ئایا نەوت دەرفەتە یان نەفرەت؟


ژیان: د.نیاز نەجمەدین
پتر لە نیو سەدەیە، نەوت یەكێكە لە گرنگترین سەرچاوەكانی وزە لە جیهاندا.لەم بارەیەوە، گفتوگۆی جیاوازی لەسەر دەكرێت. هەندێك نەوت وەك دەرفەت بۆ گەشەسەندن‌و هەندێك وەك نەفرەت‌و سەرچاوەی قەیران دەبینن. 

نەوت سامانێكی سروشتیی بەنرخە كە دەتوانێت زۆر سود بە ئابوریی وڵاتەكە بگەیەنێت. ئابورییەك توشی قەیران بووبێت‌و لە ماوەی كورتخایەندا لە نەوت زیاتری نەبێت بەخێرایی داهاتی بۆ بهێنێتەوە، بۆچی نەوتەكەی لە ژێر زەوییدا بمرێنێت؟ كێ ناڵێت لە ئایندەدا نرخی نەوت زۆر دانابەزێت لە دوای ئەوەی ئاڵتەرناتیڤی بۆ دەدۆزرێتەوە، ئەو كاتەش سامانێكی زۆر لە دەست میللەت دەچێت؟ 

ئەزمون سەلماندویەتی كە ئاستی داهاتی تاكەكەس لە دەوڵاتانی نەوتییدا بەرزترە وەك لەو ناوچانەی نەوتیان نییە. هاوكات، ئاستی بەكاربردن، تێكڕای تەمەن، ئاستی تۆماركردنی منداڵ لە قوتابخانە‌و زۆر خزمەتگوزاریی تر لە وڵاتانی نەوتییدا باشترن وەك لە وڵاتانی نانەوتیی. با دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و ئەفریقای باكور (MENA) وەك بەڵگە وەربگرین. لە ٢٠١٠دا بەرهەمهێنانی نەوت بۆ هەر تاكێك نزیكەی ١٦٢ بەرمیل بووە لەو وڵاتانەی خاوەنی نەوتن. لەو ناوچانەدا كە دەوڵەمەند نەبوون بە نەوت، بەرهەمهێنانی نەوت ١.٤ بەرمیل بووە. لە بەرامبەردا، مەرگی منداڵی خوار تەمەن پێنج ساڵ لە گروپی یەكەمدا ٢٧ منداڵ‌و لە گروپی دووەمدا نزیكەی ٣٣ منداڵ بووە بۆ هەر هەزار منداڵێك. لە هەرێمی كوردستانیشدا، زیادبونی ژمارەی قوتابخانە‌و زانكۆكانی كەرتی تایبەت، بانكی تایبەت، دروستكردن‌و قیرتاوكردنی رێگای زیاتر‌و دەیان پرۆژەی تر بە پلەی یەكەم بەرهەمی داهاتی نەوتن.  

بۆ ناوچەیەك دەوڵەتی نەبێت، هەندێك روخساری دیكەی پۆزەتیڤ بۆ نەوت زیاد دەكرێت، كە جێی مشتومڕن

وەك جێفری ساشس لە كتێبی (Escaping the resource curse) رونیكردۆتەوە، نەوت سێ سودی سەرەكیی بە وڵاتانی دەوڵەمەند بە نەوت دەگەیەنێت. یەكەم، ئاستی داهاتی تاكەكەس بەرزدەكاتەوە، ئەمەش مانای بەرزتربونەوەی ئاستی بەكاربردنی تایبەت‌و گشتیی(حكومەت). دووەم، سامانی نەوت یارمەتیدەرە لە دابینكردنی دارایی بۆ وەبەرهێنان لەهەردوو لایەنی دەستكەوتنی داهات‌و دەستكەوتنی قەرز لە وڵاتانی قەرزدەر بەو هۆیەوە نەوتیان هەیە‌و قەرزدەر كەمتر لە تیاچونی قەرزەكەی ئەترسێت. سێیەم، لەبەرئەوەی داهاتی نەوت دەچێتە دەستی حكومەتەوە، ئەوا دارایی پێویستی دەست دەكەوێت تا لەسەر كاڵای گشتی(pubic goods)، لە ناویشیاندا ژێرخانی ئابوریی، خەرجیی بكات. واتە حكومەت دەتوانێت وەبەرهێنانی گشتی (public investment) گەشەپێبدات كە بەردی بناغەی ستراتیجی گەشەسەندنی ئابورییە (گەشەی درێژخایەنە). لەگەڵ گەشەی ژێرخانی ئابوریی، كەرتی تایبەتیش دەتوانن بە ئەركی خۆیان هەستن‌و بەشداربن لە گەشەی ئابوریی‌و دروستكردنی دەرفەتی كار.

