بەرەو یادی ٢٤٠ساڵەی شۆڕشی فەرەنسی ١٧٨٩

شۆڕشەكە خاڵی وەرچەرخان‌و یەكلاكەرەوەیە لەنێوان دوو دوونیا‌و دوو قۆناغی مێژووییدا
فەرەنسا مۆڵگەی چەند شۆڕشێكە‌و قیبلەی گۆڕانكارییە گەورەكانە

ژیان: یاسین ئافتاو

"لویسی شانزە بە قیژاندنەوە بەئاگا هات‌و هاواری كرد: "یاخییبوون؟"

سەرۆكی دارودەستەكەی وەڵامی دایەوە: "نەخێر گەورەم... شۆڕشە.

ئینجا لویسی شانزە وتی: ئەفسووس؛ من حەزم دەكرد یاخییبوون بووایە، چونكە یاخییبوون شتێك لە بێگەردیی تێدایە كە سەرسامم دەكات‌و دڵم دەبات"

شۆڕشی فەرەنسی ساڵی ١٧٨٩، یەكێكە لە شۆڕشە هەرە بەناوبانگەكانی دونیا‌و بگرە نموونەیەكی بەرجەستە‌و ئایدیالە بۆ چەندین شۆڕشی دیكە‌و هەندێك لە نووسەران بە دایكی هەموو شۆڕشەكانی دونیای دەزانن.

كەم شۆڕش هەیە لە دونیادا هێندەی لە بارەوە نووسرا بێت، ئەوەشی لە بارەیەوە نووسراوە تەنیا لاپەڕە رەشكردنەوەی چەند مێژوونووسێكی گومناو‌و چەند نووسەرێكی لۆكاڵی نییە، بەڵكو سەدان مێژوونووسی بەناوبانگ، دەیان فەیلەسووفی مەزن، هەزاران نووسەر، كۆمەڵناس، دەروونناس، هونەرمەند‌و ...هتد، لە بارەیەوە نووسیویانە.

مانگی تەمووزی ئەمساڵ (نزیكەی ٤٠ رۆژی دیكە)، یادی ٢٤٠ساڵەی ئەو شۆڕشە دەكرێتەوە، بێگومان بە پشتبەستن بە ساڵیادەكانی دیكە (بە تایبەتی یادی ٢٣٠ساڵەی شۆڕشەكە لە ٢٠٠٩دا)، پێدەچێت یادێكی شكۆداری ئەو شۆڕشە بكرێتەوە‌و پاریسی پایتەختی فەرەنسا پڕ ببێت لە گەشتیاری تایبەت بەو بۆنەیە، پێدەچێت خەڵك لە هەموو رەنگ‌و ئێتنییەكان، بڕژێنە ناو پاریس‌و دەست بكەن بە سەما‌و خواردنەوە، نمایشی سەربازیی پێشكەش بكرێن‌و ئاسمان پڕ بكرێت لە یارییە ئاگرینەكان، شانزلیزێ بڕازێنرێتەوە‌و سەدان چالاكیی جۆربەجۆر نماییش بكرێن.

پێدەچێت یادێكی شكۆداری ئەو شۆڕشە بكرێتەوە‌و پاریسی پایتەختی فەرەنسا پڕ ببێت لە گەشتیاری تایبەت بەو بۆنەیە

بەر لە ٢٤٠ ساڵی رێك لەمەوبەر؛ لە فەرەنسا‌و بە دیاریكراوییش لە پاریس؛ سیستمی پاشایەتی رووخێنرا‌و لە بری ئەو سیستمی كۆماری جێكەوت كرا. بایەخی شۆڕشەكە هەر لەوەدا نییە كە پڕە لە سەركەوتن، لەوەشدا نییە كە پڕە لە درووشم‌و هەڵوێستی قەشەنگ، بەڵكو لەو هەموو نوشوستیی‌و توندوتیژیی‌و ناپاكیی‌و هەڵگەڕانەوەشدایە كە لە ماوەی هەڵگیرسانی شۆڕشەكەدا روویان داوە.

