فیلمێك بۆ لە یادكردن

لە دونیایەكی سیخناخ لە فیلمی جوان؛ «پەیكەری دڵ» چ كارەیە؟
ستافی ئەکتەرانی پەیکەری دڵ

ژیان: یاسین ئافتاو

زەوی وشك چۆن تامەزرۆی بارانە، بینەرانی شانۆ‌و سینەما‌و هونەرەكانی دیكە لە كوردستان وەها تامەزرۆی نماییشێكی شانۆیی، كۆنسێرت، فیلمێكی سینەمایی‌و پێشانگەیەكی شێوەكاریین... هەر كاتێك كارێكی باش نماییش دەكرێت، بینەرە تامەزرۆكان وەكو پوورەی هەنگ لە كارەكە دەئاڵێن، بەڵام بە داخەوە، ئەو بینەرە چاولەڕێ‌و تامەزرۆیانە هەتا رێكەوتی كارێكی باش دەكەن، دەیان‌و سەدان جار بێ ئومێد دەكرێن، هەتا نمایشێكی شانۆیی وەكو «مارا-ساد» دەبینن، بە چەندان نماییشی كرچ‌و كاڵ‌و بێتام لە هۆڵەكان دەتۆرێندرێن، هەتا كۆنسێرتێكی نایابی وەكو كۆنسێرتەكەی «جەنگیز» دەبینن، بە دەیان كۆنسێرتی پێنەگەییو راودەنرێن، هەتا بە پێشانگایەكی وەكو «كاتەلیست»‌و «هەڵوەرین» دڵیان فێنك دەكرێتەوە، بە چەردەیەك پێشانگای ئاستنزم‌و بێمانا دەرزیئاژن دەكرێن.

فیلمی «پەیكەری دڵ» كارێكی ئاوارتە نەبوو، پاش چەندین ساڵ لە بەرهەمنەهێنانی فیلمێكی كوردی، لە ئاسۆكاندا ترووسكەی كارێكی سینەمایی دەركەوت، كەچی كاتێك چووینە سینەما‌و تەماشامان كرد، مشتێك بێئومێدیی‌و حەسرەتمان چنییەوە، فیلمێكی ناهونەریی بە هەموو مانایەك، بە نزیكەیی شكستخواردوو لەسەر هەموو ئاستەكان، كۆپییەكی زۆر خراپی فیلمە میسریی‌و هیندییەكانی ساڵانی حەفتا‌و هەشتای سەدەی رابردوو.

من بە مێتۆدە رەخنەییەكانی رانانی فیلم‌و كاری سینەمایی هەڵسەنگاندن بۆ ئەم كارە ناكەم، چونكە هێندە سادە‌و تەنك‌و تیواڵە، پێویستیی بە مێتۆد‌و قووڵبوونەوەیەكی رەخنەیی نییە

من بە مێتۆدە رەخنەییەكانی رانانی فیلم‌و كاری سینەمایی هەڵسەنگاندن بۆ ئەم كارە ناكەم، چونكە هێندە سادە‌و تەنك‌و تیواڵە، پێویستیی بە مێتۆد‌و قووڵبوونەوەیەكی رەخنەیی نییە، ئاخر كارەكە خۆی خودانی هیچ قووڵاییەكی هونەریی نییە كە ماتریاڵێك بخەنە بەر دەستی رەخنەگر هەتا توێكاریی توێژاڵ‌و توێكڵ‌و كرۆكی ئیشەكە شیاو بكات، كارێكی هێندە سادە‌و بێ گرێ‌و گۆڵ‌و تەنكە، تەنیا یەك جار تەماشاكردنی بەسە بۆ ئەوەی لە هەموو شتێكی تێ بگەیت‌و جارێكی دیكە نەچیتەوە بە لایدا.