بۆ ناوچەیەك دەوڵەتی نەبێت، هەندێك روخساری دیكەی پۆزەتیڤ بۆ نەوت زیاد دەكرێت، كە جێی مشتومڕن. بۆ كورد لە عێراقدا، زۆر كەس لەوانەی پشتیوانیی پرۆژەی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان دەكەن یان بانگەشەی بۆ دەكەن، رایان وایە ئەوە نەوتە هەرێمی كوردستانی خستۆتە سەر نەخشەی ئاسایشی وزەی جیهانیی. هەر لەبەر نەوتیش بێت دەسەڵاتی هەرێم لە یارییە نێودەوڵەتییەكاندا زیاددەكات، كورد دەبێت بە ژمارەیەكی گەورە‌و رۆژێك لە رۆژانیش ئەم نەوتە خۆماڵیی دەكرێت. بەپێی ئەم بۆچونە، بەرژەوەندیی سیاسیی‌و بەرژەوەندیی ئابوریی پێكەوە دەڕۆن بەو واتایەی نەوت هەم ئابورییەكی بەهێز‌و هەم دەسەڵاتێكی بەهێز بۆ ئێستای هەرێم‌و ئایندەی دەوڵەتەكە دابیندەكات. 

لە ٢٠١٠دا بەرهەمهێنانی نەوت بۆ هەر تاكێك نزیكەی ١٦٢ بەرمیل بووە لەو وڵاتانەی خاوەنی نەوتن

لەگەڵ ئەمەشدا، بینینی لایەنە نەرێنییەكانیشی لەپلاندانانی سیاسیی‌و ئابورییدا زۆر بە نرخن. بەڵێ، نەوت نەفرەتیشی هەیە. نەفرەتی نەوت لێرەدا ئەوەیە كە داهاتی نەوت نەك نابێتە هۆی گەشەسەندنی بەردەوام، واتە گەشەی ئابوریی درێژخایەن، بەڵكو بەربەستیش دەبێت لەبەردەمیدا. رەنگە زۆرجار نەوت كە بە "زێڕی رەش"ە ناسراوە، تەنیا رەشییەكەی بۆ دانیشتوانی وڵاتەكە بێت‌و زێڕەكەی بۆ كەمینەی وڵات‌و دەوڵەت‌و كۆمپانیای بیانیی بێت. مەبەستم لەمە ئەوەیە تەنیا گەشەی ئابوریی بەس نییە، كوالتی ئەو گەشەیەش گرنگە. كێ لە بەرهەمەكانی گەشەی ئابوریی دەخوات؟ ئەم گەشەیە كورتخایەنە یان درێژخایەن؟ هەتا كوێ گەشەی ئابوریی ژینگەپیسكەرە‌و زیان بە تەندروستیی دەگەیەنێت؟ پشتبەستن بە نەوت هیچ وەڵامێكی دڵخۆشكەری ئەم پرسیارانەی پێ نییە. 

ئاشكرایە كە خەسڵەتی سەرەكی ئەم سامانە ئەوەیە كە نوێ نابێتەوە. لەبەرئەمەش، دەرهێنانی لە ژێر خاك جێی مشتومڕە. لە هەمان سەرچاوەی پێشودا، ئابووریناس جیۆفری هیڵدەڵێت: "دەرهێنان‌و كۆتاییهێنان بە سامانی نەوت وەك ئەوەیە خێزانێك ئاڵتونەكانی بفرۆشێت بۆ ئەوەی بژی، كە بێگومان جگە لە ماوەیەكی كاتیی ئاستی گوزەرانیان بە باشیی نامێنێتەوە".لەگەڵ زیادبونی داهاتی نەوتدا كەمبونەوەی سامانی نەوتیی رودەدات بەو هۆیەوە ئەم سامانە نوێ نابێتەوە. ئەمەش واتای ئەوەی كە زیادبونی داهاتی نیشتیمانیی لەسەر حسابی كەمبونەوەی گەنجینەی سەرمایە بووە. بانكینێودەوڵەتیی لە 2005دا ئەوەی راگەیاندووە كە فەنابونی سامانی سروشتی لەم وڵاتانەدا بە دروستكردنی سەرمایەی نوێ جێینەگیراوەتەوە، بەڵكو پتر بۆ بەكاربردن بووە، كە ئەمەش وادەكاتەوە ئاستی گوزەرانیان سەقامگیر نەبێت.واتە سامانی سروشتیی نەگۆراوە بۆ سامانی ماددیی، بەڵكو بەكاربراوە. 

خەسڵەتی سەرەكی ئەم سامانە ئەوەیە كە نوێ نابێتەوە. لەبەرئەمەش، دەرهێنانی لە ژێر خاك جێی مشتومڕە

كێشەی بونی سامانی نەوت‌و نەفرەتی ئەم سامانە ئەوەشە كە حكومەت بە ئەركێكی كەم داهاتێكی زۆری دەستدەكەوێت‌و سەرمایەی مرۆیی فەرامۆشدەكات، رەفتار‌و پاڵنەرەكانی كاركردن‌و خزمەتكردن‌و گەشەدان بە ئایدیا لای تاكەكانیش دەگۆڕێت بە شێوەیەك رەنگە بیر لەوە دەكەنەوە بەرێگای گەندەڵیی پشكێكیان لە داهاتی نیشتمانیی دەست بكەوێت.گرنگتر، نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانییدا ناجێگیرە.لەمیشەوە، گۆڕاوەكانی ماكرۆئابوریی (وەك نرخی كاڵا‌و خزمەتگوزارییەكان، داهات، كرێی كرێكار) سەقامگیر نابن. نەخۆشیی هۆڵەندییش نەخۆشییەكی رونە‌و چەندین جار قسەی لەسەر كراوە كە نامەوێت دوبارەی بكەمەوە، بەڵام كورتەكەی ئەوەیە داهاتی نەوت دراوی قورس دەهێنێتە وڵاتەوە، بەهای دراوی ناوخۆ بەرزدەكاتەوە، ئەو سێكتەرە ئابورییانەی تەرخانن بۆ هەناردە لاوازیان دەكات‌و هاوردە بەهێزدەكات.

