كاریگەرییە مەزهەبیی‌و سیاسییەكانی حزبی دەعوەی ئیسلامیی لەمێژووی هاوچەرخی عێراقدا

حزبی دەعوەی ئیسلامیی

ژیان: بەرزانی مەلا تەها

سەردەق

هەڵبەتە، حزبی دەعوەی ئیسلامیی وەك یەكێك لەهێزە سیاسییە ئیسلامییە شیعەگەرانی عێراق پێویستی بە ئاوڕلێدانەوەیە، بەتایبەت ئەم هێزە لەمێژووی دروستبوونیەوە تاكو ئێستا بە گەلێك وێستگەی گرنگی مێژوویی‌و سیاسیی گوزەری كردووە‌و لەتەواوی ئەو قۆناغە جۆراوجۆرانەشدا هەڵگری تایبەتمەندیی‌و خەسڵەتی جیا جیا بووە.

حزبی دەعوەی ئیسلامیی، یەكەم‌و گرنگترین جووڵانەوەی سیاسیی شیعەیە لەساڵی 1957 لە نەجەف دامەزراوە، ئەم حزبە لە بنەڕەتدا رێكخراوێكی ئیسلامیی شیعەگەرایەو كار بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامیی دەكات، لەبەرچاوترین كەسایەتییە كاریگەرو قورسەكانی (محەمەد باقر سەدر)ە (1933-1980). ئەم حزبە لە تشرینی یەكەمی 1957دا لە كۆبوونەوەیەكدا، كە چەندین رۆحانیی‌و رۆشنبیری ئیسلامیی شیعەی لەخۆگرتبوو لەماڵی موحسین ئەلحەكیم گردبوونەوەو ناوكی رێكخستنە سیاسییەكەیان پێكهێنا، لەوساوە تاكو ئێستا ئەم رەوتە ئیسلامییە شیعەگەرایە هەڵكشان‌و داكشانی گەورەی بەخۆوە بینیوەو لەسەردەمی حزبی بەعسدا دوچاری توندترین زەبرو توندوتیژیی بۆوە، چونكە ئەم هێزە لەپاش سەرهەڵدانی شۆڕشی گەلانی ئێران‌و سەركەوتنی رۆحانییەكان‌و جڵەكردنی دەسەڵات، كەوتنە ژێر كاریگەریی تێزو بیری ئایەتوڵا خومەینییەوە. لەپاش رمانی رژێمی بەعس لەساڵی 2003وە حزبی دەعوەی ئیسلامیی لە گۆڕەپانی سیاسیی عێراقدا رۆڵی گەورەی سیاسیی بینیوە.