بۆ ئەوەی لە بایەخی ئەم شۆڕشە تێبگەین، خراپ نییە لێرەدا ئەم بەسەرهاتە لە یەكێك لە كتێبەكانی هۆبزباومی مێژوونووسەوە بگوازینەوە: "دەگێڕنەوە ئیمانوئێل كانت، ئەو فەیلەسوفەی دانیشتووانی كۆنیگسبێرگ (ئەڵمانیا)؛ لەسەر هاتن‌و چوونی ئەو، كاتەكانیان رێك دەخست، رۆژی ١٤ی تەممووزی ١٧٨٩؛ كاتێك بە هەواڵی شۆڕشی فەڕەنسیی‌و گرتنی باستێلی زانی پیاسەی دوای نیوەڕوانی دواخست‌و نەهاتە دەرەوە، خەڵكی شارەكە بڕوایان هێنا بەوەی رووداوێك لەوانەی هەموو جیهان دەهەژێنێت رووی داوە" «هوبزباوم. ٢٠٠٧: ١٣٩«.

پێشتر باسی هەندێك شتمان كرد كە وای كردووە ئەم شۆڕشە هێندە بەناوبانگ‌و مەزن بێت، لە پاڵ ئەوانەدا دەبێت باسی ئەوە بكەین كە شۆڕشێك چەند بیرمەندێكی گرنگی وەكو ڤۆڵتێر، دیدرۆ، رۆسۆ؛ بە دنەدەر‌و هەڵگیرسێنەری لەقەڵەم درا بن، شۆڕشێك كارڵ ماركس سەرسام بووبێت پێی‌و بە خاڵی جیاكەرەوەی دوو مێژووی دانابێت، شۆڕشێك؛ دەیان مێژوونووسی وەكو دۆمستەر، باریت وێندڵ، میشلیێ، تاین، ئۆلار، هۆبزباوم، ویڵ دیورانت، سۆبۆل، گۆستاڤ لۆبۆن‌و دەیان‌و بگرە سەدانی دیكە؛ لەبارەیەوە نووسیبێتیان، بێگومان هەر دەبێت شۆڕشێكی گرنگ‌و مەزن بێت، سەرباری ئەوانەش، بایەخی ئەو شۆڕشە لە چەند خاڵێكدا كورت دەكەینەوە:

یەكەم؛ ئەم شۆڕشە شۆڕشیكی لۆكاڵیی‌و تایبەت بە یەك وڵات نەبوو، بەڵكو لەگەڵ خۆیدا رووبەرێكی گەورەی لە جیهان هەژاند. 

دووەم؛ ئەم شۆڕشە خاڵی وەرچەرخان‌و یەكلاكەرەوەیە لەنێوان دوو دوونیا‌و دوو قۆناغی مێژووییدا. 

سێیەم؛ فیكر‌و فەلسەفە‌و جیهانبینییەكی نوێ لە پشت شۆڕشەكەوە بوو‌و یەكێك لە هۆكارەكانی روودانیشی بوو. 

ئەم شۆڕشە شۆڕشیكی لۆكاڵیی‌و تایبەت بە یەك وڵات نەبوو، بەڵكو لەگەڵ خۆیدا رووبەرێكی گەورەی لە جیهان هەژاند

چوارەم؛ هێڵە گشتییەكانی ژیانی كۆمەڵایەتیی‌و سیاسیی‌و ئابووریی‌و فۆرمی دەوڵەت‌و رەنگڕێژی دەزگاكان‌و قانوون‌و دەستوور‌و مافەكانی مرۆڤ لە ئێستادا بە جۆرێك لە جۆرەكان رەگیان لەو شۆڕشەدایە. 

پێنجەم؛ شۆڕشەكە تەنیا رووداوێكی راگوزەر‌و كۆدێتایەكی كاتیی نەبوو، بەڵكو ریزێك شۆڕشی یەك بەدوای یەك، كۆدێتا، رووداوی سەرنجڕاكێش‌و درامیی، هەڵبەز‌و دابەزێكی بەردەوام‌و پڕ لە دینامیكییەت بوو. 

شەشەم؛ لەڕووی ستاییش‌و رەخنە، لەبارەوەنووسین‌و لێكۆڵینەوەوە؛ شۆڕشەكە یەكێكە لە رووداوە هەرە سەرنجڕاكێشەكانی مێژوو‌و زۆرترینی لەبارەوە وتراوە‌و نووسراوە. 

حەوتەم؛ شۆڕشی فەرەنسی هەر بە تەنیا رووداوێكی سیاسی، ئابووریی‌و كۆمەڵایەتیی نییە، بەڵكو رووداوێكی فەلسەفیی‌و هونەریی‌و ئەدەبیی گەورەشە.