فیلمێكی باش درووستكراو، لە پنتێكەوە دەست پێ دەكات كە چیرۆكە، چیرۆكی باش كە دەبێتە هەوێنی سیناریۆیەكی باش... شكستی فیلمی «پەیكەری دڵ»، لەم خاڵەوە دەست پێ دەكات، چیرۆكی فیلمەكە، تا دوا ئاست چیرۆكیكی تەقلیدیی‌و دووبارە‌و سوواوە، ئەمە خۆی لە خۆیدا كێشە نەدەبوو‌و ئەگەر چیرۆكەكە لە بەرگێكی نوێ‌و بە شێوازێكی هونەرییانەی بەرزدا پێشكەش بكرایە‌و بینەر چاوی لە دووبارەیی بیرۆكەی سەرەكیی دەپۆشی..."عەشقی منداڵی، مەفتوونیی كوڕەهەژار‌و كچەدەوڵەمەند"؛ تێمایەكی ئەدەبیی‌و هونەریی دێرینن‌و بەردەوامیش دووبارە دەكرێنەوە، هەم لە ئەدەب‌و هەم لە بواری هونەردا، مێژووی هۆڵیوود‌و بۆڵیوود‌و سینەمای میسڕی‌و ئێرانی‌و ئەزموونەكانی دیكەش نموونەی زۆر‌و بەرچاویان تێدایە لەم رووەوە، بەڵام ئەم بیرۆكەیە لە بەرگی هونەریی جیاواز‌و بە شێوازی داهێنەرانەی بەرز پێشكەش كراون‌و دەكرێن.

خاڵێكی دیكەی شكستی ئەم فیلمە لە تێكستدایە، ئەو تێكستەی كە دەبێتە دیالۆگ‌و مەنەلۆگی كارەكتەرەكان، لە نزمترین ئاستدایە، دێڕێكی تێدا نییە بچێتەوە سەر شیعر‌و فەنتازیا‌و قووڵایی ناوەوەی مرۆڤ، دیالۆگێكی تێدا نییە رەگێكی ئۆنتۆلۆجیی‌و فەلسەفیی هەبێت، بە نزیكەیی هەموو دیالۆگەكان وتووێژی زۆر بازاڕیی‌و ئاسایین، نە سیناریست‌و نە دەرهێنەر كەمێك زەحمەتیان نەكێشاوە رەهەندێكی شاعیرانە، فەلسەفیی‌و تەنزئامێزانە بخەنە ناو دیالۆگەكانەوە، لە راستییدا لەم رووەوە فیلمەكە زۆر سەركەوتووە، چونكە دیالۆگ‌و وتووێژە سادەلەوح‌و تەنكەكان زۆر گونجاو‌و فیتن بۆ ئەو كارەكتەرە بێ رۆح‌و سادە‌و زۆر زۆر باوانە، مرۆڤ كە دیقەت لەو كارەكتەرە ئەنتاگۆنیست‌و پرۆتاگۆنیستە بێ گیان‌و قووڵاییانە دەدات، هەر دەبێت چاوەڕێی ئەو دیالۆگ‌و گفتوگۆ سادە‌و ساكار‌و زۆر ئاساییانە بكات.

گرێچنی، دیوێكی هەرە زەقی شكستی ئەم فیلمەیە، من وەكو بینەرێك زۆر جار چێژ لە گرێچنی كلاسیكیی دەبینم‌و پێشم وا نییە پشتبەستن بەم جۆرە گرێچنییە كە بریتییە لە سەرەتا-ناوەڕاست-كۆتایی‌و چیرۆكەكە لە پنتێكەوە گەشە دەكات هەتا دەگاتە لووتكە‌و دواتر وردەوردە بەرەو خوار لێژ دەبێتەوە‌و لە كۆتاییشدا دەكرێتەوە، هیچ كارێكی هونەریی‌و ئەدەبی بەرەو خەرەندی شكست گلۆر بكاتەوە، بەڵام «پەیكەری دڵ»، تەنانەت لەم ئاستەشدا نییە‌و دەتوانم بڵێم فیلمەكە هەر لە بنەمادا گرێچنی تێدا نییە، كۆنفلێكتەكان هەر لە خۆوە درووست دەبن‌و بێ هیچ پەرەسەندنێكی دراماتیكی دەتەقنەوە‌و لەپڕیش نامێنن، گرێچنی كلاسیك كە لە ئەرستۆوە دێتە ناو ئەدەبیاتی جیهانییەوە، هەتا ئێستاش سەنگی تایبەتیی خۆی، هەرچەندە لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەدەبیاتی مۆدێرن‌و بە تایبەتیی لەگەڵ كۆشك‌و دادگا‌و مەسخ-ی كافكا، یۆلیسیسی جەیمس جۆیس‌و رۆمانەكانی ویڵیەم فۆكنەر گورزێكی كوشندەی بەر دەكەوێت‌و لە سینەماشدا لەگەڵ كارەكانی لویس بۆنیۆل، بێرگمان، ئانتیۆنیۆنی، پاراجانۆڤ‌و تاركۆڤسكی بە تەواوەتیی وەلا دەنرێت، بەڵام هێشتاش ئەگەر فیلمێك یان بەرهەمێكی ئەدەبی پێڕەوی لەم جۆرە گرێچنییە بكات نەنگیی نییە، فیلمەكەی شوان عەتووف، هەوڵی داوە پێڕەوی لەم جۆرە گرێچنییە تەساعودییە بكات‌و شكستێكی خراپ شكستی خواردووە.
لە بارەی نوواندن‌و ئاكتینەوە هەرچییەك بڵێی هێشتا كەمە، رەنگە زیادەڕەویی نەبێت ئەگەر بڵێیت هەندێك گرتەی لێ دەرچێت، بە درێژایی فیلمەكە نوواندن غائیبە، هەندێك لە دیمەنە كۆمیدییەكان نەبێت كە جۆرێك لە هەناسە‌و تەشویقیان بە بینەر بەخشیوە، ئەو دیمەنە كۆمیدییانە نەبووایە بینەرە زۆر زۆر ئاساییەكانیش توانستی درێژەدان بە بینینی فیلمكەیان نەدەبوو.

