پۆڵ ریكۆر، شۆڕشگێڕی سەنگەری ئەدەبی فەڕەنسا

كامێرای كەلتوورەكان‌و میمۆری ئەدەبی فەڕەنسا
پۆڵ ریكۆر، فەیلەسوف

ژیان: ماجید خەلیل

لەنێو فەیلەسوفە هاوچەرخەكانی فەرەنساو ئەوروپادا بەگشتی بەدەگمەن هەبوون كە مانا بدەن بە چێژوو ئەدەب رامبكەن بۆ خزمەتی ژیان. ئەو ئەدیبێك بوو چیرۆكو گێرانەوەكانی مانا پێدەدان‌و خەیاڵی مرۆڤی كردە زەمینەیەكی واقیعی‌و سەرەداوەكانی مرۆڤایەتی بەستەوە بە خەیاڵەوە. ناوبراو  زیاد لە نەوەد ساڵ ژیاو لە سییەكانی تەمەنییەوە دەستی دایە كایەی فەلسەفەو بووە یەكێك لە ئەستێرە درەوشاوەو هەڵهاتووەكانی دونیای خۆرئاواو مرۆڤایەتی. بەرهەمەكانی‌و نوسینەكانی‌و تیۆرەكانی جێگای وەستان‌و هەڵوێستەن‌و چەند وێستگەیەكی بەهادار لە ژیانیدا بوونیان هەیە كە لێرەدا دەكرێت بەوردی هەڵوێستە لەسەر چەند لایەنی ژیانیو تیۆرەكانی‌و شاكارەكانی بكەین. 

پۆڵ ریكۆر، یەكێك لە فەیلەسوفە بە شۆرەت‌و شارەزاكانی كایەی دیاردەگەرایی‌و هێرمۆنتیك یان تەئویل. ناوبراو لە 27ی مانگی دووی 1913 دێتە دونیاوەو لە 20یمانگی پێنجی 200گ ماڵئاوایی لە ژیان دەكات. پێو پێناوی فەلسەفەی پۆل ریكۆر لەهەمان رەوگەو رێبازی فەیلەسوف‌و بیرمەندە رەخنەگرەكانی وەك مارتین هایدگەر(1889 - 1976) ‌و هانس غیورغ (1900 - 2002) دا بونو بونیادی هزری خۆی نومایان كردووە. بەگشتی وردبوونەوەو وێنای كارەكانی پۆڵ ریكۆر خۆی دەبینییەوە لە تێگەیشتنی لە واتاكان‌و زیهنییەتو بابەتی بوون‌و نومایانی بایەخی خەیاڵ، هەموو ئەمانەیش لە نەزمی ئەدەبو مێژوودا خۆی نیشاندەدا.

ئەوەی زێدەتر ئەوی ناساندو نێوبانگی پێدا بریتی بوو لەوەی كە توانی لە زەمینەكانی شرۆڤەی تەئویل‌و شوناس‌و پێناسەی دیاردەگەرایدا پێكەوە كاربكات‌و گردیان بكاتەوە.

بەگوێرەی نوسینەكانی وین پێویستە نوسین بوارمان بۆ بكاتەوە كا لەنیازو نواڕینی راستییە شاراوەكان ئاشنا بین‌و ئاوەزمان بۆی بكرێتەوە. ریكۆر لەپشت فەلسەفەیەكی لەبارو سازاوەوە سروشگەلێكی هێنایە گۆڕێ‌و دۆزییەوە، هاوكات خواستی دیالۆگی بەردەوام‌و نەپساوەی  لەتەواوی كارەكانیدا‌و لەهەمبەر هەردوو زانستە مرۆڤایەتییەكان‌و زانستە كۆمەڵایەتییەكاندا هەبوو. هاوكات نێوبراو تا ئاستێكی باڵا پێوەستبوو یان بایەخداربوو بە بونگەرایانی كریستیان‌و لاهوتە پرۆتستانتەكانەوە. ئەو بە بابی فەیلەسوفی بەنێوبانگی بونیاد شكێنی یان فەیلەسوفی تەفكیكی جاك درێدا دێتە ئەژماردن‌و وەك قوتابییەكی ریكۆر بایەخی شوێنی خۆی گرتووە.

