بۆچی ترامپ پشتگیری هاتنەدەرەوەی بەریتانیا دەكات لە یەكێتی ئەورووپا؟

دۆناڵد ترەمپ، تێرێزا مەی

ژیان: د. مەروە نەزیر

وەرگێڕانی: شەمال ئەحمەد ئیراهیم

لە دواهەمین سەردانی دۆناڵد ترامپ، سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا بۆ بەریتانیا خۆشحاڵی خۆی بەهاتنەدەرەوەی ئەو وڵاتەی لە یەكێتی ئەوروپا نەشاردەوە،  چونكە ئەمریكا پێی وایە پاش بریكزت بەریتانیا دەبێتە یەكێك لە هاوپەیمانە بەهێزەكانی واشنتۆن بە تایبەتی لە هاوپەیمانی ناتۆدا، ئەمەش سەرەڕای هاندانی بوونی هاوپەیمانێتییەكی بەهێز لە نێوانیاندا لە دژی (چین) لە میانەی جەنگی بازرگانی ئەمریكادا. ئەمەش پاڵی بە (ترامپ) ەوە نا بۆ چاوپێكەوتنی بە ژمارەیەك لە پاڵێوراوی جێگرەوەی سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا (تێریزا مای) لەگەڵ دەربرینی هەڵوێستی بۆ رێكارەكانی دوای (تێریزا مای). لە بەرامبەردا، ژمارەیەك لە رەوتە سیاسییەكانی بەریتانیا دژ بە دەست وەردانی (ترامپ) لەكاروباری ناوخۆیی ئەو وڵاتە هەڵوێستیان دەربڕی، ئەوانەش جەختیان لەوە كردەوە كە بەریتانیا خاوەنی سیاسەتێكی سەربەخۆی خۆی دەبێت ئەگەر لە (یەكێتی ئەورووپا) ش بێتە دەرەوە.

گرنگییەكانی سەردانەكەی ترامپ

(ئێلێزابێسی دووەم) ی شاژنی بەریتانیا بە شێوەیەكی راستەوخۆ بانگهێشت نامەی ئاڕاستەی (ترامپ) كرد، بەوەش بوو بە خانەخوێی فەرمی كە میوانداری میوانەكەی دەكات، هەروەها شاژن خوانێكی فەرمی لەسەر شەرەفی میوانەكەی سازكرد، بەوەش (ترامپ) بوو بە سێیەمین سەرۆكی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كە بەو شێوەیە بانگهێشت بكرێت، دوای هەریەك لە (جۆرج بۆش) ی كوڕ لە ساڵی ٢٠٠٣‌و (باراك ئۆباما) لە ساڵی ٢٠١١، ئەوەش گرنگییەكی دیكە دەدات بە سەردانەكەی (ترامپ)، گرنگییەك كە جیاوازە لە گرنگی سەردانەكەی ناوبراو بۆ بەریتانیا لە ساڵی رابردوودا. 

ترامپ بوو بە سێیەمین سەرۆكی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كە بەو شێوەیە بانگهێشت بكرێت، دوای هەریەك لە جۆرج بۆشی كوڕ لە ساڵی ٢٠٠٣‌و باراك ئۆباما لە ساڵی ٢٠١١

لەوانەشە ریككەوت وای كردبێت كە كاتی ئەم سەردانە چەندین ئاماژەی گرنگ لەخۆ بگرێت سەبارەت بەو تۆڕی هاوپەیمانێتییانەی كە لە نێوان هەریەك بەریتانیا‌و ئەورووپا‌و وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەیە، بە تایبەتی كە ئەم سەردانە دەكەوێتە پێش وادەی ئاهەنگەكانی جەنگی جیهانی دووەمەوە، تا ئەو ئاستەی كە (ترامپ) ئامادەی رێوڕەسمی یادی ٧٥ هەمینی رزگاركردنی (نۆرماندی) بوو لە (بۆرتسمۆس) ی باشوری بەریتانیا لەگەڵ هەریەك لە شاژن‌و (ئیمانوئێل ماكرۆن) ی سەرۆكی فەرەنسا، دوای ئەوەش سەردانی هەریەك لە (ئێرلەندا‌و فەرەنسا) ی كرد بەمەبەستی بەشداریكردن لەو ئاهەنگانەی بەو بۆنەیەوە رێكخرابوون.
ئەمەو لە بواری پەیوەندییە دوو قۆڵییەكانی نێوان بەریتانیا‌و ئەمریكا، ئەم سەردانە لە كاتێكدا دێت كە پەیوەندییە دوو قۆڵییەكانی هەردوولا كەوتۆتە ژێر هەژموونی ئەزموونێكی فرە رەهەندەوە بەهۆی بوونی ژمارەیەك لە كێشەوە، لە نێویاندا رێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ تاران، ئەو رێككەوتنەی كە بەریتانیا بەرگری لێدەكات‌و ئەمریكا لێی كشایەوە، سەرەڕای بەشداری گروپی هواوی چین لە پەرەپێدانی ئەنتەرنێت لە جۆری نەوەی پێنجەم لە بەریتانیا، ئەو بابەتەی كەلەلایەن (واشنتۆن)ەوە رەتكراوەتەوە وهەڕەشەی سنوورداركردنی ئاڵوگۆڕی زانیاری هەوڵگیری كردووە ئەگەر ئەو پەرەپێدانە سەربگرێت.

