بۆچوونی فەیلەسووفەكان لەبارەی ئەدەب و هونەرەوە

هنری برگسۆن: كاری هونەر بریتییە لە " ئەفراندن و خوڵقاندن"
ئیفڵ لە شاکارێکی هوونەریدا

ژیان: ئەردەڵان عەبدوڵا

بەشی دووەم

لە بەشی یەكەم داباسی بۆچوون‌و تێڕوانینی فەیلەسووفی ناوداری ئەڵمانی ئیمانوێل كانت كرد لەبارەی ئەدەب‌و هونەرەوە، لەم بەشەشدا دەچین بۆ فەرەنسا‌و باسی بۆچوونی یەكێك لە فەیلەسووفە ناودارەكانی سەدەی نۆزدە‌و بیستەمی فەرەنسا دەكەین، كە كاریگەری گەورەی بەسەر ئەدەبو فكر‌و فەلسەفەی سەدەی بیستەمدا هەبوو، ئەویش هنری برگسۆنە.

لێرەدا هەوڵ دەدەین لە نزیكەوە كەمێك زانیاریی  لە بارەی بۆچوون‌و تێڕوانینی ئەم فەیلەسووفە لەبارەی ئەدەبو هونەرەوە بە خوێنەرانی ئازیزمان بددەین.
Henri-Louis Bergsonهنری برگسۆن یەكێكە لە فەیلسووفە ناودارەكانی فەرەنسا‌و ئەوروپا، ئەو لە 18 ئۆكتۆبەری ساڵی 1859 لە پاریس لەدایكبووەو لە 4 یانوەری ساڵی 1941 كۆچی دواییكردووە. 

هزری برگسۆن لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا پانتایەكی گەورەی لە جیهانی فەلسەفە‌و ئەدەبدا داگیركردووە

هزری برگسۆن لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا پانتایەكی گەورەی لە جیهانی فەلسەفە‌و ئەدەبدا داگیركردووە، ئەو لەسەر چەمكی ( بوون، هۆشیاری، خودا، هزری سیاسی‌و پاشانیش ئەدەب‌و هونەر) قسەی خۆی كردووە.  ئەو لەیەك كاتدا، ئەدیب‌و فەیلەسووفێكی بەتوانا بووەو لە هەردوو بوارەكەدا، بەرهەمی گرنگ‌و داهێنەرانەی هەبووە كە پاشتر كاریگەری بەسەر ئەدەبو  فەلسەفەی جیهانەوە هەبووە. هەرئەمەش وایكرد كە لە ساڵی 1927 یش خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاداب وەربگرێت.

برگسۆن لەڕێگەی كتێبە بەناوبانگەكەیەوە ( دوو سەرچاوەی مۆڕاڵ) كەلە ساڵی 1932 نووسیویەتی، جگە لە پرسی ئاین‌و مۆڕاڵ، قسەی زۆریش لەسەر هونەر دەكات.

هونەرمەند كێیە

برگسۆن  پێناسەیەكی تایبەتی بۆ كەسی هونەرمەند كردووەو پێی وایە، هونەرمەند كەسێكە جیاوازە لە خەڵكی ئاسایی تر، ئەو هێندە گرنگی بە ژیانی ماددی نادات، بەڵكو هەموو چالاكی خۆی لەناو جیهانی هونەریدا چڕدەكاتەوە، لەهەمانكاتیشدا ، هونەرمەند خاوەنی چاو‌و هەستێكی تایبەتە، كە خەڵكی تر نیانە.
هونەر چییە؟

برگسۆن پێی وایە هونەر:  ئەو بەڵگەیەیە بۆ دەرەتانی درێژبوونەوە بە بەهرەكانی دەرككردنی هەستەكی بۆ دوورترین مەودا، لەپێناوی بینینی ئەو شتانەی ئێمە توانستی بینیمان نییە . 

برگسۆن كەسی هونەرمەند كەسێكە جیاوازە لە خەڵكی ئاسایی تر، ئەو هێندە گرنگی بە ژیانی ماددی نادات، بەڵكو هەموو چالاكی خۆی لەناو جیهانی هونەریدا چڕدەكاتەوە

برگسۆن دەڵێت:  ئەوە كاری هونەرمەندە ( شاعیر یان رۆماننووس) كە ئەو هەست‌و نەستە شاراوەیەی ناخی مرۆڤەكان بێداربكاتەوە، ئەویش لەڕێگەی ئەو بەرهەمە هونەریانەی كە بەرهەمیان دەهێنێت.

