مەولانا كوڕی چ سەر دەمێكە؟

ململانێ لە پێناو خاوەندارێتی «سوڵتانی عاریفان»ـدا

ژیان: یاسین ئافتاو

"وەكو پڕگاڵم لـێ هات
قاچێكم بە دامەزراویی لەسەر زەویی شەریعەت وەستا و
ئەوەی دیكەیانم بەسەر ٧٢ نەتەوە‌و ئاییندا سووڕایەوە"
مەولانای ڕۆمی

ماوەی چەند ساڵێكە ململانێیەكی نێودەوڵەتی لەسەر خاوەندارێتی مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی؛ عاریف‌و ئەدیب‌و فەقیهی مسوڵمانی مەزن‌و درەوشاوە هەڵگیرساوە، كە هێشتا ئاگرەكەی ژێری بە هێواشی دەگڕێت‌و جارێ نازانرێت ئەو ململانێیە تا كوێ سەر دەكێشێت‌و كێش براوەكەی دەبێت.

لایەنەكانی ئەم ململانێیە، هەتا دێت زۆرتر‌و زۆرتر دەبن، سرووشتی كێبەركێكەش پەیوەندیی بە خودی مەولانای ڕۆمی، بە: لە دایكبوون، سەفەر‌و مامۆستا‌و شوێنەكانی مانەوە، زمانی ئاخاوتن‌و نووسین، جیهانبینیی‌و لە كۆتاییشدا مردنەكەیەوە هەیە.

عەباس مەحموود ئەلعەققاد، لە بارەی ناوەڕۆكی ئەم ململانێیەوە وتویەتی: "چوار میللەت لەسەر مەولانا جەلالەدین لە كێبەركێدان: ئەفغان، فارس، تورك‌و عەرەب، ئەفغان بە هی خۆیانی دەزانن؛ چونكە لەوێ لە دایك بووە، فارس بە هی خۆیان؛ چونكە بە فارسی دوواوە‌و نووسیویەتی، تورك، لەبەر ئەوەی زۆرینەی ژیانی لە كۆنیا بووە‌و مەزارەكەشی هەر لەوێیە، عەرەبیش لە بەرئەوەی سەجەرەی مەولانا هەتا ئەبوبەكری سدیق هاتووە‌و بە نەوەی ئەو دادەنرێت".

سرووشتی ململانێی خاوەندارێتیی مەولانا؛ پەیوەندیی بە خودی مەولانای ڕۆمی، بە لە دایكبوون، سەفەر‌و مامۆستا‌و شوێنەكانی مانەوەی، زمانی نووسینی، جیهانبینییەكەی‌و لە كۆتاییشدا مردنەكەیەوە هەیە

ئەوەی لە قسەكەی عەققاددا درووست نییە، پەیوەندیی بە عەرەبەوە هەیە، چونكە تا ئێستا هیچ دەوڵەت‌و نەتەوە‌و گرووپ‌و تەنانەت ڕۆشنبیر‌و ناودارێكی عەرەب داوای خاوەندارێتیی میراتی مەولانایان نەكردووە، بە تایبەتیی كە عەقیدەی زاڵ لە دونیای عەرەبییدا سەلەفیزمە‌و زۆرێك لە سەلەفییەكان مەولانا بە گومڕا‌و سەرلێشێواو دەزانن‌و زۆرینەشیان هەتا تەكفیركردنی دەڕۆن، ئەوە سەرباری ئەوەی قسەكەی عەققاد كۆنە‌و ئێستا ململانێ‌و كێبەركێكە دۆخێكی توندتری بە خۆوە گرتووە‌و گەمەكەر‌و ساحێبی تازەشی تێ كەوتووە.