هەماهەنگییە پێشبینیكراوەكان

(ترامپ) هەوڵی نەداوە پاڵپشتی خۆی سەبارەت بە كشانەوەی بەریتانیا لە یەكێتی ئەورووپا بشارێتەوە، تا ئاستێك كە هەندێك پێیان وایە ترامپ دژ بە بۆچوونی یەكێتی ئەورووپایە‌و لەگەڵ ئەورووپایەكی یەكگرتوودا نییە، ئەمەش بە هەڵوێستی راشكاوانەی ئیدارەی ئەمریكا لەم ساتەدا ئەژمار دەكرێت، شایەنی باسە كە (جۆن بۆڵتون) ی راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا لە مایۆی ٢٠١٩ رایگەیاند كە ئەمریكا خوازیارە بەریتانیا لە یەكێتی ئەورووپا بێتە دەرەوە، چونكە ئئەوە دەبێتە هۆی ئەوەی كە هاوپەیمانی ناتۆ بەهێز بیت بە پاساوی ئەوەی كە بوونی دەوڵەتێكی دیكەی سەربەخۆ لە هاوپەیمانێتییەكەدا چالاكتری دەكات.

هەر لەم بوارەدا، رۆڵی سەرۆكی ئەمریكا بە ئاشكرا دەردەكەوێت، چونكە (ترامپ) لە ماوەی رابردوودا رەخنەی توندی لەو ستراتیجییەتانە گرتووە كە (تێرێزا مای) ی سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا گرتبوویە بەر لە دۆسیەی (بریكزیت) دا، هەوەها داوای لێكردبوو كە داوا لەسەر یەكیتی ئەورووپا تۆمار بكات، پێش سەردانەكەشی بۆ بەریتانیا ترامپ رایگەیاند كە ( بەریتانیا پێویستە سنووری تایبەتی خۆی هەبیت، كاروباری خۆی بەڕێوە ببات)، هەروەها هانی سەرۆك وەزیرانی داهاتووی بەریتانیای دەدا بەوەی كە بەبێ هیچ رێككەوتنێك لە یەكێتی ئەورووپا بێتە دەرەوە، لە وتووێژەكانیش پاشەكشە بكەن ئەگەر (برۆكسیل) داخوازییەكانی بەریتانیا بەدی نەهێنێت، لەگەڵ ئەمانەشدا داوای لە بەریتانیا كرد كە بوجەی پێویست نەدات لەبەرامبەر هاتنە دەرەوەی لە یەكێتی ئەورووپا.

هەروەها چەندجارێك ترامپ جەختی لەوە كردۆتەوە كە پیویستی سەرۆكی پارتی (بریكزت) (نایجل فاراح) كە بە دژایەتیكردنی یەكێتی ئەورووپا‌و كەسیكی پۆپۆلیستی راستڕەو ناسراوە بەشداری بكات لە گفتوگۆكانی تایبەت بە هاتنە دەرەوەی بەریتانیا لە یەكێتی ئەورووپا، ئەمەش جێگای رەخنەیەكی زۆر بوو، لە هەمانكاتدا بە دەست وەردانی سەرۆكی ئەمریكا لەكاروباری ناوخۆی بەریتانیا هەژماركرا.

لە دواهەمین سەردانی ترامپ بۆ بەریتانیا ئەم دەست وەردانانە زیاتر دەركەوتن، لە لایەكەوە لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا لەگەڵ تیریزا مای رایگەیاند كە دوای رێككەوتنی بریكزیت هەموو دۆسەیەكان لە نێویشیاندا سیستەمی خزمەتگوزاری تەندروستی بەریتانی بابەتی گفتوگۆدەبن، ئەوەی كەبووە هۆی وروژاندنی سیاسەتمەدارە بەریتانییەكان، تا ئەو ئاستەی كە (مات هانكوك) وەزیری تەندروستی كۆمێنتی لەسەر لیدوانەكانی ترامپ دا‌و وتی(سیستەمی خزمەتگوزاری تەندروستی بەهیچ جۆرێك بابەتی گفتوگۆ نابیت جەنابی سەرۆك ... هیچ نەبێت كاتێك نابێت كە من وەزیری تەندروستی بم)، ئەمەش وای كرد كە ترامپ لە لێدوانەكانی پاشگەز بێتەوە، بەوەی كە دڵنیایی بدات لەوەی كە خودی سیستەمەكە بابەتی گفتوگۆ نابێت، بەڵكو مەبەستی كاڵاو شمەكەكان بووە نەوەكو سیستەمی خزمەتگوزاری تەندروستی.

