لەگەڵ دلاوەر قەرەداغی شاعیر

دلاوەر قەرەداغی

ژیان: ڕەوشت محەمەد

"خودایە زۆرم ڕاكێشە، دە لێگەڕێ‌ با بچڕێم!"

خەیاڵ: تا چاو بڕكا گوتن.... تا بێدەنگیی بڕكا بینین

نیكۆس كازانتزتكیس

 هەرگیز وێنەی ئەو كوڕەم لە پێش چاو كاڵ نابێتەوە، وەختێ‌ لە مەزەندەی باوكیدا دەگەڕێتەوەو لە دەرگاكە دەدا، باوە كوڕەكەی دەبینێ‌ ئاشق بووە. دلاوەر لەو شیعرەدا بەو ماوە كەمە هێندە جوان ئەو كوڕە پیشاندەدا هێندە دەسەڵاتدارانە ئەو كوڕەی ئافراندووە، كەمجار دەسەڵاتی ئاوام لە رۆمانێكیشدا دیتووە.

((كوڕەكەم دێتەوە و بۆتە عاشق، پاڵتۆكەی دادەكەنێ‌ و دەڵێ‌: وای باوكە چ بارانێكی قاییمە لە دەرێ‌، وای باوكە خەریكبوو ڕەهێڵە بمخوا... وای باوكە .. وای باوكە تا گەیشتمە ماڵەوە هەزاران كەڕەت دڵم شكا، هەزاران جۆر تام لێهات.... وای باوكە چەند حەزدەكەم بگریم، چەند حەزدەكەم بكەومە سەما.)) 

بەو چەند دێڕەو هەر هێندەی تر، جۆری ئەو كوڕەم مەگەر لەنێو ئەفسانەكاندا دیبێ‌، بەڕای من جوانترین كار كە دلاوەر كردی دۆزینەوەی شیعربوو لەنێو دیوە سادەو ئەفسوناویەكەی زماندا. یەكێك لە كارە هەرەجوانەكاتی تری دلاوەر وێنەگرتنی ساتە جوانەكانی مرۆڤە، ئەو ساتانەی من گومانم هەیە تەنانەت بە فۆتۆگرافیش وێنە بگیرێن. ماوەتەوە بڵێم: ئەم دیدارەم ساڵانێکە ئەنجام داوە وەک کارێکی جوان لای خۆم هەڵگرتبوو، تازە لەگەڵ کاک دلاوەر قسەم کرد، پێم وت: دەمەوێ لە رۆژنامەی ژیان بڵاوی بکەمەوە، بەسوپاسەوە پێی خۆشبوو.

ژیان: دەستەچنێك لە یادەوەرییە جوانەكانی سەردەمی مناڵی خۆتمان بۆ بچنە، ئەوانەیان كە ئێستە بۆنی شیعریان لێدەكەی؟

دلاوەر قەرەداغی:  ـ بەفر .. بەفر. بەفرە هاروهاجەكان

بەفرە مەیمونەكان ... بەفرە نەدیوبدێكان

لە دواوە پاڵێكم پێوەدەنێن و دەخلیسكێم 

بە پڕتاو دەگەنە سەرم، چەترەكەم لێدەفڕێنن و

دەیكەنە هەزار و یەك پارچەوە

پاڵتۆكەم لەبەر دادەكەنن و بۆ گاڵتە دەیكەنە بەری خۆیان

پڕ بە عەینەكەكەما دەكەن و بۆ گاڵتە دەیكەنە چاوی خۆیان

یەكێكیان كە بە خزمایەتیی دەگاتەوە پرتەقاڵ

تا سێ‌ دەژمێرێ‌ و خۆمناگرم... لە دوو دا چاو دەكەمەوە 

ئای... سەیر ... چ گالیسكەیەكی داومەتێ‌.. نا ... دوو باڵ!

