خاڵە بەهێزەكانی حزبەكەی تاڵەبانی

هێشتا کۆمەڵێک خاڵی بەهێز لەناو حزبەکەی تاڵەبانی ماون

ژیان: ڕاپۆرتی شیکاری عەدالەت عەبدوڵڵا

سەرەڕای ئەوەی لە قۆناغی ئێستای باشوری كوردستان‌و لەئەنجامی كۆچی دوایی تاڵەبانی(1933-2017ز)‌و بوونی دیاردەی باڵ‌و جەمسەری جیاجیا لەناو یەكێتیدا كە زۆرجار ئەبنە جێی باسی گەرمیماسمیدیای كوردی،  بەڵام هێشتا كۆمەڵێك خاڵی بەهێزی ئەم حزبە ماونەتەوە كە بۆی بوونەتە نهێنیی لەسەر پێ راوەستان‌و بەرگە گرتنی لە ئاست هەموو ئەو قەیران‌و كێشە ناوخۆییانەی كە ساڵانێكە تێدایەو ناوبەناو دەگەنە ئاستی ئەوەی هەڕەشەش لە قەوارەو قەبارەی بكەن. 

لەم دەرفەتەدا،  بەشێك لە دیارترین ئەو پنتانە دەستنیشان دەكەین كە بە خاڵی هێزی ئەم حزبە لە قەڵەم دەدرێن،  بەڵام بەهۆی ململانێی نێوان پارتە سیاسییەكانەوە باس ناكرێن‌و ناوروژێنرین، ئەمەش بەو بیانووەی لە كۆتاییدا دەبێتە جۆرێك لە پڕوپاگەندەی سیاسی‌و وزەی مەعنەوی بۆ ئەم حزبە.

دیارترین ئەو پنتانەی هێز،  بریتین لەمانەوەی خوارەوە:-

1. بنكەی جەماوەری:

حزبەكەی تاڵەبانی خاوەنی بنكەیەكی جەماوەرییە كە ئینتیمای تاكەكان بۆی،  بە پلەی یەكەم،  لەسەر بنەمای هەست‌و سۆزو یادەوەرییە. تایبەتمەندییەكی ئەم بنەمایە ئەوەیە كە،  لە پەیوەندیدا بە هەست‌و سۆزەوە،  دەتوانێت بە ئاسانی پاڵپشتیی حزبەكە بكات كاتێك كە لە دۆزو دۆسییەكی دیاریكراودا وەك هێزێكی مافخوراو‌و پەلاماردراو دەربكەوێت،  بەتایبەتیش لەو كاتەدا كە گەلەكۆمەو پیلانی سیاسیی لەسەر بێت‌و سەركردایەتیی حزبەكەش بڕێك لە كۆدەنگییان هەبێت. 

لەو جۆرە دۆزو دۆسییانەدا،  سەرنجدراوە كە تەنانەت بەشە تۆراوەكانی ئەم بنكە جەماوەرییە،  دەبنە هێزی پاڵپشت بۆ سەركردایەتیی حزبەكەو دامودەزگاكانی،  بەوەش بەشێكی ململانێ‌و مەترسییەكانی سەر پێگەی ئەم هێزە،   كۆنترۆڵ دەكرێت. لەپەیوەندیشدا،  بە یادەوەرییەوە،  هەم یادەوەریی كەوتن‌و هەستانەوەی حزبەكەو هەم رابردووی سیاسی‌و رۆڵگێڕان لە گۆڕەپانەكەداو،  هەم پێگەی مێژوویی‌و مەعنەویی خودی تاڵەبانی،  زۆرجار،  وەك كۆمەڵێك سەرمایەی رەمزی،  ئەبنە تەوژمێكی سیاسیی دوو سەرە بۆ حزبەكە،  لەسەرێكەوە دەبێتە وزەیەكی رەخنەگرانەی توند لە حزب‌و سەركردایەتییەكەی لەو كاتانەدا كە لە دۆسییەو بوارێكی دیاریكراودا لەبەردەم رای گشتیی خەڵكی كوردستاندا تووشی سكانداڵ‌و شەرمەزاریی سیاسیی ببێت،  لەسەرێكی تریشەوە،  دەبێتە هێزێكی مەعنەویی بۆ بەرەنگاربوونەوەی نائومێدی‌و جۆرێك لە خۆڕاگریی سیاسیی‌و فشار بۆ جڵەوكردنی بەشێك لە كێشەو گرفتە حزبییەكان.

