شاگردەكە

ترەمپ، روسیا‌و وێرانكردنی دیموكراسی ئەمریكا
كتێبی "شاگردەكە: ترەمپ، روسیا‌و وێرانكردنی دیموكراسی ئەمریكا"

ژیان: لوقمان غەفوور

لە شاری فارگۆ- ویلایەتی نۆرس داكۆتا-ی ئەمریكا، ماركێتێكی گەورە هەیە بەناوی سامس كلەپ، هەرچەندە بازاڕێكە زیاتر بۆ خواردن وكەلوپەلی تر، بەڵام لایەكی كراوە بە كتێبخانە‌و هەر كتێبێكی نوێ-ش دەربچێت، لەوێ دادەنرێت‌و نرخەكەشی 50% داشكێنراوە. هەفتانە سەردانێكی بازاڕەكە دەكەم‌و لەهەر سەردانێكدا چاوێك ئەگێڕم بە كتێبە تازەكاندا. مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی پار ناونیشانی كتێبێك زۆر سەرنجی راكێشام، ئەویش كتێبی "شاگردەكە: ترەمپ، روسیا‌و وێرانكردنی دیموكراسی ئەمریكا"... هەر لەوێدا پێشەكی كتێبەكەم خوێندەوە كە نووسەر بە كورتی پێماندەڵێت بە پشتبەستن بەو سەدان چاوپێكەوتنەی كردوونی ئەم كتێبەی‌ بەرهەمهێناوه.‌ چاوپێكەوتن لەگەڵ ئەو كەسانەی كە لەچواردەوری ترەمپ كاریانكردووە یان كاردەكەن هەر لە بەرپرسی حكومی، ناحكومی‌و كەسانی وابەستە بەكۆشكی سپی-یەوە، یان ژمارەیەك لە جێبەجێكارانی یاسا، گروپە هەواڵگری‌و بەرپرسە بیانی لەگەڵ بەڵگەنامە نهێنی-یەكان. "شاگرد" كۆمەڵێك زانیاری نوێی سەرسورهێنەرمان دەداتێ دەربارەی هەتكردنی دیموكراسی لەلایەن هەواڵگری روسیاوە‌و پەیوەندی ژێربەژێری مایكل فلین راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی سەرۆك ترەمپ كەتەنیا 20 رۆژ لە پۆستەكەیدا بوو. 

هەروەها گرێگ میلەر-ی نووسەر لەپێشەكییەكەدا جەخت لە هەوڵەكانی جارید كۆشنیر-ی زاوای ترەمپ دەكاتەوە كە كەناڵێكی پەیوەندی نهێنی لەگەڵ مۆسكۆ دروستكردووە لەرێی بەكارهێنانی دیپلۆماتكارە روسییە هاوكارەكانییەوە، ئەوەش ناشارێتەوە كە كەشفكردنی زانیارییە زۆر نهێنییەكانی پرۆسەی‌ هەوڵگریی ئیسرائیل بۆ بەرپرسە روسەكان لەلایەن ترەمپ-ەوە، یەكێكی ترە لە ئابرووچوونەكانی. نووسەر لە پێشەكییەكەدا تیشكی زیاتر دەخاتەسەر ئەو شەڕەی ترەمپ لەگەڵ سی ئای ئەی‌و ئێف بی ئای‌و هەوڵەكانی بۆ دانانی بەرێوەبەری هەواڵگری نیشتمانی‌و بەرێوەبەری ئاژانسی ئاسایشی نیشتمانی وەك پەرچەكردارێك بۆ لێكۆڵینەوەكانی ئێف بی ئای. باس لە دەستلەكاركێشانەوەی جێمس كۆمی بەرێوەبەری ئێف بی ئای لەساڵی 2017‌و دانانی مۆلەر دەكات بۆ لێكۆڵینەوە لە مەلەفی دەستێوەردانی روسیا لە هەڵبژاردنی 2016. هەر بۆیە نووسەر پێیوایە "شاگردەكە" خوێندنەوەیەكی بنەڕەتییە بۆ هەركەسێك كە بیەوێت تێبگات لە كردە نهێنییەكانی ڤلادیمێر پۆتن‌و كاریگەرە كارەساتباراوییەكانی.

