فریودانی ئەمریكا

بۆچی حەزمان لێیە كاتێك ترەمپ درۆمان بۆ دەكات؟
کتێبی فریودانی ئەمریکا

ژیان: لوقمان غەفوور

لەڕاستیدا لە زمانی كوردی‌و عەرەبیشدا، وشەیەكی تەواو‌و پڕاوپڕ نییە بەرامبەر (گازلایتین- Gaslighting)، بەڵام لە رووی سایكۆلۆژییەوە بریتییە لەو تەكتیكەی كە كەسێك یان كیانێكێك دەیگرێتەبەر بۆ چنگلێگیركردنی زیاتری دەسەڵات كە وا لە قوربانیدەر دەكات بڕوای پێبێنێت. هاوكار‌و شیكاری سیاسی كەناڵی CNN، خاتوو "ئەماندا كارپێنتێر" لە روانگەیەكی سایكۆلۆژییەوە ئەچێتە ناو كەسێتی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ-ەوە. ئەم نووسەرە یەكێكە لە كۆنسەرڤاتیڤەكان‌و سەر بە حزبی كۆمارییە. لە 2013دا راوێژكاری " تید كروز" بوو كە دواتر ساڵی 2016 یەكێك بوو لە پاڵێوراوەكان‌و بەهۆی قەیرانی دارایی لە نیوەی هەڵمەتەكەدا پاشەكشێی كرد.

ترەمپ پرۆپاگەندەی ئابڕوبەرانە دەكات

كارپێنتێر كە بە پشتیوانانی دروشمی "نا بۆ ترەمپ" ناسراوە لە كتێبی (فریودانی ئەمریكا: بۆچی حەزمان لێیە كاتێك ترەمپ درۆمان بۆ دەكات) هەقیقەتێكی ئابڕووبەر دەخاتەڕوو كە درۆكانی دۆناڵد ترەمپ‌و داهێنانەكانی، ئەمریكا ناترسێنێت، بەڵكو بەو درۆیانە رامانئەكێشێت. هەروەها باسی ئەوەش دەكات چۆن لە شوێنكەوتنی دوركەوینەوە. باسی داڕمانی شێوازی ترەمپ دەكات‌و خستنەرووی ئەو شێوازە كە بە پراكتیكی ئاسانە، ئەو وێنەی ئەو شێوازە دەكێشێت كە چۆن ئەم تەكتیكە لەگەڵ سەرۆك نیكسۆن دەستی پێكرد‌و بووە هۆی وازهێنانی، لەگەڵ بێل كلنتۆن ئەنجامی دەستلەكاركێشانەوەی هەبوو، دەشێت ببێتە هۆی هەژاندنی ترەمپ.

كارپێنتێر لە كتێبی فریودانی ئەمریكا: بۆچی حەزمان لێیە كاتێك ترەمپ درۆمان بۆ دەكات، هەقیقەتێكی ئابڕووبەر دەخاتەڕوو كە درۆكانی دۆناڵد ترەمپ‌و داهێنانەكانی، ئەمریكا ناترسێنێت

كتێبە 269 لاپەڕەییەكەی كارپێنتێر لەسەرئەوە هەڵوێستەدەكات كە ترەمپ بە دەگمەن درۆی روون‌و ئاشكرا دەكات. ئەو پرسیار دەكات‌و دەڵێت، ئەی چی ئەكات؟ نووسەر لە لێكدانەوەكانیدا گفتوگۆ لەسەر ئەوەدەكات كە ترەمپ فریودەرە. ئەم دەستەواژەیەی لە شانۆگەرییەكی ساڵی 1938-ی پاترك هاملتۆن-ەوە هێناوە، كە ئەویش بریتییە لەوەی پیاوێك، ژنەكەی وەك بوكەلە یاری پێدەكات‌و بەكاریدەهێنێت بەو پێیەی باوەڕی وایە ژنەكەی لەرووی عەقلییەوە تەواو نییە. ئامانج لە فریودانەكەی كارپێنتێر-ی نووسەریش كۆنترۆڵكردنی خەڵكە لەلایەن ترەمپ-ەوە. بەشێوەیەك یەكەم، ترەمپ پرۆپاگەندەی ئابڕوبەرانە دەكات، بۆ نموونە ترەمپ ئەڵێت باراك ئۆباما لە ئەمریكا لەدایكنەبووە. دووەم، پەشیمان ئەبێتەوە لە خواستەكانی، سووڕئەخواتەوە‌و تەنیا "پرسیار قوتئەكاتەوە" یاخود دەڵێت:"زۆربەی كەسیش وادەڵێن!" دواتر ئەو بەڵێندەدات، هەروەها هێرشدەكاتە سەر ئەوانەی كە بۆچوونەكانی رەتدەكەنەوە. دواهەمین، جاڕی سەركەوتن ئەدات، وەك ئەوەی پێیوایە ئەم پێداگریكردەوە لەوەی هانی ئۆباما بدات بۆ دەستبەرداربوون لە بڕوانامەی لەدایكبوونەكەی لەكاتی خۆكاندید كردندا. نووسەر قوربانیانی فریودان دەناسێنێت‌و بەتوندی پێداگری لەسەر مێتافۆر (مەجازی) فریودان دەكات‌و كە ئایا دۆناڵد ترەمپ بەراستی فریوودەرە كاتێك لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی 2016 وای لە هەموو كەس كرد كە "جێب بووش" هەر "جۆرج بوش"ە‌و نابێت بە كەسێكی تر. 