ئەوەی زیاتر ئەوی ناساند بریتی بوو لەوەی كە توانی لە زەمینەكانی شرۆڤەی تەئویل‌و شوناس‌و پێناسەی دیاردەگەرایدا پێكەوە كاربكات

ریكۆر لە 27ی مانگی دووی 1913 لە ڤالنسیای هەڵكەوتوو لە باشووری فەرەنسا هاتووەتە دونیاوە، ئەو كوڕی مامۆستایەكی زمانی ئینگلیزی بوو كە لە میانی جەنگی جیهانی هەوەڵدا كوژرابوو. دایكیشی هەر لەتەمەنی فرە لاوییەتییەوە لەدەستدان ئیدی بەتەواوی بێ نەوا كەوتو وەك هەتیوێك داپیرو باپیرە لەخواترسە پرۆتستانەكانی بردیانە كن خۆیان. هەوەڵ ئاشنایەتی ریكۆر بە دونیای فەلسەفە وەختێك بوو كە خرایە بەرخوێندن‌و لە قوتابخانەیەكی ئامادەیی شارێكی پیشەسازی كەناری رایندا لەباكوری رۆژئاوای كیشوەری فەرەنسادا خۆی بینییەوە. ئەو هەر لەو شارەدابوو وەختێ كە بابیشی ماڵئاوایی لێكردن‌و ئەمی بە بێ نەوایی بەجێهێشت. ناوبراو لەو ماوەیەدا توانی شان بەشانی رۆڵاند (1893 - 1976) فەلسەفە بخوێنێت‌و پێكەوە رۆڵێكی مەزنیان گێڕا كە ئایدیاو ئاوەزی فرۆید بگوازنەوە بۆ نێو كیشوەری فەرەنسا.

ریكۆر بەردەوام بوو لە خوێندنی فەلسەفەداو توانی لە زانكۆی راینی فەرەنساو لەتەمەنی بیست ساڵیدا  ببێتە خاوەنی بروانامەی زانستی لە فەلسەفەدا. پاشتر توانی لە ساڵی 193گ دا شوێنی دووەم  لە تاقیكردنەوەی وەرگرتنی پلەی شارەزاییو چوونە نێو خوێندنی دكتۆرا داگیربكات. ئەو هەڵسەنگاندنە لە زانكۆكانی فەرەنسا پێوەرێكی باڵابوو بۆ كاندیدكردنی خوێنكارانی لێهاتوو. ریكۆر بەمجۆرەو لە سییەكانی سەدەی رابردوودا لەتەك غابرێل مارسیل (1889 - 1973)دا بەردەوام بوو لە راهێنانو بارهاتنی فەلسەفە لە شارێكی وەك پاریسدا.

ناوبراو توانی نومایانی فەلسەمەی ئەدمۆن هوسرل (18گ9 - 1938) لەكایەی دیاردەگەرایدا بكات‌و هاوكات لە زمانی ئینگلیزیدا توانی بوارەكانی وان لەسەر دیاردەگەرایی خاوێن‌و فەلسەفەی دیاردەگەرایی ئاشتكاتەوە بە دونیای نوسین‌و زیندوو رایانبگرێت.
ریكۆر توانایەكی لەرادەبەدەری خۆی تەرخانكرد لەبواری بیركردنەوەی رەخنەیی خۆی لە شیكردنەوەی بابەتی یان پەرتوكی  (بە ناونیشانی كەسێكی تر لە خۆتدا)، كە بۆ هەوەڵجار لە فەرەنسادا ساڵی 1990 بڵاوكرایەوە.

هەروەها كارێكی تری ئەو كە وابەستەیە بە كاتەوە بەناوی هەروەك لە زەمەن‌و گێڕانەوەدا هەیە ساڵی 1983 لە فەرەنسادا بڵاوكرایەوە. هاوكات ناوبراو شان بەشانی ئەو مەیدانانە توانی لە نوسینەكانی كایەكانی وەك دیالۆگی بەردەوام‌و شیكاری دەرونی پشتگوێ نەخات‌و جەختی تەواویان لەهەمبەر بكاتەوەن هاوكات زمانەوانی‌و بونیادگەرایی بەتەواوی سەرنجی نوسینەكانی ئەو بوون. ئەوە جگە لە تیۆرە كۆمەڵایەتی‌و سیاسییەكان كە شوێنێكی بەرینیان لە نوسینەكانی ریكۆر داگیركردبوو. دیارترین نوسینی وی لەم بوارەیشدا بریتی بوو لە : ئایدیۆلۆژیاو یۆتۆپیا، ئەم پەرتوكە مەزنە ساڵی 1997 بەزمانی فەرەنسی بڵاوكرایەوە..   هاوكات ریكۆر ئاوڕی جدی لە كتێبی پیرۆز داوەتەوەو لەو كایەشدا چەندین لێكۆڵینەوەی هەیە بەتایبەتی لیكۆڵینەوەكانی لە بواری ئەتویلدا ، ئەم كارانەی ریكۆر لەسەر ئاستی تەكنیكی داو بەنەزمی قسەكردن بریتییە لە شیكارو ئەئویلێكی رەخنەیی لەسەر مەتنەكانی كتێبی پیرۆزو ئاستێكی ئێجگار دیارو باڵایان هەیە. بۆنموونە نوسینەكانی: بیركرنەوەی كتێبی پیرۆز(ئینجیل)، شرۆڤەو كۆڵینەوەی تەئویلیی، كە لەتەك ئەندرییەدا بەشداربوو لە نوسینیدا.  هاوكات موحازەرەكانی وەك لە بەرەكانی فەلسەفەدا كە بۆ هەوەڵجار بە زمانی فەرەنسی لەساڵەكانی 1994‌و 1998 بڵاو بوونەتەوە.