سەرنجدراوە كە تەنانەت بەشە تۆراوەكانی ئەم بنكە جەماوەرییە،  دەبنە هێزی پاڵپشت بۆ سەركردایەتیی حزبەكەو دامودەزگاكانی


2. كادری ناوەندو پێشكەوتوو:

جگە لە بنكەی جەماوەری كە زیاتر لە ئەندام‌و لایەنگران‌و كادرانی ئۆرگانەكانی خوارەوە پێكدێت،  ئەم هێزە سیاسییە خاوەن كادری زۆری ناوەندو پێشكەوتووشە كە لە رێگەی مەكتەب‌و مەڵبەندەكانەوە،  پەیوەندی حزب بە كۆمەڵگەی كوردییەوە گرێدەدەن. 

ئەگەرچی بنەمای ئینتیمای ئەم توێژە لە حزبەكەدا،  فرە رەهەندەو چوونیەك نییە،  واتە بەهۆی دیاردەی دەستەگەرییەوە،  وەلائی شەخسی‌و تایبەتیشیتێكەوتووە،  بەڵام،  بەوەشەوە،  هێشتا تاقە هێزی تەرجەمەكردنی سیاسەتەكانی حزبەكەو سەنگەری سەرەكیی بەرگریكردنە لەبەرامبەر هێزە ركابەرەكاندا،  بەتایبەتیش لەكاتی ململانێ‌و هەڵبژاردنە گشتییەكانی وڵاتدا،  ئەمەش چ بەشێوەی زیندوو‌و راستەوخۆو لەناو خەڵكدا،  چ لەرێگەی میدیاو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە كە ئامرازێكی هاوچەرخی كۆمەنیكەیشنە لەگەڵا كۆمەڵگەو لەبەردەمرای گشتیدا. 

ئەم توێژە، سەرەڕای ئەوەی لەم دوو سێ ساڵەی دواییدا،  بە سەختی كەوتۆتە ناو بەرداشی باڵەكانی حزبەوە،  بەڵام هێشتا لەبەرامبەر نەیارو ركابەراندا،  داكۆكی لە هەڵوێستە سیاسییەكانی یەكێتی دەكات،  بە پێچەوانەی نەریتی كادرانی حزبەكانی تریشەوە،  رەخنەگرتنیان لە سەركردایەتی حزبەكەیان‌و لەئەدای حزبەكەش قوت نادەنەوە،  ئەوان لەناو ئۆرگان‌و لەسەكۆ جیاوازەكانیشەوە بە ئاشكرا دەریدەبڕن‌و دەیخەنە بەردەم رای گشتی،  دیاردەیەك كە بێگومان،  بەبیانووی دیسپلین‌و نهێنیی حزبەوە!،  لە كەم حزبی كوردیی تردا بەو زەقییە هەیەو بەرچاو دەكەوێت.

3. هێزی ئاسایش بەرگری: 

شەڕی ناوخۆیی‌و دوو ئیدارەیی،  هۆكارێكی دابەشكردنی زیاتری پێشمەرگەو هێزەكانی ئاسایش‌و هەواڵگری‌و دەزگا موخابەراتییەكانی باشووری كوردستان بوون. ئەو دابەشبوونە،  بەسروشتی حاڵ،  پەیوەندیی ئەو دام‌و دەزگایانەی بەرگری‌و ئاسایشی بە حزبەوە زیاتر گرێدا. لەم رووەوە،  یەكێتی،  بەشی تایبەت بەخۆی هەیەو بەهۆی بێ متمانەی‌و ململانێی حزبایەتیشەوە بە زەحمەت دەبینرێ كە ئینتیمای سیاسیی ئەندامانی دەزگاكانی وەك ئاسایش‌و زانیاری‌و دژە تیرۆر،  لە یەكێتی زیاتر بۆ حزبێكی تر بێت.