دامەزراندنی حزبی دەعوەی ئیسلامیی لەگەرمەی تینوتاوسەندنی تەوژمی كۆمونیستیدا

لەراستیدا، گەشەسەندنی كۆمۆنیزم لەعێراق‌و پەرەسەندنە سیاسیی‌و كۆمەڵایەتییەكانی ئەم تەوژمە ئایدۆلۆجییە لەلایەن مەرجەعیەتی شیعە لەعێراق‌و حەوزە زانستییەكانەوە بە مەترسییەكی گەورە لەقەڵەمدراو هەرزوو دەستیاندایە دامەزراندنی رەوتێكی ئیسلامیی بزاڤگەریی، بەتایبەت لەساڵی 1948 ناوكی رەوتێكی ئیسلامی بزاڤگەریی شیعە بەناوی (لیژنەی ئیرشادو تەبلیغ) لەشاری نەجەف بە رێبەرایەتیی هەریەكە لە (مەهدی ئەلحەكیم، محەمەد بەحرولعولم، دكتۆر جابر عەتا) هاتە دامەزراندن، مەهدی یەكێكە لە كەسایەتییە بەراییە دیارەكانی ناو تەوژمی ئیسلامیی شیعەگەرا لەعێراق، سەردەمی كارو چالاكییەكانیان بریتی بوو لە دیاریكردنی شەوانی جومعە بەمەبەستی دانیشتن‌و ئەنجامدانی كۆڕو كۆبوونەوەی ئایینیی. ئەم رێكخراوە لەساڵی 1952 بەشێوەیەكی بەرفراوان كارو چالاكییەكانیان تینوتاوی سەند. پاشان ئەم رێكخراوە لەسەردەستی ئایەتوڵا محەمەد باقر سەدر لەرێگەی گەنگەشەو مشتومڕی فیكرییەوە دەستیانداوەتە هەڵوێست نواندن لەبەرامبەر گۆڕانكارییە ناوخۆییەكانی عێراق‌و گۆڕانكارییە ناوچەییەكان. محەمەد باقر سەدر هەم وەك یەكێك لە مەرجیعە باڵاكان‌و هەمیش وەك كەسایەتییەكی ئیسلامی سیاسیی شیعەگەرا رۆڵێكی گەورەو گرانی بینیوە لە پەرەپێدانی رێوڕەوتی ئیسلامیی لەعێراق، هەر لەم قۆناغەدا شانبەشانی هەریەك لە مەهدی ئەلحەكیم‌و محەمەد ساڵح ئەدیب بەشێوەی هەفتانە لەشاری نەجەف دەستیانكردووە بە چەسپاندنی بیرۆكەی دامەزراندنی هێزێكی ئیسلامیی دوور لە رەهەندی مەزهەبیی، واتە مەزهەبگەریی نەبۆتە پێوەر. سەدر لەرێگەی قوتابیانی زانكۆكانەوە كاریگەریی لەسەر قوتابیان دروستكردووە ئاشنای كردوون بە زەرورەتی ئامادەبوونی هێزێكی ئیسلامیی، كە بتوانێت بەر لە كاریگەرییەكانی تەوژمی كۆمۆنستیی‌و بزووتنەوەی تاسیۆنالیستیی عەرەبی بگرێت. پاشان لەساڵی 1957 هیزبی دەعوەی ئیسلامیی هاتە دامەزراندن.

حزبی دەعوەی ئیسلامیی، یەكێكە لەكاریگەرترین رەوتە ئیسلامییە شیعەگەراكانی عێراق، كە بەپێی قۆناغبەندییە مێژووییەكان بەچەندین وێستگەی گرنگی سیاسییدا تێپەڕیوە