لەپاش جەنگ ریكۆر بۆ ماوەی سێ ساڵ توانی وانە بڵێتەوە، وانە وتنەوەكەی وی لە قوتابخانەیەكی راهنمایی بوو كە پرۆتستانەكان دایان مەزراندبوو. لەو قوتابخاانەیەدا نەریتێكی هەبوو كە لە بەرامبەر هەموو فۆرمەكانی سیستەمی سەركوتو بندەستكردن هەڵوێستی وەردەگرت‌و دژی توندوتیژی‌و دژ بوو بە بەها نەشیاوەكانی مافو رێزی لە جیاوازی‌و كۆمەڵگە جیاوازەكان دەگرت. هەر لەوێدا موناقەشاتی سیاسی‌و دیالۆگ بەشێوەیەكی فرە تامەزرۆییو پەرۆشییەوە هاندەدراو رێگەی بۆ كرابوویەوە. ریكۆر لەساڵی 199گ دا بەشێوەیەكی زۆر تێرو تەسەل توانی بەشێكی تەواو لە ژیانو بیۆگرافیای خۆی بنوسێتو پێشچاوی بخات. ریكۆر لەنوسینەكانیدا وێنای گێڕانەوەیەكی خستبووە پێشچاو لەهەمبەر كەسێكی ناتوندوتیژو بەراوردی رەوشی درۆو پر بەبوهتان‌و توندوتیژیی جەنگی جیهانی یەكەمی كردبوو . دیارە ئەو لێرەدا گەرەكیەتی بەسەرنجەوە ماهییەتی فرەیی‌و ئازادیو رەوشی ئارامی مرۆڤایەتی بەهەند وەربگرێت‌و لەچوارچێوەیەكی ئەدەبیدا مانابدات بە هزرێكی فەلسەفیانە كە لە خزمەتی مرۆڤایەتیدا بێت.

لەراستیدا ریكۆر توانی لەساڵی 19ك0 لەكایەی فەلسەفەی ئیرادەدا تێزەكەی خۆی تەواو بكات كە لەسەر ئیرادە بوو. ئەو یەكێك بوو لەو كەسانەی كە بەشێوەیەكی ئەكادیمی برەوی بەهەر پرسێك دەدات كە لە كایەی فەلسەفەدا خواستبێتی شوێنێك لە دنیای فەلسەفەدا بگرێت. لەهەوەڵ كاری ریكۆردا دوو پرۆجێكت بوونیان هەیە لەوانە: بڵاوكردنەوەی پیاوی بێ نا مەعسوم ، ئەم فەلسەفەیە بەتەواوی لە پسپۆری خۆیدا بەنێوی فەلسەفەی ئیرادە نیشانداوەو سەرنجگەلێكی بەهاداری لەسەر خواستو ئیرادەو عونسوری تاوانكاری لە ناخی مرۆڤدا نیشانداوە. پرۆژەی دوەمیشی بریتییە لەكارگەلێك كە بوونی خۆی لە رێو شوێنەكانی چۆنییەتی رووبەڕووبوونەوەی شەرَ خۆیان دەبیننەوە. كە دیسانەوەیش ئەویش سەردەكێشێتەوە بۆ فەلسەفەی ئیرادەو خواستی مرۆڤ.

یەكێكی تر لە شاكارەكانی ریكۆر بریتی بوو لە هەوڵێك كە خۆی لە دیاردەگەراییەكی پوختدا دەبینییەوە كە كاری لەسەركرابوو بۆ زەمینەی تەئویل‌و شرۆڤەو ئەوم كارانەیشی لەساڵی 1960دا درێژەی پێدرابوو.

