی شەعبییەوە كەوتنەوە دەست حكومەتی ناوەندیی. پاشانیش بەدامەزاندنی حكومەتی نوێی عێراق بە سەرۆكایەتیی عادل عەبدولمەهدی، دەروازەیەكی نوێ بەڕووی پەیوەندییەكانی هەرێم‌و ناوەنددا كرایەوەو دانوستان هاتەئاراوە، كە بەم هۆیەوە دەروازە سنوورییەكان كرانەوەو سەرلەنوێ پشكی كورد لە بودجەی عێراق دیاریكرایەوەو گەڕێنرایەوە بۆ قۆناغی پێش ریفراندۆم‌و مووچەی بڕدراوی فەرمانبەرانی هەرێم سەرلەنوێ گەڕێنرایەوە، هەموو ئەم هەنگاوانە دەرخەری ئەو راستییەن، كە دەشێت پەیوەندییەكانی هەرێم‌و ناوەند پاش دەستبەكاربوونی عادل عبدولمەهدی ببرێنە قۆناغێكی ترەوەو هەنگاوی جددی بنرێت بۆ رێكخستنەوەی پەیوەندییەكان دۆستایەتیی نێوان هێزە كوردییەكان‌و رەوتە شیعە باڵادەستەكان بقۆزرێتەوە بۆ زیاتر چەسپاندنی مافە نەتەوەییەكانی گەلی كورد لەعێراقدا، چونكە عەبدولمەهدی سیاسەتوانێكی میانڕەوەو دیدو تێڕوانینی خۆی هەیە بۆ چارەسەركردنی ئاریشەی كوردیی.