خاڵێكی دیكەی شكستی ئەم فیلمە لە تێكستدایە، ئەو تێكستەی كە دەبێتە دیالۆگ‌و مەنەلۆگی كارەكتەرەكان، لە نزمترین ئاستدایە، دێڕێكی تێدا نییە بچێتەوە سەر شیعر‌و فەنتازیا‌و قووڵایی ناوەوەی مرۆڤ

من پێم سەیرە لە سەدەی بیستویەكدا ئاكتین بكەیت‌و هێشتا شەرم بكەیت، دەبینیت ئەكتەرەكان كاتێك دەخرێنە ناو كادری كامێراوە، دەیانەوێت بە زووترین كات رۆڵەكەیان ئەدا بكەن‌و بڕۆن، لەم رووەشەوە گلەییەك لە ئەكتەرەكان‌و بە تایبەتیی ئەكتەرە تازەكارەكان نییە، ئەوان بۆ كارێكی گرنگی وەكو نوواندنی سینەمایی ئامادە نیین، ئەو توانستەیان نییە‌و سەرەنجام بە باشییش ئامادە نەكراون. كاتێك ئەمەم دەنووسی، بەهەشتیی تەهای كەریمیی-م بە بیردا هاتەوە، كاتێك سەرقاڵی فیلمی «كوێستانی قەندیل»، بوو، لێم پرسی پشت بە كێ دەبەستیت بۆ نوواندن، وتی ئەكتەرانی كورد‌و ناوی مامۆستایان قوتبەدین سادقی، كامەران رەئوف، ژیان ئیبراهیم خەیات، عەینەدین‌و ...هتد، هێنا، من ترسی خۆم نەشاردەوە لەوەی ئەوانە كارەكەی تووشی شكست بكەن، ئەویش دەترسا، بەڵام باسی پلانی خۆی بۆ كردم كە چۆن ئەوانە بۆ بەردەم كامێرا ئامادە دەكات، بەو پلانە زۆر سەرسام بووم‌و دڵنیا بووم كە سەركەتوو دەبێت‌و بووش. لەم كارەدا دەرهێنەر لە ئامادەكردنی ئەكتەران بۆ رۆڵەكانیان سەركەوتوو نەبووە‌و ئەوەی دیقەتی نوواندن بدات لەو فیلمەدا دەزانێت ئەكتەرەكان خۆیان بۆ نوواندنی سینەمایی رانەهێنراون‌و بۆ ئەم فیلمەش ئامادە نەكراون.