ریكۆر توانایەكی لەرادەبەدەری خۆی تەرخانكرد لەبواری بیركردنەوەی رەخنەیی خۆی

لەراستیدا تەئویل وەك میتۆدێكی ئاڵۆزو پێچیدە تەفسیرو شرۆڤە بەردەوام دەبێت تا كۆتایی دۆزەكان‌و بەردەوام پرسەكان دێنەگوتن‌و بەربەستیان لەبەردەمدا قوتدەكرێتەوە. هاوكات پۆڵ ریكۆر یەكێكی تر لە داهێنانەكانی بریتییە لە پرۆسیسەكردنی گێڕانەوە، ئەوەیش بەتەواوی لە نوسینەكانیدا رەنگی داوەتەوە. چیرۆكو گێرانەوە لە بروای ریكۆردا هەڵگری بونیادێكی بنبەستوو نییەو، بەڵكو لە ئەزموونكردنو پرۆسیسەكردنەوە بەرجەستە دەبن. هەرلەوێشەوە گریمانەی بنەڕەتی‌و بنچینەیی نێوان كردەی گێڕانەوەی چیرۆك‌و نێوان سروشتی كاتی ئەزموونكردنی مرۆڤایەتی خۆی لەشێوەیەكی  رۆشنبیری ئاڵوگۆڕئامێزدا دەبینێتەوە بەوشێوەیەش لەلای ریكۆر زەمەن‌و كات، واتە زەمەنی مرۆیی شێوەیەكی گێڕانەوە ئامێز فۆرمەلە دەكات. كەواتە گێڕانەوە بەهەموو ماناكانییەوە مەرجی وجودی زەمەنی لەخۆدەگرێت. هەر لەرێگەی ئەو وێناكردنەی گێڕانەوە یان چیرۆكیش یان حیكایەتێكی دارێژراوەوە خودی مرۆڤایەتی پێگەیەكی سێنتریالیانە لە كردەی گێڕانەوەدا بەدەست دەهێنێت واتە بەومانایەی رەدكردنەوە یان دانەدوواوەی خود دانە دوواوەی خودی گێڕانەوەیشی لێدەكەوێتەوە. كەواتە پرۆسیسەكردنی گێڕانەوە دەكەوێتە دووتوێی ئەو ماوە شاراوەی كە لەنێوان خودو دنیای دەرێدا بوونی هەیە. كاتێك چاوێك رووداوێك دەبینێت یاخۆ ئاشنای دەبێتن دەبێتە گێرەرەوەی ئەو رووداوە تا چاوە بێ ئاگاو نەدیدەكانی دیكە لێ بە ئاگاو هۆشیار بێنێتەوە، ئەوەیش واتا ئاشنابوونی خود لەگەڵ دونیای شتەكان‌و دیاردەكان لەرێگەی پرۆسیسی ماناو خەڵقكردنی مانا لەرێگەی دەلالەتەكانی ئەو دیاردانەو بردنیان بۆ كایەی ئاگایی خودیی‌و فەردی‌و پاشان ئاگایی هەمەلایەنەوە. بەبروای پۆل ریكۆر هەر لەرێگەی ئەو چالاكییەیشەوە خودگەرایی بەرجەستە دەبێتو ئەزموون دەكرێتو خود گێرەرەوە لە میانی زەمەنی گێرانەوەدا دەدۆزرێتەوە. بەمجۆرە چیرۆك یان گێڕانەوە چەسپاندنی بوونە لە دنیای شتەكانداو هەرلەرێگەی دەنگو‌و زەمەنیشەوە جەخت لە شوناسو ناسنامەی خۆی دەكاتەوە.بەمانایەكی دیكەی ریكوار خود لەرێگەی گێڕانەوەوە هەوڵدەدات دژی فەنابوونو نەبوون بێتەوە. دیارە ئەو هەوڵەیش لەلایەكەوە بە ئەسڵكردنی ناسنامەی لێدەكەوێتەوە لەلاێكی تروە لەبەر ئەوەی لە گێرانەوەدا ناسنامە شیدەبێتەوەو لەمیانی گێرانەوەكاندا بڵاودەبێتەوە بۆیە ناجۆریو ناتەباییەك لەنێوان ناسنامەو گێرانەوەدا دێتە پێشێ. واتە بوونو ئامادەگی یەكێكیان نكولی كردنو سرینەوەی ئەویدیكە لە هەگبەیدایە.ئەو ئاوێتەبوونو دابرانە لای ریكۆر لەسەر ئاوێتەبوونی دابرانی مێژوو خەیاڵ بونیاد نراوەو وێستگەی بۆ چێكراوە.