سینەما لە گۆشەنیگای دەروونناسییەوە

لە دەروونناسی كۆمەڵایەتیدا بەردەوام باسی رۆڵی دەزگاكانی راگەیاندن دەكرێت

 ژیان: بابان عومەر

دەروونناسی ئەو زانستەیە كە لە رەفتاری مرۆڤ دەكۆڵێتەوە، رەفتار لە دەروونناسیدا تەنها هەڵسوكەوتی دەرەوەی مرۆڤ ناگرێتەوە، بەڵكو بیركردنەوەی مرۆڤیش دەگرێتەوە، ئەو شتانە دەگرێتەوە پەیوەندییان بە لایەنی هزرییەوە  هەیە، وەكو بیركردنەوە، خەیاڵا، یادكردنەوە، ئەوانەش كە پەیوەندییان بە لایەنی دەروونییەوە هەیە لە نموونەی: رق‌و كینە، شەڕەنگێزیی، دژایەتی ئەوانی تر، خۆشەویستی‌و ئیرەیی‌و ...هتد.

ئەمانە كۆمەڵێك حاڵەتی دەروونیین كە دەروونناسی یەك بە یەك لە سەریان دەوەستێت‌و خوێندنەوەیان بۆ دەكات، واتە بابەتی توێژینەوەی دەروونناسیین. ئێستا دەبێت بپرسین رەفتار چیە؟

رەفتار، لە دەروونناسیدا بریتییە لە سەرجەم ئەو چالاكییە دەروونیی‌و هزریی‌و جەستەییانەی ئینسان پێی هەڵدەستێت، ئەگەر ئەمە دەروونناسیی بێت لە جوغزە هەرە فراوانەكەیدا، چ پەیوەندییەكی بە سینەماوە هەیە؟ 

وەڵامەكە لە گشتییترین وێنەیدا، بریتییە لەوەی سینەما (ڕەنگە باشتر بێت بڵێین فیلم)؛ هەموو ئەم كردە دەروونی‌و جەستەییانە لە رێگەی هاوێنەی كامێراوە دەگوازرێتەوە بۆ شاشەی سینەما‌و دەخرێتە بەردەم بینەر‌و بینەریش خۆی تێدا دەبینێتەوە‌و تووشی هەڵوەستە‌و پەرچەكردار دەبێت.

كەواتە پەیوەندیی سینەما‌و دەروونناسیی پەیوەندییەكی ئێجگار توندوتۆڵا‌و پتەوە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هەر جووڵە‌و چالاكییەك كە مرۆڤ پێی هەڵدەستێت، جا لەڕووی هزرییەوە بێت یان دەروونیی؛ دەكەوێتە چوارچێوەی لێكۆڵینەوەی دەروونناسییەوە، هەموو ئەم بابەتانەش لە كۆتاییدا دەخرێنە بەردەم زوومی كامێرا‌و دەكرێن بە فیلم. دەمەوێت لێرەدا بە كورتی پەیوەندیی سینەما‌و دەروونناسی بكەم بە چەند بەشێكەوە:

رەفتار، بریتییە لە سەرجەم ئەو چالاكییە دەروونیی‌و هزریی‌و جەستەییانەی ئینسان پێی هەڵدەستێت، ئەگەر ئەمە دەروونناسیی بێت چ پەیوەندییەكی بە سینەماوە هەیە؟ 