ڕەنگە تاكە خاڵی ئەرێنیی ئەم كارە پەیوەندیی بە ستافی «D.O.P»یەوە هەبێت، فیلمەكە لە رووی وێنە گرتن‌و گواستنەوەی دۆخەكانی كارەكتەر‌و پێشكەشكردنی دیمەنی گونجاو هەندێك گرتە‌و دیمەنی سەرنجڕاكێشیان تێدایە، بەڵام كاتێك دەبینیت هەردوو پاڵەوانی فیلمەكە بۆیاخی شووشەیەك دەكەن‌و دواتریش هیچ شووشەیەكی بۆیەكراو نابینیتەوە، تووشی نائومێدیی دەبیت لەوەی كە چۆن دەبێت ئەو ستافە هەڵەی ئاوای بەسەردا تێ بپەڕێت؟!، ئاخر ئەوان بینەر هێندە بە ساویلكە دەزانن؟ كاتێك هەڵوێست‌و كەویار قوتوویەك بۆیاخیان پێیە‌و شووشەیەك بۆیاخ دەكەن‌و منی بینەر وا هەست دەكەم جامی ئۆتۆمبێل یان هەر شتێكی دیكەیە‌و دواتر هیچ شتێكی لەو بابەتە نابینم، تێدەگەم كە كەسێك دەیەوێت قودرەت‌و ماسوولكەبازیی هونەرییانەی خۆی نماییش بكات‌و پێمان بلێ كە ئەو هونەری وێنەگرتن‌و سینەما بەڵەدە، بە تایبەتیی ئەم دیمەنی بۆیاخكردنە لە ترەیلەری فیلمەكەشدا دانراوە‌و وا دیارە دەرهێنەر زۆری بە دڵ بووە، لە كاتێكدا هەڵەیەكی فەزیع‌و بێ پاساوە‌و دەرهێنەری وریا ناهێڵێت هەڵەی ئاوای بەسەردا تێبپەڕێت.

لە بارەی نوواندن‌و ئاكتینەوە هەرچییەك بڵێی هێشتا كەمە، رەنگە زیادەڕەویی نەبێت ئەگەر بڵێیت هەندێك گرتەی لێ دەرچێت، بە درێژایی فیلمەكە نوواندن غائیبە

خاڵێكی دیكە كە فیلمەكە شكستێكی بێوێنەی تێدا تۆمار كردووە، گۆرانییەكانی ناو فیلمەكەیە، گۆرانی "پێێ بڵێن"‌و "كەویار"ی لێ دەرچێت كە دوو گۆرانیی زۆر باشن‌و بینەران یادەوەرییان لە تەكیاندا هەیە، باقیی گۆرانییەكانی دیكە، نە بە شیعر، نە بە ئاواز‌و نە بە موزیك‌و نە بە ئەداكردن، شتێكیان ناچێتەوە سەر گۆرانیی باش، بەوەش كارەكتەری پاڵەوانی فیلمەكە زۆر لاواز بوو‌و من وەكو بینەرێك بەر گۆرانیبێژێكی سەركەوتوو نەكەوتم كە بڕیارە لە رێی "هونەرە بەرزەكەیەوە" تۆڵەی خۆی بكاتەوە.

هەموو ئەو پەرچەكردار‌و فیدباكانەی دوای بینینی فیلمەكە هاتنە ئاراوە، ناتوانن لاوازیی‌و شكستی فیلمەكە بشارنەوە، سپۆنسەریی قەبەی مێدیایی‌و پێشكەشكردنی ئەكتەرەكانی فیلمەكە وەكو سوپەرستاری سینەمایی ناتوانێت یەك تۆز شەبەق‌و درز‌و هەڵە زۆرەكانی ئەم كارە نادیدە بكەن، هەر كەسێك دوای ئەم فیلمە دەیەوێت فیلم درووست بكات، دەبێت بە قووڵیی ئەم ئەزموونە رەخنە بكات‌و هەوڵی دووبارەنەكردنەوەی بدات، لە كۆتاییدا تەنیا دەتوانم بڵێم: كاری لەو جۆرە شایانی ئەو بودجەیە نییە كە تێیدا خەرج كراوە، فیلمت نەبێت باشتر لەوەی ساڵانە دە فیلمی ئاوا بەرهەم بهێنیت، دونیا زۆر گەشەی كردووە، ئێستا سەردەمی سینەما سیروان‌و دڵشاد، سەردەمی كاسێتی ڤی ئێچ ئێس‌و سینەمای تەلەفزیۆنیی‌و داخراویی سنوورەكان نییە، ئێمە رۆژانە بەر دەیان فیلم‌و درامای جوان دەكەوین‌و ئاستی چێژ‌و چەشەمان تا دێت هەڵدەكشێت‌و چیتر بە كاری كرچ‌و كاڵ تێر نابین، بۆیە دوا قسەشەم لەسەر ئەم كارە هەر ئەوەندەیە: «پەیكەری دڵ»، فیلمێك بۆ لە یادكردن.