كاریگەرییە مەزهەبیی‌و سیاسییەكانی رۆحانییەكانی ئێران لەسەر حزبی دەعوەی ئیسلامیی

لەقۆناغی دەسەڵاتداریی پەهلەوییدا دامەزراوەی ئایینیی شیعە لەعێراق كەوتنە بەر گورزی سیاسەتەكانی محەمەد رەزا شا پەهلەویی، بۆیەشە كەسایەتییەكی وەك خومەینی بەتوندیی دژایەتیی هەنگاوە هەمەلایەنەكانی سیستەمەكەی شای لەناوخۆو دەرەوەدا دەكرد، بەم هۆیەوە لە لەساڵی 1964 بەرەو توركیا دوورخرایەوەو، دەسەڵاتەكەی شا بە زەبری هێز لایەنە بەرهەڵستكارەكانی سیستمەكەی سەركوتكرد. خومەینی بۆ ماوەی 11 مانگ لەتورگیا مایەوە‌و لە بارودۆخێكی زۆر ناڕەحەتدا ژیانی دەگوزەراند، تەنانەت پۆشینی جلی ئایینیی لێ قەدەخەكرابوو، دواجاریش لە شاری (بۆرسا) گیرسایەوەو بۆی نەبوو هیچ جۆرە جموجۆڵێكی سیاسیی بكات، لەژێر چاودێرییەكی توندی پۆلیسیدا بوو. شا‌و دامودەزگا ئەمنییەكانی بۆ بەرگرتن لە سەرهەڵدانی راپەڕینێكی جەماوەریی بیریان لەوە كردەوە، ژیان‌و گوزەرانی خومەینی باشتر بكەن، نەك بەگەڕانەوەی بۆ ئێران، بەڵكو بەدوورخستنەوەی بۆ وڵاتێكی تر، لەم پێناوەدا، ئێران لەگەڵ عێراقدا كەوتە گفتوگۆ بەئامانجی گواستنەوەی خومەینی لە توركیاوە بەرەو ئەو وڵاتە، بەڵام بەو مەرجەی بە فەرمیی پێشوازیی لێنەكرێت‌و لەمیدیاكاندا ئەم هەواڵە زەق نەكرێتەوە، لەبەرامبەریشدا، حكومەتی عێراق داوایكرد نابێت سیفەتی دوورخراوەیی بدرێتەپاڵ‌و حكومەتی ئێرانیش دەست لە چارەنووسی ئەو وەرنەدات بەتایبەت دیاریكردنی ماوەی مانەوەی ئەو لەعێراقدا. بەمپێیە لە 5ی ئەیلولی 1964 خومەینی گەیشتە بەغدا، هەواڵی گەیشتنی بەتەواوی عێراقدا بڵاوبۆوەو جەماوەرێكی زۆر هاتنە پێشوازی ئەو بەتایبەت  رۆحانییەكان لەشاری نەجەف‌و كەربەلا، تەنانەت لە كەربەلا چەندین لافیتە بەرزكرابوونەوە، لەدانەیەكیان نووسرابوو: "بەیداخی ئیسلام بەدەستی ئایەتوڵا خومەینی دەشەكێتەوە". كاتێكیش گەیشتە نەجەف لەناو شاردا لافیتە بەرزكرابۆوەو لەدانەیەكیان نووسرابوو: "شاری نەجەفی ئەشرەف خۆشحاڵە بە قدومی ئیمام خومەینی، رەمزی قوربانیی‌و جیهاد". لەوێ چاوی بە مەزنە رۆحانییەكان كەوت بەتایبەت (موحسین ئەلحەكیم‌و ئەبولقاسم ئەلخوئی)، لێرەشەوە تێزەكانی خومەینیی كاریگەریی گەورەی لەسەر مەرجەعیەتی شیعە لەعێراق دروستكرد. خومەینی پەیوەندییەكی قوڵی لەگەڵ هەریەك لە ئایەتوڵا موحسین ئەلحەكیم‌و ئایەتوڵا محەمەد باقر سەدردا هەبوو، ئەوان پشتیوانیان لە جوڵانەوەی رۆحانییەكان بە رێبەرایەتیی خومەینی دەكرد. تەنانەت پاش سەركەوتنی شۆڕش لە ئێران‌و هەڵایسانی جەنگی ئێران عێراق، حزبی دەعوەی ئیسلامیی بەدرێژایی ساڵانی جەنگ پشتیوانییان ئێران دەكرد لەدژی عێراق.