پنتی تەقینەوەی ململانێیەكە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٦، كاتێك توركیا‌و ئێران، لەسەر بنەمای داواكارییەكی بەرنامەی یادگەی گێتیی «Memory of the World»ـی یونسكۆ، دیوانی «مەسنەوی»ـی مەولەوییان بە كەلەپوورێكی فەرهەنگیی هاوبەشی نێوان هەردوو وڵاتەكە لە لیستی یونسكۆ بۆ كولتووری جیهانیی تۆمار كرد، لەو كاتەدا دەنگی ناڕەزایی لە ئەفغانییەكان بەرز بووەوە‌و حكومەتی ئەفغانستان بە فەرمی ناڕەزایی دەربڕی‌و وەزیری ڕۆشنبیریی ئەو وڵاتە سەرسامیی خۆی بە ناونەهێنانی ئەفغانستان لەو پرسەدا دەربڕی‌و سەرزەنشتكارانە‌و ڕوو بە یونسكۆ وتی: "محمەممەد كوڕی محەممەد، كوڕی حسێن، كوڕی بەهائەدینی بەڵخی «ناسراو بە مەولانا»، پێش هەشت سەدە لە سەر زەمینی ئەفغانستان لە دایك بووە‌و ئەفغانستان لە هەر وڵاتێكی دیكە لە پێشترە بۆ خاوەندارێتیی میراتی كولتووریی‌و ئەدەبی ئەو زاتە".

لە هەنگاوێكی زرنگانەدا، سەرۆكی ئەوكاتی ئەفغانستان، ساڵی ٢٠١٦ لە دیدارێكی وەزیری دەرەوەی توركیادا، داوای كرد میراتی مەولانا بە كەلەپوورێكی هاوبەشی نێوان ئەفغانستان‌و توركیا تۆمار بكرێت‌و هیچ ئاماژەیەكی بە ڕۆڵ‌و پێگەی ئێرانیش نەدا.

كاتێك مەولانا لە ساڵی ١٢٧٣ی زایینیی لە كۆنیا وەفاتی كرد، پێڕەوانی حەوت ئاینیی جیاواز لە ژێر تابووتەكەیدا بوون‌و هەتا ناشتنیشی بە دوایەوە بوون

 زۆرینەی مەولاناناسەكان كۆكن لەسەر ئەوەی مەولانا لە شاری بەڵخی ناوچەی خۆراسان لە دایك بووە، بەڵام كێشەكە لەوەدایە ئێستا لەسەر نەخشەی جیهان لە بری بەڵخێك دوو شاری بەڵخ هەن، یەكێكیان بچووكە‌و لە ئەفغانستانە‌و ئەوی دیكەیان گەورەیە‌و لە دیوی تاجیكستاندایە‌و تاجیكییەكانیش پێیان وایە مەولانا لە بەڵخی ناو سنووری تاجیكستان لە دایك بووە نەك بەڵخی ئەودیو.

ململانێی خاوەندارێتییەكە تەنیا لە بانگەشەی خاوەندارێتیی خودی مەولانادا بەرجەستە نابێت، بەڵكو سەری كێشاوە بۆ ئەوەی كێ زۆرترین بایەخ بە ئیرسی مەولانا دەدات، بۆ چاودێرێكی بێلایەن ڕوون‌و ئاشكرایە ئێرانییەكان لەو ڕووەوە لە پێش هەمووانەوەن‌و یەكێك لە هۆكارەكانی زیندووێتیی‌و درەوشانەوەی مەولانا، ئەو بایەخ‌و گرنگییپێدانەی ئێرانییەكانە بە ئەدەبییات‌و جیهانبینیی مەولانا، بە تایبەتیی لە ڕووی چاپكردنی بەرهەمەكانی، ژمارەی مەولاناناسەكان، توێژینەوە لەبارەی مەولانا‌و گۆڕینی شیعر‌و پەخشان‌و جیهانبینییەكەی بۆ گۆرانیی‌و موزیك‌و سینەما.

مەولانا بۆ ئێرانییەكان، كەیسێكی پارادۆكسەڵە، چونكە ڕاستە مەولانا بە فارسی دوواوە‌و نووسیویەتی، بەڵام لە ڕووی ئایینزاوە، مەولانا سووننە مەزەبە، حەنەفییە‌و لە ئەشاعیرەشە، ئەو پرسەی بۆ دەوڵەتێكی مەزەبیی‌و دەمارگیری وەكو ئەوەی ئێران بڕێك لە دژوازیی‌و سەرئێشەی تێدایە، بەڵام ئێرانییەكان وەكو چەندین كەیسی دیكە، بە تایبەتیی لە نموونەی عومەری خەییام‌و عەبدولباست عەبدولەسەمەدیشدا چاوپۆشیی لە پرسی ئایینزا دەكەن‌و خۆیانی لێ لا دەدەن.