ترامپ هەوڵی نەداوە پاڵپشتی خۆی سەبارەت بە كشانەوەی بەریتانیا لە یەكێتی ئەورووپا بشارێتەوە، تا ئاستێك كە هەندێك پێیان وایە ترامپ دژ بە بۆچوونی یەكێتی ئەورووپایە

لەم رووەوە ترامپ دوورتر رۆیشت، چونكە لەو كۆنگرە رۆژنامەوانییەدا رایگەیاند كە بەریتانیا‌و ئەمەریكا دەگە رێككەوتنێكی بازرگانی سەرسوڕهێنەر لەدوای بریكزیت، دڵنیای دا لەوەی كە وڵاتەكەی پابەندە بە واژۆكردنی ئەو رێككەوتننامەیەوە كە دەبیتە هۆی پەرەپیدانی ئاستی ئاڵوگۆڕی بازرگانی بۆ دوو یان سێهێندەی ئێستا زیاتر، جێگای وەبیرهێنانەوەیە كە ترامپ لە یەكێك لە تویتەكانیدا رایگەیاندبوو كە وڵاتەكەی رێككەوتننامەیەكی بازرگانی گەورە لەگەڵ بەریتانیادا دەكات پاش ئەوەی كە دەربازدەبیت لە بلۆكی ئەورووپا كە ماوەی ٤٦ ساڵە بەریتانیای كۆت كردووە.

رەتكردنەوەی دەستوەردانەكانی ئەمریكا

پێشوازیكردنی تیریزا مای لە ترامپ بە دواهەمین ئەركی وەك سەرۆك وەزیران ئەژمار دەكریت پاش ئەوەی كە نامەی دەست لەكاركێشانەوەی پێشكەش كرد‌و وا بڕیار بوو لە ٧ ی یۆنیۆدا بچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، بەڵام لە هەمانكاتدا لە ئەركەكانی خۆی بەردەوام دەبیت تا ئەو كاتەی لە نێو ١٣ پاڵێۆراودا جێگرەوەیەكی بۆ دەستنیشان دەكەن، پێدەچێت كە ترامپ لە سەردانەكەیدا بۆ لەندەن فرسەتێكی باشی بۆ هەڵكەوتبیت تاوەكو لەگەڵ پاڵێوراوەكاندا چاوپێكەوتن ئەنجام بدات، چونكە نوسینگەی سەرۆك وەزیران رایگەیاند كە لە دروست بووە كاتێك پێیان راگەیاندوون كە پەیوەندی بە پاڵێوراوەكانەوە دەكەن، كە ئەوەشی بە (كارێكی گونجاو) وەسفكرد، هەوالەكانیش جەختیان لەوە كردۆتەوە كە لە گەڵ هەریەك لە (مایك جۆف) وەزیری ژینگە‌و (جیرمی هانت) وەزیری دەرەوە كۆبۆتەوە، هەروەها (نایجل فاراج) سەرۆكی پارتی بریكزیت رایگەیاند كە چاوپێكەوتنێكی بەرهەمداری لەگەڵ سەرۆكی ئەمەیكا ئەنجام داوە لە شوێنی حەوانەوەی باڵوێزی ئەمریكا‌و باسیان لە دركردنی بەریتانیا لە یەكێتی ئەورووپا كردووە.

هەندێك لە چاودێران پێیان وایە كە ئەم جوڵانەی سەرۆكی ئەمریكا لە كاتی خۆیدا نەبووە، ئەوەش بۆتە هۆی وروژاندنی زۆرێك لە سیاسەتمەداران بە پاساوی ئەوەی دەست وەردانێكی ئاشكرابووە لە كاروباری ناوخۆی بەریتانیادا، بە تایبەتی دوای ئەوەی كە ترامپ پشتگیری خۆی بۆ (بۆریس جۆنس) وەزیری دەرەی پێشووی بەریتانیا دەربڕی وەكو جێگرەوەیەكی (مای)، هەروەها دڵنیایی دابوو لەوەی كە سەرۆك وەزیرانێكی زۆر باش دەبێت بۆ حكومەتی بەریتانیا.