برگسۆن باس لە " شارەزایی هونەری" دەكات، كەبریتییە لە " تێڕامان‌و بینین‌و تەماشاكردن " پاشان " مەزەنە" ش دەبێتە جەوهەری شارەزایی  هونەری.

كاری هونەر‌و هونەرمەند

برگسۆن پێی وایە  كاری هونەر بریتییە لە " ئەفراندن‌و خوڵقاندن"  نەك تەنێ  تێڕامان‌و دەرككردنی پەتی، واتە راستە تێڕامان‌و دەرككردن سەرچاوەی هونەرن، بەڵام هەتاوەكو ئەمانیش تەرجوومە نەكرێنە سەر واقع‌و لە فۆرمی كارێكی هونەریدا خۆیان نەبیننەوە ، ناتوانین ناوی هونەری لێ بنێین. 

لەبارەی ئەرك یان كاری هونەرمەندەیشەوە برگسۆن دەڵێت" ئەو مرۆڤەیە دەبینێت، تەنێ ئەوەی لەسەرە، چاوی ئەوانی دیكە بكاتەوە بۆ ئەوەی وایانلێبكات ئەو شتانە ببینن كە لێی خافڵن " وەلێ بە دڵنییایەوە ئەوەی هونەرمەند بۆمانی دەردەخات ، بریتییە لە دیاردە  نەك واقع".

پاشتر كارێكی تر بۆ هونەرمەندان دادەنێت‌و دەڵێت "ئەركی هونەرمەند ئەوەیە، بە جۆڕی لە جۆرەكان  نكوڵی لە واقع بكات ، بۆ ئەوەی لەبەرژەوەندی خۆی دایبڕێژێتەوە.)  لێرەدا مەبەست لەبەرژەوەندی خۆی ، واتە بەرژەوەندی كارە هونەریەكەیە، چونكە ئەمیش وەكو كانت پێی وایە. هونەر تەنها لاسایی سروشت ناكاتەوە، بەڵكو هونەر پێش هەموو شتێك داهێنان‌و ئەفراندنە لە سروشت".

كاری هونەری مەزن‌و نزم 

 لەلایەكی ترەوە برگسۆن پێی وایە هیچ جیاوازییەك لە نێوان كاری هونەری مەزن‌و كاری نزم دا نییە، ئەو دەڵێت " هیچ جیاوازییەك لەنێوان كاری هونەری مەزن‌و نزمدا نییە، مەگەر ئەوە نەبێ یەكەمیان توانای ئەوەی هەیە خۆی بەسەر دەرككردنی هەستەكیماندا بسەپێنێت ، بە جۆرێك دوای ئەوە  نەتوانین شتێك ببینین ، ئەوە نەبێ كە واقع لەڕێگەی ئەوەوە ببینین وەكو بڵێیت ئەوە یەكەمجارە ئەوە دەبینین كە هونەرمەند لە جیهانی سروشتدا دەیبینێت، یان وەكو بڵێی ئێمە گشت واقع بە چاوی ئەو شێوەكارە دەبینین!. )

برگسۆن جەختی لەسەر بینینی تایبەتی هونەرمەند دەكردەوە، بەڵام  بە دڵنیاییەوە تێڕوانینەكانی برگسۆن بۆ هونەر، جێگەی بایەخن‌و هەتاوەكو ئەمڕۆش  قسەوباسی زۆری لەبارەوە  دەكرێت

رەخنە لە بۆچوونەكانی برگسۆن

 دیارە زۆركەسیش رەخنە لە تێڕوانینە هونەرییەكانی برگسۆن دەگرن، بۆ نموونە د. زەرەكریا ئیبراهیم دەڵێت "بینینی هونەرمەند ‌و كەسێكی ئاسایی لە رووی چەندایەتییەوە نەك چۆنایەتییەوە جیاوازن.  جێگەی گووتنە هەمیشە برگسۆن جەختی لەسەر بینینی تایبەتی هونەرمەند دەكردەوە، بەڵام  بە دڵنیاییەوە تێڕوانینەكانی برگسۆن بۆ هونەر، جێگەی بایەخن‌و هەتاوەكو ئەمڕۆش  قسەوباسی زۆری لەبارەوە  دەكرێت.
سەرچاوە: 

د. زەكەریا ئیبراهیم، فەلسەفەی هونەر لە فیكری هاوچەرخدا. وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: دلێر میرزا. چاپی یەكەم . خانەی وەرگێڕان. سلێمانی.2013