یەكەم؛ ئەگەر دەروونناسی لە كورتترین‌و گشتییترین پێناسەیدا ئەو زانستە بێت كە لە رەفتاری مرۆڤ دەكۆڵێتەوە‌و رەفتاریش لە شێوەی چەند چالاكییەكی دەروونیی‌و جەستەیی‌و هزرییدا بەرجەستە بێت، ئەوا كاری سینەما دەبێتە نماییشكردنی هەریەك لەو چالاكییانە، كەواتە یەكەم پەیوەندیی نێوان سینەما‌و دەروونناسی دەكرێت لەوەوە دەست پێ بكات كە هەردووكیان باس لەیەك بابەت دەكەن، بەڵام هەریەكەیان بە شێوەیەك، ئەمیان دەیخاتە بەردەم زوومی كامێرا‌و ئەویشیان بە شێوەیەكی زانستی راڤەی ئەو سلووك‌و رەفتارانە دەكات، بۆیە هەریەك لەوانەش بابەتی سەرەكیی‌و رەگەزی بنچینەیی دەروونناسی پێكدێنن، ئەمەش بە تەواوی لەگەڵا ئەو بۆچوونەدا یەك دەگرێتەوە كە (سكیب داین یونگ) لە كتێبی (السینما وعلم النفس)ـدا باسی دەكات: "فیلم وەك پەنجەرە‌و ئاوێنەیەك وایە كە رەفتاری مرۆڤ پەرچ دەكاتەوە، هەروەها شێوازی كاری زیهن‌و سرووشتی مرۆڤ نماییش دەكات، هەر لێرەشەوە فیلم دەبێتە شانۆیەك بۆ نماییشكردنی پێكهاتە دەروونییەكان".

دووەم؛ هونەر بە شێوەیەكی گشتی وەك (تۆڵستۆی) دەڵێت بریتییە لە هۆكاری پەیوەندیی (communication) لە نێوان تاكەكاندا، واتە پەیوەندیی لە نێوان ئەو كەسەی كە ئەدای هونەرەكە دەكات لەگەڵا كەسی وەرگر، بۆیە ئەم پێناسەیەی (تۆڵستۆی) سەبارەت بە هونەری سینەما‌و فیلم، راستتر دەكەوێتەوە، شاشە بەگشتی‌و شاشەی سینەما بەتایبەتی، بەردەوام بە یەكێك لە هۆكارە گرنگەكانی پەیوەندیی ناسراوە، سینەما هەمیشە هەوڵی داوە جۆرێك لە هۆگریی‌و پەیوەستبوون لە نێوان خۆی‌و بینەردا درووست بكات‌و لەو پێناوەشدا خۆی بە ئۆرگانێكی زیندووی كۆمەڵگە ناساندووە‌و سوودی لە سەرجەم ئەو بابەت‌و دیاردانە وەرگرتووە كە دەروونناسی بە وردی لەسەریان وەستاوە‌و بەردەوام كەرەستەی توێژینەوە‌و باس‌و خواسی زانایانی دەروونناس بوون... هەر بۆ نموونە گرنگترین بابەت كە لە دەروونناسییدا بایەخی تایبەتی پێدراوە‌و لە فیلم‌و سینەماشدا بە زەقی رەنگی داوەتەوە (زمانی قسەكردن‌و زمانی جەستە بووە)، ئەم دوو بوارە لە گرنگترین‌و كاریگەرترین هۆكاری درووستكردنی كۆنتاكت‌و پەیوەندیین‌و لە سینەماشدا بایەخی زۆریان پێ دراوە، لە دەروونناسیشدا‌و بە تایبەتی دەروونناسی گەشە‌و كۆمەڵایەتی گرنگیی‌و پێگەی خۆیان هەیە.

دەروونناسی زۆر بە قووڵیی خوێندنەوەی بۆ زمانی جەستە كردووە، بۆ نموونە زۆر تیۆر هەن لە دەروونناسییدا شیكردنەوە بۆ زمان دەكەن، ئەوتیۆرییانە لەوە دەكۆڵنەوە كە لە دۆخی ئاسایی قسەكردندا مرۆڤ چۆن مانا بە وشەكان دەدات‌و چۆنیش زمانی جەستە بۆ ئەو مەبەستە بەكار دەهێنێت، بۆ نموونە من‌و تۆ كە قسە دەكەین، بۆ بە یەكگەیشتن‌و لێكتێگەیشتنی یەكدیە، كاتێك شانۆكارێكیش شانۆییەكی پانتۆمیم (شانۆی بێدەنگ) پێشكەش دەكات هەمان ئامانجی هەیە، بەڵام لە رێی جەستەوە، هەر بۆیە ئەگەر بە كەسی بەرامبەر بڵێیت خۆشم دەوێیت، دەتوانیت بە ئاماژەی چاو یاخود هەر ئاماژەیەكی دی‌و لە رێگەی ئەندامەكانی جەستەشەوە هەمان شت بە كەسی بەرامبەر بگەیەنیت.