لە قەسیدەی ( قسەیەك بە بۆیەی پاستیل ) ەوە

بەفر و مردن لە یادەوەریی منداڵیی مندا لەوە دەردەچن كە تەنها دوو وشەی ئاسایی بن و یەكێكیان بە (بێ) دەست پێبكا و ئەویتریان بە (نون) كۆتایی بێت، بەڵكو دەبنە دوو نهێنیی و (بێهوودە) كردنەوەیان بە گەورەبوون دەسپێرم. كۆڵانەكەی منداڵیی، كۆڵانێكە سپیترین و چڕترین بەفری لێدەبارێ‌ و زۆرترین كەسی تێدا دەڕۆن و دەمرن و دیارنامێنن. بەفر هەر خۆش ناكاتەوە و كۆڵان چۆڵتر و دونیاش تا دێت هەر سپیتر دەچێتەوە. بەفر لە مناڵیی مندا بە دیوێكیدا پڕە لە چپەچپ، لە قسەی نەگوتراو، لە ترس و شەرم و نیگەرانی و تەنیایی، لە تەپەی پێی كەسێك كە شەوان بەدیوارەكانا هەڵدەگژێ‌ و لە حەوشە لەپاڵ دیواری موبەقەكەدا خۆی دەنێتەوە و بەیانیان شوێنپێ‌ گەورەكانی لە حەوشە و بەردەرگا دەبینم.  بە دیوەكەی تریشدا بەفر ڕاخستنی یەك فەرشی گەورەیە لە ئارامیی، بەتایبەتی ئەو كاتانەی كە بێدەنگیی هەموو شتێك گەمارۆ دەدا و یەك ڕاخەری گەورە بۆ ڕامان و خەونبینین ڕادەخات. بەكورتی هەر لەگەڵ بارینی بەفردا، جڵەو بۆ فەنتازیا شل دەبێ‌ و خەیاڵ بەرەو بیابانەكانی خۆی، دەكەوێتە جووڵە، دەرەوە پڕ دەبێ‌ لە فیگۆری نائاسایی حەكایەتەكان، لە ڕەوە ئەسپی بێدەنگ، لە قەرەباڵخی و ئاپۆرەی یەك كۆمەڵ سیحربازی بێدەنگ لە كۆڵان. دەكرێت بڵێم ئەوە سەرەتای دروستبوونی جۆرە ڕیتواڵێكە لای من لەگەڵ بەفر و ساتەكانی بەفر باریندا كە پێموایە هەر لەو سەرەتایەوە منی بەرەو ئاراستەیەكی تر برد و زۆر بە قووڵی خستمییە ژێر هەژموونی ئەفسوونییەوە. دەشێ‌ دەرەنجامی ئەو كاریگەربوون و ئەفسوون بوونە قووڵە ئەوە بێت كە منداڵیی لای من نەبۆتە یادەوەریی و شتێك نییە زەینی خۆمی بۆ بگوشم تا وەبیری خۆمی بێنمەوە. باشترین نموونەش ئەوەیە كە ئەوەتانێ‌ ئێستا من بە سیغەی ڕابردوو لەگەڵ ئێوەدا لەبارەی منداڵییەوە نادوێم، بەڵكو دەتوانم ژیانی پێنج شەش سەعات لەمەوبەری خۆم هەر لەسەر ئەزموونی منداڵیی حسێب بكەم و ڕاستەوخۆ لەگەڵیدا پێوەند بم و بژیم و وەك تەنێكی زیندوو بەری بكەوم. پێدەچێ‌ منداڵیی قەدەر و كۆتایی من بێت ... ئاخر ئێستایش لێرە ڕۆژانە (وەك ئیش) هەشت سەعات لەگەڵ بیست منداڵی سەر بە نزیكەی دە نەتەوەی جیاوازدا كار دەكەم و لێیانەوە یەك دنیا شت فێر دەبم و ئەزموون دەكەم. ڕۆژانە من هەشت سەعات منداڵییەكی ڕاستەقینە دەژیم. ... هەر لە پاسكیل ئاژووتن و جۆلانەكردن و هاروهاجیی و بەدار و درەخت هەڵزنیندا تا گۆرانی گوتن و لەسەر بەفر وێنەكێشان و خەون بینین.

ژیان: بەلای منەوە "دلاوەر" لە پێشەوەی ئەوانەدایە كە توانییان لە سادەترین دیوی زماندا ئاڵۆزترین خەیاڵ شیكاتەوە، ئەوانەی توانییان شیعر لە دیوە زبرەكانی زمانەوە بهێننەوە دیوە سادەكەی‌و بیخەنە بەرچاوان. تۆ چۆن قسە لەسەر گرنگە سادەگوتن‌و سادەیی دەكەی لە پرۆسەی شیعر نووسیندا؟

دلاوەر قەرەداغی: پێموایە ئەوە بەر لە هەر شتێك پێوەندی بە سروشتی خۆمەوە هەیە، پێوەندی بە حەزی خۆمەوە هەیە بۆ گوزارشتكردن و شت گوتن و لەگەڵ دونیادا پێوەندی گرتن. من هەستدەكەم بە سروشت، لە ناوەوەڕا تا سەر ئێسقان كەسێكی سادە و ساكار و گچكەم، زاهیدێك گوتەنی، فڕینی پەڕەسێلكەیەك بە لامدا، توند و لە دڵەوەڕا ڕامدەچڵەكێنێ‌ و ڕەنگە تا سێ‌ چوار ڕۆژ دڵم نەیەتەوە سەر ڕیتمی ئاسایی لێدانی خۆی. هەر لە تەمەنێكی زووەوە شتە گچكەكانی چواردەورم بە قووڵی ئەفسونیان كردووم و لەتەكیاندا كەوتوومەتە پێوەندییەكی درێژ و چیرۆكئامێز و بەردەوامەوە. لەگەڵیاندا كەوتوومەتە قسەكردن و وتووێر و نامەنووسینەوە. هەر لە تەڵێك گیا و مێروولە و هەزار پێیەكەوە تا قووتوویەكی قوپاو كە لە نیوەڕوانی هاوینی جۆگەیەكی كۆڵاندا ستران دەچڕێ‌. هەستدەكەم بە ڕادەیەك سادە و گچكەم كە پێم سەیرە چۆن ساڵانێكی زۆر لەناو ئەو هەموو شیعرە زل و چوارشانەیەدا جێگەم بۆتەوە، چۆن لەنێوەندێكدا بڕم كردووە كە دونیای خۆی پڕ كردووە لە شتی پەراوێزكراو و قوپێنراو و تووڕهەڵدراو. دەتوانم بڵێم لەو ڕووەوە كاری من تا ڕادەیەكی زۆر بریتییە لە هەوڵدان بۆ دواندن و لەسەركردنەوە و بایەخپێدانەوەی ئەو شتانەی كە ئەدەبی ئێمە تەكفیر و بە لەعنەتی كردوون. 