"تویت" بەشێكی گەورەی قسەكردنیەتی

خاتوو كارپێنتێر-ی تەمەن 36 ساڵ پێداگری لەسەر ئەوەش دەكات، دەشێت ترەمپ خودی خۆشی فریووبدات لە سەرۆكایەتیكردندا. بەڵام بەزۆری لەم ساتانەدا دەست بەسەر مێتافۆر (مەجاز)یدا ناگیرێت. نووسەر تویتەكانی سەرۆك ترەمپ-ی وەك سەرچاوە بەكارهێناوە بۆ لێكدانەوە، چونكە خۆی لە تویتەردا 128 هەزار بەدواداچوو(Followers) ی هەیە. ئەو دەڵێت: "زۆربەی جار كە ترەمپ قسەدەكات‌و تویت لەسەر شتێك ئەنوسێت، نیوەی راست‌و نیوەی درۆیە. بۆیە كاتێك پێی بڵێن راست ناكەیت، هێرش ئەكاتە سەر میدیا. دواتر ئەگەڕێت بەدوای بەهانەهێنانەوەدا. پاشان كاتێكیش هەندێك كەس زانیان راست ئەكات لە توێتەكەیدا، ئەوا هەموو سەرە سەعاتێك لە میدیادا هەوڵی روماڵكردنی دەدات".

بۆیە لەو گۆشەنیگایەوە سەیری فریودان دەكات كە ئامانج لێی بریتییە لە دروستكردنی گومان لە بیروەری تایبەت‌و پێشبینی‌و حەقیقەتی كەسەكان لەرێگەی درۆكردنی بەردەوام لەسەر بایەتێك‌و ئاراستەگرتنی هەڵە لەسەر بابەتەكە‌و نكۆڵكردن لێی. كاتێكیش سەركەوتوو دەبێت لە بیروڕكانیدا، فریودەر لەرێگەی سەرلێشێواندن‌و لەقكردنی ئارامی بڕیاری ناشەرعی ئەدات لەسەر بیروباوەڕی قوربانیدەر. هەروەها نووسەر لە لاپەڕە 45 لەچاپتەری 5دا دەڵێت:" فریودان لای ترەمپ پلانێكی شەڕانگێزیی تێروتەواوە، بەكاریدەهێنێت بۆ قەناعەتپێكردن‌و كۆنترۆڵكردنی زیاتری خەڵك".

هەر بۆیە كارپێنتێر شیكاری رێوشوێنی رێگاكانی گرتنەبەری فریودەرانی ترەمپ دەكات، لەرێی ئەم هەنگاوانەی خوارەوە: 

*ترەمپ ئەگەڕێت بەشوێن كێشەیەكی سیاسی كە كێبڕكێكارەكانی ئامادەگییان تێدانەبێت كە پێی بگەن‌و تا ئەو كێشەیە لە كەناڵەكانی راگەیاندندا سەرسوڕهێنەر بێت.

شیكردنەوەی نووسەر بۆ هەڵبژاردنی 2016 تاڕادەیەك باوەڕپێهێنەرە، كاتێك ترەمپ هەمیشە واخۆی دەبینێتەوە وەك شۆمن

* ترەمپ كێشەكان ئەخاتە ناو هۆشیاری گشتییەوە‌و گفتوگۆكردنی كێشەكانیش بەرێگەی گریمانەیی دەهێڵێتەوە لە میدیادا بەوشێوەیەی كە خەڵكی تر قسەی لەسەردەكەن‌و لەسەری دەنووسن‌و هەڵیدەسەنگێنن. سەڕەرای ئەوەی ئەو كێشەیە وایە یان نا، ئەویش لەرێگەی بەكارهێنانی سەرچاوەكانی كە توانای لێكۆڵینەوەی تێدا ناكرێت. نموونە وەك تویتەر‌و فەیسبووك‌و ئەو سۆشیاڵ میدیایانەی ئەكرێن بە سەرچاوە. هەروەها گوزارشتكردن لە تیۆری پلانگێڕی لای ئەو سوودبەخشە بۆ خستنەڕووی كێشەكان، بەهۆی نەبوونی هیچ بەڵگەیەكی حەقیقی بۆ پاڵپشتیكردن تەنیا خزمەتی پەرەسەندنی قوڵبوونەوەی پلانگێڕی دەكات.