لەناو هێزی پێشمەرگەو هێزەكانی 70دا ئەندام‌و لایەنگری حزبی تر هەن،  بەڵام لەوانیتردا بە دەگمەن،  ئەمەش وای كردووە كە ئاسایش‌و سەلامەتیی حزبەكە لەبەرامبەر پیلانی نەیارانیدا پارێزراو بێت. جگە لەوە،  پێشمەرگەو ئاسایش‌و دژە تیرۆر‌و زانیاری،  ئەركی نیشتمانیش لە پاراستنی جوگرافیای هەرێم‌و سەروماڵی هاووڵاتیاندا دەگێڕن. تەنها لەشەڕی دژ بە داعشدا،  ئەم حزبە نزیكەی 1500 پێشمەرگەی لەبەرەكانی جەنگدا شەهید بوون،  شەهیدی تریشی لە ریزەكانی ئاسایش‌و دژە تیرۆردا، زۆرە. جبەخانەی سەربازی‌و ئەمنیی ئەم دەزگایانەش،  هاوكات تواناكانی دەزگای زانیاریی حزبەكە،  رۆڵیان لە پاراستنی حزبەكەو خەڵكی كوردستانیشدا هەیەلەهەر نەیارێكی دەرەكی‌و ناوخۆیی،  ئەمەش بۆی بۆتە خاڵێكی هێزو وای كردووە كە خەڵكی كوردستانیش لە پاراستنی سەروماڵی خۆیدا،  پشت بە تواناكانی ئەم حزبە ببەستێت‌و بگرە هاوكاریی ئەو دەزگایانەشی بكات.

پێشمەرگەو ئاسایش‌و دژە تیرۆر‌و زانیاری،  ئەركی نیشتمانیش لە پاراستنی جوگرافیای هەرێم‌و سەروماڵی هاووڵاتیاندا دەگێڕن 

4. پێشمەرگە دێرینەكان:

لە هەر ئامارێكی زانستیدا،  دەردەكەوێت كە رێژەی  پێشمەرگە دێرینەكانی ئەم حزبە كە لە شۆڕش‌و شاخدا بوون‌و ئێستا كاربەدەستی گەورەی حزبی‌و حكومین،  زۆر كەمە. ئەگەر حزبەكە نزیكەی (4000) چوار هەزار پێشمەرگەی دێرینی شاخ‌و شۆڕشی هەبووبێت،  ئەوا رەنگە ئەمڕۆ‌و لەم سەردەمەی فەرمانڕەوایی‌و دەسەڵاتدا تەنها چارەكێكیان ئیمتیازی زۆریان هەبێ‌و كاربەدەستی دەزگا جیاجیاكان بن،  دەنا باقی ئەوانیتر،  جگە لە موچەی خانەنشینی‌و ژیان وەك هەر هاووڵاتییەكی تری ئاسایی،  لەهیچ پۆست‌و پێگەیەكدا دەرناكەون. ئەوان زۆریان هێشتا دەستیان بە بیروباوەڕو سەرەتاكانی حزبەكەوە گرتووە،  سەرچاوەیەكی تری رەخنەو فشاریشن لەسەر سەركردایەتی حزبەكەو تا ئێستا چەندینجار بە كۆمەڵ چوونەتە سەر بەرپرسانی حزبەكەیان بۆ ئەوەی یەكێتیی ریزەكانیان بپارێزن. جگە لەوە،  ئەو پێشمەرگە دێرینانە،  تەنانەت هێزێكی بەرگری بەهێزیشن هەم لەكاتی تەنگانەو شەڕەكاندا،  هەملەململانێ‌و هەڵبژاردنە گشتییەكانیش.   

5.پەیوەندییەندیە دەرەكییەكان:

خاڵێكی تری بەهێز كە حزبێكی وەك یەكێتی لەسەر پێی خۆی راوەستاندووە،  پەیوەندییە دەرەكییەكانێتی. ئەم حزبە،  جگە لەوەی لەلایەن دەیان پارتی سیاسیی هاوبیروباوەڕەوە لە جیهان،  بەتایبەتیش هێزە چەپ‌و دیموكراتەكانەوە،  پشتگیریی مەعنەوی‌و سیاسی دەكرێت،  لەرووی نێودەوڵەتیشەوە پەیوەندیی لەگەڵ چەندین زلهێزی ناوچەكەو جیهاندا دروستكردووە،  لەوەش زیاتر چۆتە ناو تۆڕی دەزگا موخابەراتیەكانیان‌و نفوزو بەرژەوەندییەكانەوە لە ناوچەكە،  بەتایبەتیش لەگەڵ جەنگی دژ بەتیرۆرو ململانێی زلهێزەكان.

ئەو لە یەككاتدا،  پەیوەندیی گەرمی لەگەڵ ئەمریكییەكان،  ئێرانییەكان،  بەشێكی زۆری هێزە عێراقییەكان،  بەشێك لەوڵاتانی عەرەبی‌و جیهاندا،  هەیە. بناغەی ئەم پەیوەندییانە،  لەسەردەمی تاڵەبانی‌و بە زۆریش لەماوەی بوونی وەك سەرۆك كۆماری عێراقدا،  داڕێژراوەو پتەوتر بووە. ئەو پەیوەندییانەش بەرژەوەندیی هاوبەشی دروستكردووەو بۆتە سەرچاوەیەكی تری هێز بۆ حزبەكە.