ژیان: نێوانی "دلاوەر" و شیعری كلاسیكی كوردی چۆنە؟ رۆحی كلاسیك تاچەند دەتوانێ‌ دلاوەر بخاتە سەر لەرەی نووسین؟

دلاوەر قەرەداغی: لە ڕاستیدا پەرۆشییەكی گەلێك زۆرم بۆ دەوركردنەوەی شاعیرانی كلاسیك هەیە بە تایبەتی نالی و مەحوی. شیعری ئەو دوو زاتە بە ڕادەیەك دەمهەژێنن كە حاڵم لێدێنن...  من هەمیشە وەك پیاوێكی نائومێد دەگەڕێمەوە حوجرەی شیعریان، باوەڕم وایە هەر بەڕاستیی ئەوان سەركردەن بۆ ئێمەی لەشكری غەم، لای ئەو شیعرە جاویدانە، ئێمە پەناگەیەكمان دەستدەكەوێ‌ بۆ ئەو ساتانەی كە هیچ شتێك لەم دونیایەدا بە هانامانەوە نایەت و دڵمان هێندەی دڵی چۆلەكەیەكی لێدەمێنێتەوە. 

ژیان: زاڵبوونی زمانی شیعری لای تۆ بە شێوەیەك سەری كردووە، تەنانەت لە وەرگێڕانەكانیشتدا جۆرێك لە جۆرەكان ئەم زمانە دەردەكەوێتەوە، ئێوە وەكو وەرگێرێكی دیار چۆن گوزارشت لە كاری وەرگێران دەكەن؟

دلاوەر قەرەداغی: لە ڕاستیدا من كارێك بۆ وەرگێڕان هەڵدەبژێرم كە تا ڕادەیەكی زۆر لەگەڵ دونیای خۆم و توانای كەمی خۆم و حەزی گچكەی خۆمدا بێتەوە. جگە لەوەش كارێك وەردەگێڕم كە لە بنەڕەتدا حەزم دەكرد خۆم نووسیبام و هینی خۆم با... یەكەم هەنگاوی من بۆ وەرگێڕان هاوئامێزكردنی ڕۆحی خۆمە لەگەڵ ڕۆحی ئەو كارەدا كە دەمەوێ‌ وەریبگێڕم، دۆزینەوەی ڕیتم و موزیك و دەنگە شاراوەكانییەتی. ئەوەی دەمێنێتەوە بریتییە لە سەلیقە و پشوو درێژیی و لەخۆبوردن و جۆرێك لە زوهد. لێت ناشارمەوە كەم نین ئەو پەرەگرافانەی كە لەساتی وەرگێڕانیاندا قووڵ هەژاندوومیان و هۆن هۆن فرمێسكیان پێڕشتووم ..... ئەوە هەمووی كاریگەرییە و هەمووی دەماندنی ڕۆح و دونیای خۆتە لە فەزای ئەو كارەدا كە گەرەكتە وەریبگێڕیت. 

ژیان: چۆن ئەم وشانە دەنووسیتەوە:
خەیاڵ:

دلاوەر قەرەداغی: تا چاو بڕكا گوتن.... تا بێدەنگیی بڕكا بینین. 

كۆتایی:
دلاوەر قەرەداغی: سەرەتای دەستپێكردنەوەیەكی دی.

نیكۆس كازانتزاكیس:
سێ‌ جۆر ڕۆح، سێ‌ دوعا:

دلاوەر قەرەداغی: * خودایە من كەوانێكم لەنێو دەستتدا، ڕامكێشە نا تەڕزێم
* خودایە زۆرم ڕامەكێشە تا نەپچڕێم
* خودایە زۆرم ڕاكێشە، دە لێگەڕێ‌ با بچڕێم!

ئەفسانە
دلاوەر قەرەداغی: خۆشتنی كۆترێك بە هەتاوی پاییزێكی درەنگ.

لەتیف هەڵمەت
دلاوەر قەرەداغی: پیاوێك وەك نوقڵەكانی منداڵیی ترش و شیرین. (دارەكەی بەر ماڵمان) ی هەڵمەتی شاعیر یەكێكە لەو كتێبانەی كە لەسەرەتای دەستپێكردنمدا بە خوێندنەوە، لە كتێبخانەی گشتی سلێمانی خوێندمەوە و تا ئێستایش چێژی خوێندنەوەی ئەو كتێبە لە قوڵایی یادەوەریمدایە. 

تەسەوف
دلاوەر قەرەداغی: ناوكاركردنی نێوان تەنیایی و تەنیاییەكی تر بە تەنیایی.