بەشێكی گرنگی  سینەماش لەم دوو شتە پێك دێت، دیالۆگ‌و ئاكتین، هەردووكیان ئامانجەكە تێیدا ئەوەیە پەیوەندیی لە نێوان خۆی‌و بینەر یاخود وەرگردا درووست بكات‌و بە ناڕاستەوخۆیی‌و لە رێگەی شاشەوە پەیامێك بە بینەر بگەیەنێت.

پەیوەندیی سینەما‌و دەروونناسیی پەیوەندییەكی ئێجگار توندوتۆڵا‌و پتەوە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هەر جووڵە‌و چالاكییەك كە مرۆڤ پێی هەڵدەستێت، دەكەوێتە چوارچێوەی لێكۆڵینەوەی دەروونناسییەوە

لە دەروونناسی كۆمەڵایەتیدا بەردەوام باسی رۆڵی دەزگاكانی راگەیاندن دەكرێت وەكو  هۆكارگەلێك بۆ درووستكردنی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی، یەكێك لەو دەزگایانەی بایەخێكی زۆری هەیە‌و كاریگەریی بەهێزی هەیە؛ سینەمایە، واتە سینەما دەتوانێت كاریگەریی لەسەر زۆر لایەنی دەروونیی ئێمە هەیە، سینەما خۆی لە خۆیدا هۆكارێكە بۆ درووستكردنی پەویەندیی لە نێوان ئێمە‌و ئەوانی تر، یاخود لە نێوان ئەوی هونەرمەند‌و منی ئاساییدا.

سێیەم؛ لە دوای دەركەوتنی سینەماوە بە تایبەت لە ئەمریكا، فیلم‌و بەتایبەتی ئەو فیلمانەی كە باسیان لە بابەتێكی دەروونی ئاسایی‌و نائاسایی كردووە، رۆڵی كاریگەریان لە ئاڕاستەكردن‌و درووستكردنی دونیابینی مرۆڤ بۆ بابەتە سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و دەروونییەكان لە ئاستێكی بەرزدا هەبووە، بەتایبەت ئەو گەلانەی كە هۆگرییان بۆ شاشە هەبووە، بە بەڵگە دەركەوتووە تێڕوانینی مرۆڤی ئەمریكی بۆ نەخۆشییە دەروونییەكان‌و پزیشكی دەروونی تا ئاستێكی زۆر كەوتۆتە ژێركاریگەریی فیلمەكانی هۆڵیودەوە، (سكیب داین یونگ) لەو كتێبەی پێشتر ئاماژەمان پێ دا، باس لەوە دەكات كە ماوەیەك لە ئەمریكا لە ژێر كاریگەریی ئەو فیلمانەی لە هۆڵیوود بەرهەم دەهێنران، مامەڵە‌و تێڕوانینی خەڵك بۆ ئەو كەسانەی تووشی نەخۆشی دەروونی بوون، یاخود نیگاكردنی خەڵك بۆ دكتۆری دەرووننی، بە شێوەیەكی سلبی‌و ئیجابی گۆڕانكاریان بەسەردا هاتووە، بۆ نموونە ئەو تێڕوانینە سلبییەی كە هەبووە، بەشێكی بەرچاوی گەڕاوەتووە بۆ ئەو ماوەیەی فیلمە ئەمریكییەكان، بە تایبەتی فیلمەكانی هۆڵیوود، بە شێوەیەكی سلبی پزیشكی دەروونیی پیشان داوە‌و وەك كەسێكی نائاسایی وێنایان كردووە، تێڕوانینی خەڵكیش بۆ دكتۆر‌و نەخۆشە دەروونییەكان گۆڕاوە، بۆنموونە ئایا نەخۆشی دەروونیی كەسێكە دەتوانین لەگەڵیدا بگونجێین یان نا؟ كەسێكە ئازاری خەڵك دەدات یاخود نا؟... ئەم تێڕوانینە بۆ دكتۆر‌و نەخۆشی دەروونی زۆر بەزەقی لە لایەن سینەماوە كاریگەریی تێ‌ كردووە، بە دیوە سلبیەكەی‌و بەپێچەوانەوەشەوە.