*ترەمپ هێرشدەكاتە سەر كەسێتی هەر كەسێك كە رەخنەبگرێت لە مەسەلەیەكی دیاریكراو، لە زۆربەی كاتدا نازناوی ریسواكەرانە بەكاردەهێنێت بۆ هێرشكردنە سەر كەسێتی بەرامبەر.

*ترەمپ جاڕی سەركەوتن لێدەدات، وێرای بوونی هەر بارودۆخێك. ئەمەش بەكاردەهێنێت بۆشاردنەوەی یاخود دفنكردنی گیروگرفتەكان.
كارپێنتێر وردەكاری زیاتر دەخاتەڕوو دەربارەی ئەوەی كە ترەمپ بەچەند هەنگاوێك ئەوەی خاڵانەی سەرەوە جێبەجێدەكات:

هەنگاوی یەكەم: "تویت" كردن لە سەعات 6-9 ی بەیانیان. بەتایبەتی بەیانیانی رۆژانی شەممان كاتێك كەمترین هەواڵی تر هەیە، تا كاریگەری هەبێت.

هەنگاوی دووەم: لێدوان بەبێ ئەوەی پێشتر بانگەشەی بۆ بكات، واتە لەپڕ لە كۆشكی سپی دێتە دەرەوە‌و بەڕێگاوە بۆ شوێنێك دەچێت لێدوانێكی كورت فڕێدەدات بەشێوەیەك دەڵێت:"هەندێ كەس دەڵێن...."، "من دەیڵێم ... بەڵام نازانم .... كەس نازانێت..."، بەخێرایی لە رێگەی دووبارەكردنەوەی كێشەیەكی داواكراوەوە چەند رستەیەك فڕێدەداتە قەرەباڵەغییەكەوە لە چوارچێوەی چەند فرەیزێك نمونە وەك: "من بە نیازنەبووم وابڵێم..."،"رێگە نادەم بەو وتەیە..."، "من ئەمەوێت سیاسیانە راستیكەمەوە... "، "بۆیە من ئەو قسەیە رەتدەكەمەوە...".

هەنگاوی سێیەم: بەكارهێنانی هەندێك وشە لە دەستەواژەو رستەكانیدا بۆ ئەوانەی كە دژین. وەك: "شكتخواردوو"،"لاواز"،"فاشیل"،"سەرگەردان"،"شێواو".

هەنگاوی چوارەم: رەتكردنەوە هەموو راپرسی‌و داتایەك كە لە بەرژەوەندی ئەو نەبێت، بە "زانیاری درۆ"‌و "ناپاك" وەسفی دەكات.

ئەمە چیرۆكی هەڵەكانی ئێمەیە 

ئێستا ئەمریكییەكان بیانەوێت یان نەیانەوێت ئەوا ئەوان لە جیهانی ترەمپ-دا دەژین. هەربۆیە ئەم كتێبەی كارپێنتێر قسە دەربارەی ئەوە دەكات كە چی روودەدات كاتێك سیاسییەكان ئەزانن كە ترەمپ ناتوانێت لەرێگەی كێبڕكێوە بەراستی لە هەركەسێكی تری بەرامبەرەكانی بەرێتەوە، بەڵام ترەمپ ئەو وەهمەی بۆ خۆی دروستكردووە كە ئەو لە هەموو كەس بە تواناترە. لەم رووە كارپێنتێر دەڵێت:"ئێمە پێویستە پێداچوونەوە بۆ هەڵسەنگاندنی بۆچوونەكانمان بكەین كاتێك گەر بمانەوێت تێبگەین لە ترەمپ. ئێستا ژیرێتی‌و دانایمان پێماندەڵێت كاتێك ترەمپ بە پێكەنیناوییەوە تویتی هەندێك شتی ناڕاست دەكات، راستییەكەی- هەقیقەتی بووكەڵەیەك كەشفدەبێت، بەگشتی كارێكە دژی خوودی خۆی، هەروەها لای هاوپەیمانە سیاسەتەكانیشی پشتخوێ ئەخرێت، كە ناتوانین خۆمانڕاگیرین بەرانبەر ئەم سووكایەتییە، بەڵام ئەمە چیرۆكی هەڵەكانی ئێمەیە كە ساڵی 2016 كردمان".