هەشتەم؛ هیچ شۆڕشێك لە دونیادا هێندە جیاوازیی لە بارەیەوە نەبووە، چونكە خاوەنی زۆرترین دوژمن‌و لایەنگرە، خاوەنی زۆرترین ستایشكار‌و رەخنەگرە، هەر لە كاتی خۆشیدا ئەوروپا دابەش بووبوو بەسەر ئەو دوو بەرەیەدا، پاشا‌و خانەدان‌و دەوڵەمەند‌و پیاوانی ئایینی‌و بیرمەندە كۆنەپارێزەكانی لە بابەتی ئێدمۆند بێرگ؛ لە دووژمنە هەرە دیارەكانی بوون، بەڵام لە بەرامبەردا، خەڵكانی هەژار، چینی ناوەڕاست، بیرمەندە بیرئازادەكان‌و شۆڕشگێڕانی ئەورووپا‌و سەرتاسەری جیهان لایەنگر‌و دۆستی بوون. 

ڕەنگە ئەوەی وا دەكات ئەم شۆڕشە گرنگ بێت زۆر زیاتر بن لەمانە، كتێبەكانی مێژوو، مێژووی فەلسەفە، كۆمەڵناسیی، پڕن لەو بەها‌و گرنگییانەی كە عەقڵە گەورەكانی مێژوو بەخشیویانە بەم شۆڕشە «بە ئەرێنیی‌و نەرێنیی، بە رەخنە‌و ستاییشەوە»، لێرەدا بە كورتیی سەبارەت دۆخی گشتیی فەرەنسا لە سەروەختی هەڵگیرسانی شۆڕشەكەدا دەخەینە روو.

سەروەختی هەڵگیرسانی شۆڕشی ١٧٨٩ ژمارەی دانیشتووانی فەرەنسا ٢٣ ملیۆن كەس بوو، تەنیا ٤٠٠ هەزار لەو ٢٣ ملیۆنە ژیانێكی شاهانە‌و دوور لە كەموكوڕی دەژیان «هوبزباوم. ٢٠٠٧: ١٣٠».، ئەوانیش پێكهاتبوون لە: بنەماڵەی لویسی شانزدە‌و دەرباری پاشا، ئەكلیرۆس (دامەزراوەی ئایینیی)، ئەرستۆكراتەكان (خانەدانان)، رایەڵەیەكی بەهێز هەر سێ پێكهاتەكەی پێكەوە بەستبوو، كە هەتا دوا هەناسەش لێك جیا نەكرانەوە‌و سەرەنجام هەرسێكیشیان پێكەوە داڕمان.

شۆڕشی فەرەنسی هەر بە تەنیا رووداوێكی سیاسی، ئابووریی‌و كۆمەڵایەتیی نییە، بەڵكو رووداوێكی فەلسەفیی‌و هونەریی‌و ئەدەبیی گەورەشە

خەڵك دابەش بووبوون بەسەر سێ چیندا، خانەدانەكان، پیاوانی كەنیسە، چینەكانی ناوەڕاست یان زۆرینەی خەڵك كە بۆرژواكانیش خۆیان بە بەشێك لەو چینە دەزانی، لە سەدا هەشتای فەرەنسییەكان جوتیار بوون، ئەوانەی دیكەش پیشەوەری بچووك‌و بازرگان‌و پیشەوەری دیكە بوون، وەكو وتمان لەسەدا هەشتای فەرەنسییەكان جوتیار بوون كەچی لە سەدا ٩٠ زیاتری هەموو زەوییە بەپیت‌و بەكەڵكەكان هی پاشا، یان هی كەنیسە، یان هی خانەدانەكان بوون، خەڵك خاوەنی هیچ نەبوون، بە وتەی سیێس، یەكێك لە رابەڕانی شۆڕشی ١٧٨٩: "چینی سێهەم چییە؟ هەموو شتێكە. ئەی تا ئەمڕۆ چی بووە؟ هیچ. ئەی چی دەوێت؟ دەیەوێت ببێتە شتێك". «سوبول. ١٩٨٩: ١٠٧«.