نووسەر لەپێشەكییەكەدا جەخت لە هەوڵەكانی جارید كۆشنیر-ی زاوای ترەمپ دەكاتەوە كە كەناڵێكی پەیوەندی نهێنی لەگەڵ مۆسكۆ دروستكردووە 

ترەمپ شاگردی بۆتن 

كتێبە 431 لاپەڕەییەكەی دابەشكردووە بەسەر 14 چاپتەردا، جگە لە پێشەكی‌و كۆتایی. لە هەر چاپتەرێكیشدا دەمانخاتەوە بەردەم گومانێك كە تائێستا بۆ یەكلایی نابێتەوە كە روسیا كاریگەری هەبووە لەسەر هەڵبژاردنی 2016، بۆیە گرێگ میلەر پێشنیاردەكات :"سیناریۆیەك بێنە پێش چاوی خۆت كە سی ئای ئەی لەنێوان بیانییەكی نەیار‌و كاندیدێكی سیاسی بەهێزدا كردویەتی. لەچوارچێوەی پیاهەڵدانی سەركردە داپلۆسێنەرەكەی (مەبەستی پۆتن-ە) ئەو وڵاتە‌و داواكارییەكانی بەنهێنی بۆ هاوكاری هەڵمەتی هەڵبژاردن تا لە رێگەی ئاژانسی سیخوریی وڵاتەكەیه وە دەستیخستەناو هەموو كونوكەلەبەرێكی هەڵبژاردن. دواتر ئەو كاندیدە بە نهێنی هەموو هەوڵێكی خۆی خستەگەر بۆئەوەی هەموو ئەو هەوڵانە لەباربەرێت كە لەلایەن سی ئای ئەی‌و پۆلیسی فیدرالی‌و دادوەری گشتییەوە دەكران لەسەر ئەوەی كە روویانداوە. سەرەڕای ئەمانە، بیهێنە پێش چاوت داوای‌ پاڵپشتیكردن لە دوژمنی وڵاتەكە بكات بۆ كێشەیەك كە هێشتا یەكلایی نەبووبۆوە، ئا لەو كاتەدا بوو كە ترەمپ داوای كرد‌و وتی ئەگەر روسیا گوێی لێمە، هیواخوازم ئەگەر ئەتوانێت بەشوێن ئەو 30 هەزار ئیمێڵە ونبووەی هیلاری كلنتۆن-دا بگەڕێت، ئەمە هەر چەند سەعاتێك پێش ئەو رملێدانە هاككردنەی روسیا بوو بۆ سەر ئێمەیلە تایبەتییەكانی هیلاری كلنتۆن". لە كتێبەكەدا هەموو ئەمانە بەووری باسكراوە. بەڵام لەبری ئەوەی‌ بەنهێنی روبدا، تارادەیەك لەبەردەمی هەموواندا روون‌و ئاشكرابوو. ترەمپ زۆربەی روژنامەنووسانی هیلاككرد كە لەگەڵ ئەم مەلەفەدا دەڕۆیشتن بۆ رێگریی بكات لەو ملیۆنەها دەنگدەرەی تا نەگەنە ئەو كۆتاییەی كە ترەمپ شاگردی فیلادیمێر بۆتن-ە. 

ترەمپ ئالودە نەبوو لەسەر راستی 

بەحوكمی ئەوەی نووسەر خۆی 7 ساڵ پەیامنێری ئاسایشی نەتەوەی رۆژنامەی واشتنگتۆن پۆست بووە، كەرەستەیەكی باشی لەبەردەمدا بووە بۆ كتێبەكە، لەرێگەی "شاگردەكه"‌وە بیرمان دەخاتەوە كە سەرۆك دۆناڵد ترەمپ‌و رۆبێرت مۆلەر- بەرێوەبەری ئێف بی ئای (ئێستا)، هەمان باكگراوەندی روكەشیان هەیە. هەردووكیان بە دەوڵەمەندی لەدایكبوون لە نیویۆرك لەساڵی 1940‌و زێدی باپیرەی هەردوكیان ئەڵمانی-ئۆسكتلەندییە. دەرچووی زانكۆكانی LVY-ن كە هەشت زانكۆی بەرزی ئەمریكان. بۆیە زیاد لە پێویست باوەڕیان بە خۆیان هەیە. ئەو دەڵێت: "تا ئێرە بەسە لێكچووبن، بەڵام رۆبەرت مۆڵەر پاش ماوەیەكی كەم دەرچوونی لە زانكۆ پەیوەندیدەكات بە یەكەی دەریاوانییەوە. ترەمپ سەرقاڵبوو بە پرۆژە بازرگانییەكانی خۆیەوە. مۆلەر چوار دەیە زیاتر لە پۆلیسی فیدرالیدا كاری كردووە‌و زیاتر لە 10ساڵ بەڕێوەبەری ئێف بی ئای بووە. كەچی ترەمپ بوو بە ئەستێرەی فیلم‌و دواتر چنگی گیربوو لە سەرۆكایەتی. مۆلەر بە هەموو پێوانەیەك كەسێكی رێكوڕاست، بەڵام ترەمپ كەسێكی باشە، بەڵام ئالودە نەبوو لەسەر راستی".