ئەم دۆخەی سەرەوە لە بازاڕی كاریشدا گۆڕانكاریی نەرێنیی دروستدەكات. دەستی كار‌و سەرمایە لەو سێكتەر(انە)ی تایبەتن بە هەناردە دەگوازنەوە بەرەو ئەو سێكتەرانەی كە بەرهەمی خۆماڵیی دەخەنە بازاڕەوە، خواست لەسەریان زیاددەكات، كرێی كار بەرز دەبێتەوە، بۆیە تێچوی بەرهەمهێنان لە ناوخۆدا بەرزدەبێتەوە، كە ئەمەش هۆكارێكیترە بۆ بەرزبونەوەی نرخی بەرهەمی ناوخۆ. هەروەها ئەو كرێكارانەی پێشتر وەبەرهێنانیان كردووە لەسەر تواناكانیان بۆ بواری تر، ئێستا ناتوانن بە خێرایی خۆیان لەگەڵ دۆخی نوێ بگونجێنن، بۆیە بێكاریی زیاددەكات. 

لێشاوی خەرجییەكانی حكومەت لە ئاكامی زیادبونی لەناكاوی داهاتی نەوت كێشەی تریش دروستدەكات. لە وڵاتانی نیمچە دیموكراسییدا، بڕیاربەدەستتان بۆ ئەوەی لە كاتی هەڵبژاردنەكاندا بچنەسەر كورسییەكانی حكومڕانیی، پەیمانی خۆشگوزەرانیی بە دەنگدەر دەدەن، ئەمەش پێویستی بە خەرجیی زەبەلاح هەیە. زۆریی خەرجییەكانی حكومەت واتە كەمبونەوەی پاشەكەوتی حكومەت، كەمیی وەبەرهێنان‌و زۆریی بەكاربردن.ناهاوسەنگیی لە نێوان پاشەكەوت‌و بەكاربردندا ناهێڵێت گەشەی درێژخایەن روبدات. لە كاتێكدا سامانی سروشتیی تەنیا موڵكی نەوەیەك نییە، دەرهێنانی لە ئێستادا بۆی هەیە لەسەر حسابی نەوەكانی ئایندە بێت مەگەر داهاتەكەی بخرێت بواری وەبەرهێنانەوە‌و لە پلانی ورد‌و زیرەكانەدا ئاراستە بكرێت. 

دەمێنێتەوە سەر ئەوەی كورد لە نەوتەوە بەشداریی یارییە جیهانییەكان بكات‌و ببێت بە ئەكتەرێكی بەهێز. ئەی چۆنە پێچەوانەكەی راستبێت؟ بەو هۆیەوە نەوت ناتوانێت ئابورییەكی سەقامگیر دروست بكات، ئەوا ناشتوانێت كورد لەسەر گۆڕەپانی جیهانیی بەهێز بكات تەنیا لە ماوەی كورتخایەندا نەبێت، یان پێگەی كەمینەیەك بەهێزدەكات. دەشێت ببێت بە گۆڕەپانی ململانێیەكی بەهێزتر كە قەبارە‌و توانای هەرێم لە روی سەربازیی‌و تەكنۆلۆجییەوە تەحەمولی ئەوە ناكات نەبێت بە ژێر پێی ململانێی هەرێمیی‌و نێونەتەوەییەوە. بەم مانایەش، ئەگەر لە گۆشەنیگای دانیشتوانەوە سەیربكەین، بەرژەوەندیی سیاسیی لەگەڵ بەرژەوەندیی ئابوریی مەرج نییە بگونجێن. نەوت دەشێت كەمینەیەك لەسەر حوكم بهێڵێتەوە‌و بەهێزبكات، دەوڵەتانی جیهانیش پشتیوانیان بن، بەڵام زۆرجار رژێمی سیاسیی داخراو دەچەسپێنێت‌و سنوری ئازادییان بەرتەسك دەكاتەوە.

لە راستیدا، هەبونی حكومەتی باش‌و دامودەزگای مشورخۆر كە بتوانێت ئەو سەرچاوە سروشتییە بەنرخە بە شێوەیەك بخاتەگەڕ ئامانجەكانی گەشەسەندنی ئابوریی لەو وڵاتەدا بهێنێتەدی، نەفرەتی نەوت كەمدەكاتەوە‌و دەرفەتی سودبینین لێی دەڕەخسێنێت.