6.دەزگاكانی راگەیاندن:

ئەگەرچی ئێستا،  بە بەراورد لەگەڵ دەزگاكانی راگەیاندنی هێزە ركابەرە سەرەكییەكەیدا كە (پ.د.ك)ە،  راگەیاندنی یەكێتی پاشەكشەی كردووە،  بەڵام بەوەشەوە هێشتا وەك سەنگەرێكی بەرگریی لە حزبەكەو پەخش‌و بڵاوكردنەوەی هەڵوێست‌و سیاسەتەكانی ماوەتەوە.

بەپێی ئەزموونی حزبەكە خۆیشی لە 44 ساڵی رابردوودا،  راگەیاندنی یەكێتی ئەرشیفی گەورەی بەڵگەنامەیی هەیە كە دەتوانێ بیكاتە كەرەستەی ململانێ‌و شەڕی میدیایی لەگەڵ هەر حزبێكی سیاسیی تری ركابەردا. جگە لەوە،  لەو ساڵانەی دواییدا،  توانیویەتی وەك حزبەكانی تر،  دەزگای میدیایی سێبەریشی هەبێت،  یان كۆمەكی هەندێ دەزگای راگەیاندنی ناحزبی بكات بۆ ئەوەی لەكاتی ململانێ‌و كێبەركێكاندا ببنە وزەیەكی میدیایی‌و سیاسی لە بەرژەوەندیی حزبەكەدا.

هاوكات،  جگە لە دەزگاكانی راگەیاندن. ئەم حزبە لە میدیای نوێ‌و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشەوە،  كاریگەریی خۆی هەیەو  لەكاتی پێویستدا رووبەڕووی نەیارو ركابەرەكانی دەبێتەوە.

7. ئازادییە سیاسی‌و دیموكراتییەكان:

هەر لە خاڵە بەهێزەكانی ئەم حزبە،  ئەو كولتورە سیاسییە كە لەباشووری كوردستاندا بڵاوی كردۆتەوەو هەندێجار دەگاتە ئەوەی كە ركابەرەكانی بە فەوزاو نا سیستماتیكی ناوی بەرن. گەوهەری ئەو كولتورە سیاسییە،  خۆی لە ئازادییە سیاسی‌و دیموكراتییەكاندا دەبینێتەوە كە بریتییە لە ئازادی كاری حزبی‌و بەرهەڵستكاری‌و هاوكات ئازادیی میدیاو رەخنەو بیروڕا دەربڕین.

راگەیاندنی یەكێتی ئەرشیفی گەورەی بەڵگەنامەیی هەیە كە دەتوانێ بیكاتە كەرەستەی ململانێ‌و شەڕی میدیایی لەگەڵ هەر حزبێكی سیاسیی تری ركابەردا

ئەم كولتورە وای كردووە ناوچەكانی نفوزی ئەم حزبە ببنە پێگەیەكی بەهێزی چالاكی‌و دەركەوتنی هێزە سیاسییەكانی تریش. ئۆفیسی سەرەكیی زۆربەی دەزگا ئەهلی‌و نا حزبیەكانی میدیاكانی باشووری كوردستان دەكەونە سنوری نفوزی ئەم هێزەوە. زۆربەی ناڕەزاییە جەماوەرییەكان‌و خۆنمایشكردنیان بە شێوەیەكی ئازادانە هەر لەو شوێنانەیە كە حزبەكەی تاڵەبانی تیایدا باڵادەستە. سەرەڕای هەندێ ململانێ‌و بەریەككەوتنیش لەگەڵ هێزە ئەمنییەكاندا،  بەڵام بەگشتی،  كۆی ئەو دیاردانە لە ئازادی سیاسی‌و دیموكراتی بەردەوامن‌و بەشێكن لەو كولتورە سیاسییەی كە لەژێر دەسەڵاتیئەم هێزەدا هەیە‌و بڵاوبۆتەوە،  بۆیە هەر ئەوەش،  زۆرجار،  خاڵێكی جیاوازی لەگەڵ هێزە فەرمانڕەواكەی تردا بۆ دروستكردووەو بۆیشی بۆتە خاڵی هێز.