هەڵوێستی حزبی دەعوە بەرامبەر بە كێشەی كورد لەعێراق

هەرچی هەڵوێستی حزبی دەعوە لە شەستەكانی سەدەی رابردوودا لەپێڕەوو پرۆگرامیدا هیچ رەنگدانەوەیەكی سیاسەتەكانی لەبەرامبەر كێشەی كورددا بەدی ناكەین. لەرۆژی 11ی ئابی 1986دا رۆژنامەی (جیهاد)، كە زمانحاڵی حزبی دەعوە بوو لە بابەتێكدا بەناونیشانی (روانینەكانی دەعوەی ئیسلامیی لەبارەی كێشەی كورد) هاتووە: "زمانی عەرەبیی زمانی قورئانی پیرۆزەو زمانی فەرمیی عێراقە"، واتە نابێت زمانی كوردیی ببێتە زمانی فەرمیی، چونكە زمانی قورئان نییە، هەروەها عێراق بەشێكە لەنیشتیمانی ئیسلامیی‌و كوردستانیش بەشێكی دانەبڕاوی یەكێتیی سیاسیی عێراقە. دیسان لەژێر ناوی "بەدیلی سیاسیی‌و كێشەی كوردو پرسە گرنگەكان"دا (شێخ محەمەد مەهدی ئاسەفیی)، كە گوتەبێژی حزبی دەعوە بووە لە 24ی ئابی 1987دا ئاماژەی بەوەداوە، كە حزبی دەعوە لە پێڕەوو پرۆگرامی جەخت لەوە دەكاتەوە، كە ئۆتۆنۆمی دەبەخشێت بە كورد، ئەو كوردانەی لە سلێمانی، هەولێرو دهۆك نیشتەجێن. لەلایەكی ترەو، هەڵوێستی حزبی دەعوە لە بەرامبەر كێشەی كورددا لەرێگەی چاوپێكەوتنێكی محەمەد مەهدی ئاسەفییەوە روون دەبێتەوە لەگەڵ گۆڤاری (دیر شپیگل)ی ئەڵەمانی لە 19ی كانونی یەكەمی 1983دا، ئەو گوتوویە: "ئێمە لەگەڵ برا كوردەكانمان باشترین پەیوەندییمان هەیەو دەخوازین رۆژ لەدوای رۆژ  كار بۆ پەرەپێدانی بكەین، لەماوەی مامەڵەمان لەگەڵ برایانەماندا لەواندا خۆڕاگریی‌و راستبێژیی وجددییەتمان لەكارو بەها ئەخلاقییەكاندا بەدی كرد...". هەمدیسان لەپێڕەوو پرۆگرانی حزبی دەعوە لەساڵی 1991دا، داوای بەخشینی ئۆتۆنۆمی راستەقینە بە كورد دەكات لەپاڵ بەخشینی مافی فەرهەنگیی‌و زمانیی لەكاروباری رۆژانەیاندا، هەروەها دەستەبەركردنی بەشداریی ئەوان لە سیستەمی سیاسیی‌و دامەزراوەكانی وڵاتدا بەشێوەیەك لەگەڵ دانیشتوانەكەیدا گونجاو بێت لەپاڵ جەختكردنەوە لە یەكسانیی كەمینە نەتەوەیی‌و ئایینییەكان لە ماف‌و ئەركەكاندا". بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: موقف التیار الاسلامی فی العراق من القچیە الكردیە 1949-2003 "دراسە تأریخیە": د. مجول محمد محمود مركز الدراسات الاقلیمیە، جامعە الموصل، 2011.

لەقۆناغی دەسەڵاتداریی پەهلەوییدا دامەزراوەی ئایینیی شیعە لەعێراق كەوتنە بەر گورزی سیاسەتەكانی محەمەد رەزا شا پەهلەویی

كۆتایی

حزبی دەعوەی ئیسلامیی، یەكێكە لەكاریگەرترین رەوتە ئیسلامییە شیعەگەراكانی عێراق، كە بەپێی قۆناغبەندییە مێژووییەكان بەچەندین وێستگەی گرنگی سیاسییدا تێپەڕیوە. ئەم رەوتە ئیسلامییە لە شەستەكانی سەدەی رابردوودا بەشێوەیەكی بەرفراوان تینوتاوی سەند، لەحەفتاو هەشتاكانیشدا لەلایەن رژێمەكەی سەدام حوسێنەوە كەوتنە بەر گورزی توندو بەرەو ئێران بارگەو بنەیان پێچایەوە. پاش روخانی رژێمی بەعس لەساڵی 2003، حزبی دەعوە بەشێوەیەكی كارا لەمەیدانی سیاسییدا هەنگاوی نا، هەروەك چۆن لەقۆناغی یەككەوتنی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی عێراقدا رۆڵی بەرچاوی بینی. یەكێك لەكەسایەتییە بەهێزەكانی حزبی دەعوەو هاوپەیمانێتیی دەوڵەتی یاسا (نوری مالكی)یە، كە لە قۆناغی سەرۆكایەتیكردنی ئەنجومەنی وەزیراندا بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ سەدام حوسێن دەركرد، لەئێستاشدا ناوبراو ئەمینداری گشتیی حزبی دەعوەیە.