زۆرینەی مەولاناناسەكان كۆكن لەسەر ئەوەی مەولانا لە شاری بەڵخی سەر بە خۆراسان لە دایك بووە

ئەم فرەشوناسییەی مەولانا، ئەم فرەخاوەنییە‌و لە هەمان كاتدا بێخاوەنییەشی، بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ سرووشتی ژیانی مەولانا‌و كەسێتییە سركەكەی، بەڵام بەدەر لەمانە‌و وەكو ئەوەی مەولانای مەزن دركی بەوە كردبێت دوای خۆی لەسەر ئەوەی كێ خاوەنی ڕاستەقینەی ئەوە؛ دەبێتە كێشمەكێش‌و ململانێ؛ لە دیوانی «شەمسی تەبرێزی»یدا فەرموویەتی: "ئەی مسوڵمانان؛ تەگبیرێكی حاڵی من بكەن، من خۆشم خۆم ناناسم، من نە مەسیحییم، نە جوولەكە، نە ئاگرپەرست‌و نە مسوڵمان، نە خەڵكی خۆرهەڵات‌و نە هی خۆرئاوام، نە سەر بە وشكانییم‌و نە دەریا، من نە لە خاكم‌و نە لە هەوا‌و نە لە ئاگر، من نە سەر بە چین‌و نە سەر بە هیندم، من نە لە بێباوەڕانم‌و نە لە دۆزەخییان‌و نە لە ئەهلی بەهەشتم، من سەر بە ناشوێنم، بەڵگەشم بێبەڵگەییە، من نە جەستەم‌و نە گیان، چونكە لە ڕاستییدا من گیانێكم لە ڕۆحی خۆشەویستەكەم «خودا»".

هەرچی هەڵدەستێ، بەشێك لە مەولانا بۆ خۆی دەبات، كە ئەمەش شتێكی زۆر ئاساییە، چونكە وەكو لە وتەكەی خۆیدا دیارە مەولانا خۆی بە خەڵكی هیچ كوێ دانەناوە، تەنانەت هەندێك لە كوردان، شێخ حیسامەدینی چەلەبی؛ -جێگرەوەی مەولانا‌و نووسەرەوەی ٢٥ هەزار بەیتەكەی «مەسنەوی»‌و مەعشووقەی مەولانا لە دوای شەمسی تەبرێزی-؛ بە كورد لە قەڵەم دەدەن‌و بەوەش بازنەیەكی پەیوەندیی لە نێوان مەولانا‌و كورددا درووست دەكەن، ئەوە لەوە بگەڕێ كە كوردیش مەولانایەكی هەیە‌و بە «مەولانای شارەزووری» بەناوبانگە.

ئەمریكا، كێبەركێكارێكی دیكەی ئەم شەڕی خاوەندارێتییەیە، بەڵام بە ئاهەنگ‌و ئاوایەكی جیاواز، ئەمریكییەكان لە میانەی ململانێیان لەگەڵ ئێراندا لە زۆر بابەتی هەستیار نزیك دەبنەوە‌و دەیانەوێت لە ورد‌و درشتدا لە پێش ئێرانییەكانەوە بن، جا با ئێران لەو بوارەدا مێژوویەكی چەندان ساڵەی هەبێت‌و هەمیشەش یەكەم بووبێت، هەر بۆ نموونە، لە پرسی بەرهەمهێنان‌و فرۆشتنی فستەقدا، ئەمریكا جەنگێكی كشتوكاڵی، بازرگانیی‌و مەعنەویی گەورەی لەگەڵ ئێراندا كرد‌و تا ئێستاش براوەیە... 