لە قۆناغەكانی دواتردا،ا فیلمەكانی هۆڵیوود زۆر ئاساییتر بوونەوە‌و هەم دكتۆری دەروونی‌و هەم نەخۆشی دەروونیان بە كەسانێكی ئاسایی‌و نەرمونیان پیشان داوە، بۆیە خەڵكیش تێڕوانینیان ئاسایی بۆتەوە، لێرەوە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی سینەما زۆرجار دەبێتە سەرچاوەی دونیابینی خەڵك بۆ ژیان‌و دید‌و تێڕوانینی بینەر یاخود وەرگر بۆ شتەكانی دەوروبەری، بۆیە فیلم دەكرێت جۆرێك بێت لە روئیا‌و دونیابینی بۆ ئەو دیاردانەی كە ئێمە دەیانبینین.

چوارەم؛ سەرەڕای هەموو ئەوانەی باس كران، بە درێژایی مێژووی سینەما، تەوژم‌و ئاڕاستەیەكی سینەمایی هەبووە زیاتر لەسەر بابەتە دەروونییەكان وەستاوە‌و ئەو فیلمانەی سەر بەم ئاڕاستەیەن بە فیلمی دەروونی ناو براون‌و لە ژێر خانەی فیلمی دەروونییدا پۆلێن كراون... مێژووی ئەم رەوتەی سینەما بە فیلمی (سایكۆ)ـی (هیچكۆك) دەست پێدەكات‌و تا ئێستاش سەدان فیلم درێژەیان بەو رێبازە داوە، لەوانە: (یەكێك بەسەر هێلانەی شێتەكاندا هەڵفڕی- میلۆش فۆڕمەن)، (سپلیت-نایت شیەماڵن)، (ئاوەزێكی قەشەنگ- رۆن هۆوارد)‌و دەیان فیلمی دیكەش كە بابەتێكی دەروونییان كردووە بە كرۆكی فیلمەكەیان.

پەیوەندیی نێوان سینەما‌و سایكۆلۆجیا زۆر لەوە فراوانترە كە لە تەنیا وتارێكدا هێمای پێ‌ بدرێت

وەكو وتمان لە  فیلمی (سایكۆ)ی (هیچكۆك)ەوە ئەو جۆرە تەوژمە پەرەی سەند‌و تا ئێستاش بەردەوامە، بۆ نموونە یەكێك لەو فیلمانەی كە هەمانە فیلمی (سپلیت)ـە، یەكێكە لەو فیلمانەی كە باس لە نەخۆشی (شیزۆفرینیا) دەكات، چیرۆكی مرۆڤێك كە خاوەنی (23) جۆر لە كەسێتییە‌و بەپێی كەسێتییەكانی مامەڵە لەگەڵا ئەو كچانە دەكات كە رفاندوونی، یاخود لە فیلمی (كەسێك بەسەر هێلانەی شێتەكاندا هەڵفڕی)، باس لە كەسێك دەكات دەچێتە ناو نەخۆشخانەیەكی دەروونییەوە‌و دژی یاسا‌و رێسای ئەو شوێنە دەوەستێتەوە، دواتر كاربەدەستانی ئەو نەخۆشخانەیە جۆرێك لە نەشتەرگەری بۆ دەكەن، ئیتر تەنها دەتوانێت ببینێت‌و هەموو توانا جەستەیی‌و هەستەكییەكانی تری لە دەست دەدات.  

پەیوەندیی نێوان سینەما‌و سایكۆلۆجیا زۆر لەوە فراوانترە كە لە تەنیا وتارێكدا هێمای پێ‌ بدرێت، ئێستا رەوتێكی بەرفراوانی سینەما دەچێتە خانەی سینەمای سایكۆلۆجییەوە، ئەوە جگە لەوەی كە سینەما بە تێكڕا بابەتێكی بایەخداری سایكۆلۆجیایە، سینەما لە دوا دەرەنجامیدا رەنگدانەوەیەكی قووڵی لایەنی سایكۆلۆجیی بەرهەمهێنەرەكانیەتی‌و رۆڵێكی قورسیشی هەیە لە گەڵاڵەكردنی دیوە سایكۆلۆجییەكانی وەرگرانی.