كتێبە 431 لاپەڕەییەكە دابەشكراوە بەسەر 14 چاپتەردا، جگە لە پێشەكی‌و كۆتایی. لە هەر چاپتەرێكیشدا دەمانخاتەوە بەردەم گومانێك كە تائێستا بۆ یەكلایی نابێتەوە كە روسیا كاریگەری هەبووە لەسەر هەڵبژاردنی 2016 ئەمریكا

مەچن بۆ دەنگدان

لە كتێبەكەدا نوسەر ئەوە دەخاتەڕوو لێكۆڵینەوەیەكی وردی لەسەر هەوڵەكانی كرملین كردووە بۆ روخاندنی دیموكراسی،‌و كاریگەری لەسەر پێگەی سەرۆك ترەمپ‌. نوسەر پێیوایە ئیتر هیچ شتێك نەماوە بۆ قسەلەسەركردن‌و شیكردنەوە‌و بەڵگەی تر. بەڵگەكانی نووسەر روبەرێكی فراوانی داگیركردووە بۆ دەرخستنی ئەو چەواشەكارییانەی دەزگاكانی راگەیاندن‌و سۆشیال میدیای روسیا لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی 2016، بەگەڕخستنی 4 ملیۆن فەیسبووك كە لە سانپترسبۆرگ-ەوە كە كۆنترۆڵی هەڵمەتەكەیان كردووە، لەگەڵ 145 هەزار بەدواداچوو (Follower)  سەر تویتێك لەژێر ناوی كۆمارییەكان لەلایەن كۆمەڵێك روسییەوە بەڕێوەبراون‌و كۆمەڵێك فەیسبووكی فەیك خەڵكی رەش پێست، كە وەها بانگەشەیانكردووە كە (جیاوازی نییە لە نێوان دیموكرات‌و كۆمارییەكان بۆیە مەچن بۆ دەنگدان ... تەنیا بەم رێگەی نەچوونه ئێمە ئەتوانن گۆڕانكاری لەژیانماندا بكەین). نووسەر بۆ سەرنجڕاكێشانی خوێنەرەكانی، ئەوەی دەرخستووە كە پۆستی بەلاش خراوەتە ناو وێبسایتی هەواڵی پێگە ئەلكترۆنییەكان‌و دواتر شێركردنی لە رێگەی "هاوڕێیەتیەوە"‌و پێدانی ریكلامی قێزەون دەربارەی (هیلاری كلنتۆن‌و بەكارهێنانی ئیمەیلە تایبەتییەكەی بۆ پەیوەندی) كاتێك وەزیری دەرەوە بووە، لێكۆڵینەوەكەی بنغازی‌و هاككردنی لیژنەی پەیوەندییەكانی نیشتمانی دیموكراتی. بەشێوەیەكی گشتی روسیا لەرێگەی هەڵمەتەكەیەوە توانیویەتی دەستی بگات بە 126 ملیۆن ئەمریكی.

زۆر زۆر سەختە بۆ بڕواكردن
گرێگ میلەر، سێ جار (2013-2014-2018) خەڵانی پۆڵێتزر-ی وەرگرتووە، كە دواهەمینیان بەهۆی ئەو روماڵە سەركەوتووە بوو لەسەر دەستێوەردانی روسیا لە هەڵبژاردنی 2016‌و لێكەوتەكانی لەسەر ئیدارەی ترەمپ. بۆیە نووسەر بەگلەییەوە دەڵێت:"هەرچەندە ئاژانسی هەواڵگری ئەمریكا هەڵسەنگاندنی كاریگەرییەكانی هێرشی هاككردنی روسیا لەسەر هەڵبژاردنەكانی 2016 تەواو نەكردووە، كەچی دۆناڵد ترەمپ پروپاگەندەی ئەوە دەكات كە دەستێوەردانەكانی مۆسكۆ هیچ كاریگەرییەكی نەبووە لەسەر هەڵبژاردنەكان". وەك پەرەچەكردارێكیش بۆ ئەو قسەیە لە لاپەڕەكانی 361-365ی چاپتەری 14دا، چەندین ژمارە دەخاتەڕوو لەسەر دەستێوەردانەكان. لە بڕگەیەكدا دەڵێت:"پرۆپاگەندەی ترەمپییەكانی پرۆ- روسیا بەلێشاو لە تویتەر‌و فەیسبووكەوە بە دەیان ملیۆن كەسیان وەك دەنگدەری ترەمپ خۆیان ناساندووە بەشێوەیەك لەهەڵبژاردنەكاندا بڕیار لە 80 هەزار دەنگ دەدەن كە بەسەر 3 ویلایەتدا دابەشبوون"، بۆیە نووسەر دەڵێت "ئەمە زۆر زۆر سەختە بۆ بڕواكردن". نووسەر پێیوایە كە روسیا توانی راوی هێزی چاوەڕواننەكراوی ئەمریكا بكات هەر لە كرانەوەی دیموكراسییەوە تا هێزی سەرسوڕهێنەری تەكنۆلۆژی‌و هەژموونی ئینتەرنێت. هەندێك كات كرملین زۆر بێ شەرمانە بە گاڵتەكردنەوە نیشانی ئەدات كە بەرامبەر بە بەهێزترین هێزی چاوەڕواننەكراوی دنیا ئەوەی كردووە. هەربۆیە لەلاپەڕە 177‌و لەچاپتەری 8دا، دەڵێت:"كاتێك تیمی پرۆژەی وەرگێڕانی روسی پرسیاری لە پێگەی ریكلامی فەیسبووك كردووە بۆ جیاككردنەوەی ئەو گەنجە ئەمریكییانەی بە ئینگلیزی قسەدەكەن‌و گرنگیدەرن بە سەربەخۆیی‌و نیشتمانپەروەری. فەیسبووك 529 هەزار وەڵام‌و ئاگاداری بۆ ناردووە‌و لەبەرامبەردا روسیا 6 هەزار دۆلاری داوە. یاخود مەسیجێكی تری هەواڵی روسیا 340 ملیۆن جار شێر كراوە. دوای بینینی شكستەكان‌و هێرشی ئەلەكترۆنی روسیا، چاودێرانی ئیدارەی ئۆباما هەستیانكرد كە ئەمە داڕمانی هۆشیاریی ئەمریكییە". 