لەگەڵ ئەوەی كە پاڵپشتی ترامپ بۆ بۆریس جۆنس یەكەم جار نییە، بەڵام پێدەچیت كە لە كاتی ئێستادا هەستیارتر بیت، ئەوەش بەهۆی بارودۆخە تەكتولەكانی ناو لەندەنەوە كە بەدوای دۆزینەوەی سەرۆك وەزیرانێكی نوێوەن لە بری (مای)، ئەمەش بوو بەهۆی ئەوەی كە ژمارەیەك لە سیاسەتمەداران‌و نوێنەران لە بەریتانیا ترامپ بەوە تاوانبار بكەن كە رێچكەی داب‌و نەریتە سیاسییەكانی شكاندووە بە دەستوەردانی راستەوخۆ لە سیاسەتی بەریتانیادا، لە نیویاندا سەرۆكی پارتی كرێكاران (جیرمی كوربین) كە لێدوانەكانی ترامپ بە دەستوەردانێكی ئاشكرا وەسفكرد لە سیاسەتی ناوخۆدا، جەختی لەوە كردەوە كە بەریتانیەكان جێگرەوەی (مای) دیاری دەكەن نەوەكو ترامپ یان پارتی پارێزگاران، لە هەمانكاتدا بریكاری پێشووی پارتی پارێزگاران بۆ كاروباری دەرەكی (مالكوم ریفكیند) رایگەیاند كە لێدوانەكانی ترامپ نەرجسی‌و خۆویستانەن‌و چاوەروان نەكراون لە سەرۆكی ولاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

ناڕازییەكانی شەقام

لیدوانەكانی پێشووی ترامپ‌و هەڵوێستە سیاسییەكانی ئاسایی بوون كە ببنە هۆی كەوتنەوەی نارەزانی لە شەقامی بەریتانیادا، لە‌و چوارچیوەیدا هەریەك لە (جیرمی كوربین) سەرۆكی پارتی كریكاران و(جۆن بیركو) سەرۆكی پەرلەمان ئامادەی خوانی فەرمی نەبوون كەلە كۆشكی باكینگهام رێكخرابوو.

لە لایەكی دیكەوە ناكۆكییەكانی نێوان سەرۆكی ئەمریكاو (صادق خان) ی عومدەی لەندەن پێش سەردانەكەی ترامپ پەرەی سەندبوو، بە شیوەیەك كە (خان) لێدوانەكانی ترامپی بە لیدان لە بەهاكانی دیموكراسی‌و لیبرالی وەسف كرد ئەو بەهایانەی كە ماوەی ٧٠ ساڵ زیاتر خەباتی بۆ دەكریت، هەروەها ناوبراو دژی راخستنی فەرشی سوور بوو بۆ ترامپ‌و هاوسەری، رەتی كردەوە كە مامەڵەیەكی تایبەتییان لەگەلدا بكات، هەروەها پێش سەردانەكەی ترامپ هێرشی كردە سەر (خان)‌و بە قینلەدڵێكی گەمژەی ناوبرد‌و وتی كە بە هەموو پیوەرەكان كارێكی ناشیاوی كردووە.

پاڵپشتی ترامپ بۆ بۆریس جۆنس یەكەم جار نییە، بەڵام پێدەچیت كە لە كاتی ئێستادا هەستیارتر بیت

هەر لەم بوارەدا سەرۆكە پارتی كرێكاران (جیرمی كوربین) هەلمەتێكی بۆ خۆپیشاندان لەدژی سەردانەكەی ترامپ لە ناوەڕاستی لەندەن بەڕێوە برد‌و باڵۆنێكی گەورەی هەلدا دژ بە سیاسەتەكانی ترامپ‌و هەندێك لە چاودێران پێیان وایە كە تەنیا چەند هەزارێك لە خۆپیشاندەران كەمتر بوون لەو خۆپیشاندەرانەی كە لە ساڵی رابردوودا لە دژی سەردانی ترامپ هاتبوونە سەر شەقامەكان، ئەم خۆپیشانەی ئێستایان ناونابوو (كەرنەڤالی بەرگری) وەكو گوزارشتیك دژ بە سیاسەتەكانی ترامپ، لەو خۆپیشاندانەدا چالاكوانانی بواری ژینگە‌و دژی ئاپاتاید‌و مافەكانی ژنان‌و دژ بە پڕۆژەی بریكزیت بەشدارییان تیادا كردبوو.

لە كۆتاییدا پیویستە ئاماژە بەوە بدرێت كە سەردانەكەی ترامپ بۆ ئێرلەندا هەمان بابەتی وروژاند‌و لەكاتێكدا كە ترامپ رایگەیاند كە لە دوای بریكزیت هیچ گرفتێك نابیت سەبارەت بەدروستكردنی دیواری سنوری نێوان ئێرلەندا‌و بەریتانیا، لەو كاتەدا (لیو فارادكار) سەرۆك وەزیرانی ئێرلەندا رایگەیاند كە ئەوان دیواری سنورییان ناوێت وەكو ئاماژەیەك بۆ ئەوەی كە ئەوان خوازیارن سنورەكان كراوە بن.