بەهۆی شەپۆلی فەلسەفەی نوێ‌و دەركەوتنی فەیلەسوفە رۆشنگەرەكان، هۆشیاریی خەڵك زۆر گەشەی سەندبوو، بەڵام لەپاڵ ئەوەشدا زۆر زیاتر لە جاران بەدبەخت‌و سەختگوزەران بووبوون، ئەوان بە هۆشیارییەكی بەرزەوە دۆخێكی نایەكسانی پڕ لە برسێتیی‌و نەبوونی‌و سووكایەتیی دەژیان، بە وتەی ویل دیورانت: "چینەكانی ناوەڕاست گەیشتبوونە ئاستێك لە ژیریی كە هیچ نەتەوەیەكی هاوچەرخی ئەوان نەیگەیشتبوویێ، هەربۆیە هزری هۆشیار‌و بەئاگای هاوڵاتییان داواكارییگەلێكی بەسەر دەوڵەتدا سەپاند كە هیچ دەوڵەتێكی سەر رووی زەوی لەوكاتەدا نەیدەتوانی جێبەجێیان بكات". «دیورانت. ٢٠٠٧: ١٤«.

هەر بە وتەی دیورانت، دەرەبەگایەتیی كۆنەپەرست ئەو پزیسكە بوو كە گڕی بەردایە بەرمیلە بارووتەكەی فەرەنسا، چونكە ئەوان بەو هەژموونەی هەیانبوو لە دەزگا حكومییەكان هەر لە دادگاكانەوە هەتا دەگاتە ئەنجوومەنە هەرێمییەكان‌و كۆمەڵە ئایینییەكان؛ دەستی پاشایان دەبەست لە چاكسازییكردن‌و سەروەختێك دەهاتە سەر ئەوەی مساوەمە بكات‌و مافی چینی زۆرینە بسەلمێنێت بۆیان دەنووسی: "ئا ئەوەتا ئەوان (چینی سێهەم) پێشنیاردەكەن كە ماف‌و ئیمتیازاتە دەرەبەگایەتییەكانمان ئیلغا بكەیتەوە، ئایا خاوەنشكۆتان دەتوانن قوربانیی بە چینی خانەدانی دێرین‌و جەفەنگ‌و بەڕێزی خۆتان بدەن‌و رسوایان بكەیت". «سوبول. ١٩٨٩: ١٠٧«.

ماجەرای شۆڕشی فەرەنسی زۆر لەوە ئاڵۆزتر‌و فراوانتر‌و سەرنجڕاكێشترە كە بە هەزاران لاپەڕەی لەو جۆرەش بتوانرێت نمایشبكرێت. فەرەنسا وڵاتێكی گرنگی دونیایە، دڵی زیندووی ئەورووپایە، مۆڵگەی چەند شۆڕشێكە‌و قیبلەی گۆڕانكارییە گەورەكانە، فەرەنسا جگە لەم شۆڕشە زەمینەی شۆڕشی ١٩٦٨ی فێرخوازانی زانكۆیە؛ كە لە هەموو روویەكەوە لە شۆڕشی ١٧٨٩ كەمتر نییە‌و هەندێك بە تەواوكەری شۆڕشی یەكەمیشی دەزانن.

لە كۆتاییدا رەنگە پەرەگرافێكی رۆمانی (بێنەوایان)ـی ڤیكتۆر هۆگۆ، باشترین وەسفی ئەم شۆڕشە مەزنە بێت، لەوێدا لەسەر زمانی كارەكتەرێك هاتووە: "قەشەی بەڕێزم؛ دادپەروەرییش خەشمی خۆی هەیە، تووڕەبوونی دادپەروەریی رەگەزێكی گرنگی پێشكەوتنە. شۆڕشی فەرەنسی، سەرباری هەموو ئەوەی لە بارەیەوە وتراوە، لە هاتنی مەسیحەوە تا دەگاتە ئەمڕۆ، گەورەترین هەنگاونانی مرۆڤایەتییە بەرەو پێشەوە. عەیبدارە بەڵام نایابە. هەموو ناواخنی كۆمەڵگەی دەرخست، ئاوەزەكانی ناسك كردەوە، ئارامیی‌و دڵنیایی‌و رۆشنایی بڵاو كردەوە‌و وای كرد بارشێك لە شارستانییبوون بەسەر زەوییدا بڕژێت. شۆڕشێكی نایاب بوو، شۆڕشی فەرەنسی باشترین خەڵاتكردنی مرۆڤایەتیی بوو ".