گرێگ میلەر نایشارێتەوە كە هەژموونی ئەمریكا لە كۆمپانیاكانی تەكنۆلۆژیادا بەرهەمهێنەرە، بەڵام نەنگییەكی گەورەیە دەوڵەتێكی وەك روسیا لەو رێگەیەوە ئیستغلالی بكات

گرتە ڤیدیۆییە ئابڕووبەرەكەی ترەمپ

گرێگ میلەر نایشارێتەوە كە هەژموونی ئەمریكا لە كۆمپانیاكانی تەكنۆلۆژیادا بەرهەمهێنەرە، بەڵام نەنگییەكی گەورەیە دەوڵەتێكی وەك روسیا لەو رێگەیەوە ئیستغلالی بكات. ئەو دەڵێت: "بەرێوەبەرانی جێبەجێكاری "سلكن ڤالی" زۆر خۆپەرست‌و بەیدەستەبوون لەبەرامبەر هەوڵەكانی روسیا بەخێرایی". هەتا دوای سەركەوتنی، مارك زۆكربێرگ بەرێوەبەری فەیسبووك ئاشكرایكرد كە بیركردنەوە لە كاریگەری فەیسبووك لەسەر هەڵبژاردن بەهەر شێوەیەك لەشێوەكان تا ئەوپەڕی بیرۆكەیەكی شێتانەیە.  لیژنەی نیشتمانی دیموكراتی كە لیژنەیەكی دەسەڵاتدارە لەدیموكراتەكان، چەند مانگێك پێش هەڵبژاردن، ئێف بی ئای ئاگاداركردۆتەوە كە چونەتە ناو سیستمی كۆمپیوتەرەكانیانەوە. بۆیە نووسەر لەلاپەڕە 263 دا ئاماژە بەوەدەدات كە كۆمارییەكان بەبەردەوامی رێگرییان بۆ هەوڵەكانی ئیدارەی ئۆباما دروستكردووە لە دەركردنی بریاڕێك بۆ ئاگاداركردنەوەی لایەنگرانی هەردوو حزب. كاتێك جیمس كلاپێر‌و جێه جۆنسن پەیامێكیان دا لە 7ی ئۆكتۆبەری 2016، دەربارەی هەوڵەكانی روسیا، وێرای ئەوەی كە رۆژنامەی واشنگتۆن پۆست راپۆرتێكی لە سەر گرتە ڤیدیۆییە ئابڕووبەرەكەی (دەروازەی هۆلیوودAccess Hollywood-) بڵاوكردەوە كە ترەمپ شانازی بە گێچەڵی سێكسیكردنەكانییەوە دەكات.. راستەوخۆ دوای ئەوانە، ویكلیكس 2000 ئیمەیلی تری هیلاری كلنتۆن-ی بڵاوكردەوە كە لەرێگەی ئامێری كۆمپیوتەرەكەی جۆن بۆدیستا-ی بەرپرسی هەڵمەتی هەڵبژاردنی هیلارییەوە، دزرابوو. 
دواوتە كە پێویستە لەسەر نووسەر بوترێت ئەوەیە خاوەنی 6 كتێبی ترە كە دوو رۆمانی تێدایە، بەڵام یەكێكی تر لەو كتێبانەی كە دەنگدانەوەی هەبوو یریتی بوو لە (لێكۆڵەرەوەكان: دیوی ناوەوەی جەنگی نهێنی دژی ئەلقاعیدە.).