شیكردنەوەی نووسەر بۆ هەڵبژاردنی 2016 تاڕادەیەك باوەڕپێهێنەرە، نووسەر لە چاپتەری 2دا لەژێرناوی "بردنەوەی ناشرین"دا دەڵێت:"ترەمپ هەمیشە واخۆی دەبینێتەوە وەك شۆمن، شۆمن ئەو كەسەیە كە كە نمایشی پێشكەش دەكات وەك بەرێوەبەری سێرك، بەڵام ترەمپ رونی ناكاتەوە بۆچی زۆربەی خەڵك لە 2016 سووربوون بۆ هەڵبژاردنی. هێزی سەرسوڕهێنەری زیاتر لەوەدابوو كە ئەوانەی دەنگیاندا بە ترەمپ لە خەیاڵیاندا نەبوو كە سەركەون لە هەڵبژاردن، یاخود ئەوەندەی دڵیان لە خستنی لێبرالیزم بوو ئەوەندە دڵیان لای ئەوە نەبوو كێ دەبێت بە سەرۆك، گرنگ ئەوەیە ئەوەی دەبێت بەسەرۆك دژی دیموكرات‌و لێبرالیزم بێت."

ترەمپ جاڕی سەركەوتن لێدەدات، وێرای بوونی هەر بارودۆخێك. ئەمەش بەكاردەهێنێت بۆشاردنەوەی یاخود دفنكردنی گیروگرفتەكان

سەركردە خێڵەكییەكان ئەبنەهۆی شوشتنەوەی دەماغی لایەنگرانیان

نووسەر لە خۆیەوە سەیری دونیای دوای سەرۆك ترەمپ دەكات كە چۆن وایكرد لە كۆمارییەكان دوركەوێتەوە، ئەو بە نیگەرانییەوە لە چاپتەری 6دا‌و لە لاپەڕە 53دا دەڵێت:"بەخەیاڵمدا نەهاتووە كە وامدانابێت ئەبم بەدوژمن بەهۆی كاركردنی كەسێكی كۆمارییەكانەوە. بەڵام زۆرێك بوون كە بوونە هۆی فریودانم لەماوەی هەڵبژاردنی2016".

ئەمە یەكێكە لەو خاڵە نەرێییانەی كتێبەكەی نووسەر، چونكە مەرج نییە هەموو ئەوانەی ترەمپ-یان هەڵبژاردووە قوریانی بن. لەكاتێكدا شیكردنەوەی ئەوەی پێ نییە بۆچی لە هەڵبژاردنی پێشوەخت (تەمهیدی) 2016 لە ویلایەتی فلۆریدا ترەمپ بردییەوە‌و سەركەوت بەسەر تید كروز‌و ماركۆ رۆبیو. من وای بۆدەچم هەڵبژاردنی 2016 شیكردنەوەی پەیامبەری (Predictive) هەڵناگرێت. چونكە ریپۆرتاژێكم لە پێگەی هیڵ خوێندەوە لەژێرناوی (شۆڕشی مەزن) ئەو چاوپێكەوتنانەی كرابوون لەگەڵ ئەوانەی كە ترەمپ-یان هەڵبژاردووە كەمیان هەبوون هەژارە سپی پێستەكان بن، هەموو خەڵكی دەوڵەمەندەكان‌و چینی مامناوەند‌و كۆنزەرڤاتیڤەكان بوون. كەواتە ئەمانە بەرژەوەندیخوازن نەك فریودراو. بەهەرحاڵ جگە لەم لایەنە، لە رووی سایكۆلۆژییەوە هەڵسەنگاندنی ترەمپ خاڵێكی گەشی كتێبەكەیە، هەروەها لە خاڵێكدا هاوئاهەنگم لەگەڵ نووسەر كە دەڵێت: " فریودان شێوازێكی باوە لای چەوسێنەر‌و دیكتاتۆر‌و نارسیزم‌و سەركردە خێڵەكییەكان هێدی هێدی ئەبنەهۆی شوشتنەوەی دەماغی لایەنگر‌و پشتوانانیان".

ئەوەی ماوەتەوە لە كۆتایدا خاتوو ئەماندا كارپێنتێر لە ساڵی 2009 -2010 لە رۆژنامەی زە واشتنگتۆن تایمز، ستوونێكی رۆژانەی هەبووە بەناوی "دوگمەی گەرم"، تەنیا كتێبێكی تری هەیە بەناوی (مەلەفی پیلانگێڕییەكی بەربڵاوی باڵی راستڕەو دژی هیلاری كلینتۆن 2006).