لە پرسی مەولاناشدا، ئەمریكا وڵاتێكی بێگانە نییە، بە پێی ڕاپرسییەكی كەناڵی «BBC»ـی بەریتانی، مەولانا شەعبییترین شاعیری ویلایەتە یەكگرتووەكانە، هەر بۆیە ئەمریكییەكان قۆڵیان لێ هەڵماڵیوە‌و هۆڵیوود بە نیازی بەرهەهێنانی فیلمێكە لە بارەی مەولاناوە، ئەم بابەتە ساڵی ٢٠١٦ وەكو هەواڵێكی سەرنجڕاكێش بە دەزگاكانی ڕاگەیاندن‌و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا بڵاو بووەوە، بە پێی هەواڵەكە؛ دەیڤد فرانزۆنی سیناریۆی فیلمەكە دەنووسێت، ستیڤن جۆیل پرۆدیوسەرە‌و بڕیار وایە لیوناردیۆ دیكاپریۆ ڕۆڵی مەولانا‌و ڕۆبێرت داونی-یش ڕۆڵی شەمسی تەبرێزیی وازیی بكەن.

ئەم فرەشوناسییەی مەولانا، ئەم فرەخاوەنییە‌و لە هەمان كاتدا بێخاوەنییەشی، بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ سرووشتی ژیانی مەولانا‌و كەسێتییە سركەكەی

توركیا؛ گەمەكەر‌و ململانێكارێكی گەورەی ئەم كەیسەیە، هەرچەندە لە زۆر ڕووەوە مەولانا بە توورك‌و كولتووری تووركی نامۆیە‌و ئەگەر لەبەر سەرنجڕاكێشیی ناوچەكە‌و هەژموونی زمانی فارسی نەبووایە لەو دەمەدا، ڕەنگە مەولانا ناوچەیەكی دیكەی بۆ نیشتەجێبوون‌و مردن هەڵبژاردایە، بەڵام مەزاری مەولانا‌و درێژەپێدەرانی تەریقەتی مەولەوی -كە هەردووكیان لە قووڵایی خاكی توركیادان-، ئەو وڵاتە دەكاتە میراتگرێكی نكۆڵینەكراوی مەولانای ڕۆمی‌و بە هۆی زیارەتكەرانی مەزاری مەولاناشەوە لە ڕووی مادییەوە سوودمەندترینی ئەو وڵاتانەیە كە بانگەشەی خاوەندارێتیی مەولانا دەكەن. 

پێ دەچێت پرسەكە تەنیا لە گۆشەنیگای خاوەندارێتییشدا قەتیس نەكرێت، بەڵكو بەشێكی بەرچاوی بگەڕێتەوە بۆ مەولانا‌و جیهانبینییە گەردوونییەكەی، ئەو جیهانبینییەی عەشق‌و بەخشندەیی‌و پێكەوەهەڵكردن‌و لێبوردەیی كردبووە بناغەی، هەر بۆیە هەوڵی وڵاتێكی وەكو قەتەڕ بۆ بەرهەمهێنانی فیلمێكی نایاب بە دەرهێنانی موزەفەر عەلی-ی هیندستانیی، هیچ نییە جگە لە ڕەنگدانەوەی ئەو كاریگەرییە مەزنەی مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی.

مەولانا ئێستا یەكێكە لە ناسراوترین‌و كاریگەرترین فیگەرەكانی دونیا، ڕۆژ نییە شتێكی ئەومان بەرچاو نەكەوێت، بە هەر لایەكدا چاو دەگێڕیت وێنە، شیعر‌و وتەیەكی ئەو بەدی دەكەیت، كاتی خۆی كە مەولانا لە ساڵی ١٢٧٣ی زایینیی لە كۆنیا وەفاتی كرد، پێڕەوانی حەوت ئاینیی جیاواز لە ژێر تابووتەكەیدا بوون‌و هەتا ناشتنیشی بە دوایەوە بوون، شوێنكەوتووانی، شەوی مردنیان كردە ئاهەنگ‌و هەتا ئێستاش لەو شەوەدا ئاهەنگ ساز دەكەن، ئیدی چۆن خەڵكی شەڕ لەسەر میراتییەكەی ناكەن؟.