چیرۆکی تەیمور و گوندی العێشم


ژیان: هەڤاڵ غالب

ته‌یمور لەهاوینی 1988 کە تەمەنی کەمتر لە ۱۲ساڵ بو، وه‌ک هه‌موو ئه‌وانه‌ی زینده‌به‌چاڵ کران ته‌یمورو دایکی و باوکی و سی خوشکی راپێچی سه‌حرایان کردن و دوای ماوه‌یه‌ک مانه‌وه‌ له‌ نۆگره‌ سه‌لمان ئیدی نۆره‌ی رۆحکێشانی ئه‌وانیش هات و چه‌ند کیلۆمه‌ترێک له‌دوور نۆگره‌ سه‌لمان له‌نیوه‌ شه‌وێکی ساماڵدا شۆفله‌کان وه‌ک گورگی برسی له‌سه‌حرا که‌وتنه‌ نه‌ڕه‌نه‌ڕ، چاڵیان هه‌ڵکه‌نی و ئازیز کارزان و سیماو بێگه‌ردو ته‌یمورو سارای دایکی و مونیرو شیلان و ..هتد هه‌موویان خسته‌ ژێرلمی ئه‌و سه‌حرایه‌ تینووه‌ به‌خوێن.

مانگ له‌تاو گوناه‌ خۆیکرده‌ په‌نای ده‌وارێکی عه‌ره‌بی "ئال عێشم"، باوکی خالید له‌تاو گریانی مانگ و شۆڕه‌ی فرمێسکی ئاسمان خه‌به‌ری بۆوه‌و گوێی له‌ده‌نگێک بوو هاواری ده‌کرد دایه‌ سارا دایه‌ سارا من هام له‌ده‌شت ئه‌ی تۆ ها له‌کوێی..

خالید، ئه‌و عه‌ره‌به‌ی یه‌که‌م ساته‌کانی دۆزینه‌وه‌ی ته‌یموری به‌چاوی خۆی بینیبوو کاتێک له‌ زینده‌به‌چاڵکردن ده‌ربازی ببوو، وتی: باوکم هه‌فته‌ی جارێک یان دووجار خواردنی بۆ ده‌واره‌که‌مان ده‌هێنا که‌ له‌نزیک نۆگره‌ سه‌لمان له‌ناوچه‌ی "زه‌بیی" هه‌ڵدرابوو بۆ به‌خێوکردنی مه‌ڕوماڵات، ئه‌و رۆژه‌ به‌ رێککه‌وت من و باوکم و خاڵۆم هاتین بۆ ده‌وار که‌ 160 کیلۆمه‌تر له‌شاری سه‌ماوه‌وه‌ دووره‌، داپیره‌و مامۆژنم و چه‌ند که‌سێکی دیکه‌ش له‌ده‌واره‌که‌ بوون بۆ به‌خێوکردنی مه‌ڕوماڵاته‌که‌و هه‌فتانه‌ چه‌ند جارێک له‌لایه‌ن باوکی خالیده‌وه‌ خواردنیان بۆ ده‌هێنرا، ده‌مه‌و ئێواره‌ شۆفڵ و هێزێکی گه‌وره‌ی سه‌ربازی که‌چه‌ند پاسێکیشیان له‌گه‌ڵ بوو هاتنه‌ نزیک ده‌واره‌که‌ له‌دووری دوو کیلۆمه‌ترێک، ده‌ستیان به‌کارکردن کردو دواتر گوێمان له‌ته‌قه‌یه‌کی زۆربوو ئێمه‌ش وامانده‌زانی ئه‌وه‌ مه‌شقی ئاسایی سوپایه‌ بۆیه‌ یه‌ک دوو ده‌وارو ره‌شماڵنشینی دیکه‌ش له‌ناوچه‌که‌ هه‌بوون هه‌وڵیاندا ئه‌مشه‌و بڕۆن به‌ڵام ئێمه‌ نه‌ڕۆیشتین و ئیدی له‌کاتی نوێژی خه‌وتنان دنیا مات بوو ته‌نها حه‌په‌ی سه‌گ ده‌هات ، کاتێک دنیا به‌ته‌واوی تارێک بوو و سه‌حرا چاوی لێکنا ده‌نگێک له‌دوره‌وه‌ ده‌هات پێده‌چوو ده‌نگی مناڵێک بێت و رێی وونکردبێت، خاڵیشم "فارس سه‌فاح" ده‌ستی دایه‌ لایته‌تیژڕۆیه‌که‌یی و که‌وته‌ بیابان بۆئه‌وه‌ی شوێن ده‌نگه‌که‌ بکه‌وێت بێئه‌وه‌ی بزانێت ده‌نگی کێیه‌! پاش که‌مێک هاته‌وه‌ مناڵێکی له‌باوه‌شدا بوو، هه‌موو گیانی خوێن بوو هاواری ده‌کردو ده‌گریا "دایه‌ سارا دایه‌ سارا" دیاربوو تۆقیبوو، گولله‌یه‌ک به‌رشانی که‌وتبوو به‌ڵام هه‌موو گیانی بریندارو شین بووبۆوه‌، نه‌مانده‌زانی مه‌سه‌له‌که‌ چییه‌و چی رویداوه‌و بۆچی ئه‌ومنداڵه‌ 12 ساڵه‌ له‌و سه‌حرایه‌یه‌، کاتێکیش هاواری ده‌کرد دایه‌ سارا خاڵۆم تێگه‌یشت ئه‌وه‌ که‌سێکی نزیکیه‌تی و ره‌نگه‌ له‌و نزیکانه‌ بێت، چونکه‌ خاڵه‌ فارس ماوه‌یه‌ک عه‌سکه‌ریی کردبوو له‌کوردستان له‌هه‌ندی شت تێده‌گه‌یشت، که‌چووه‌ شوێنی گۆڕبه‌کۆمه‌ڵه‌کان هیچ شتێک نه‌بوو، ئیدی هاته‌وه‌ تێگه‌یشتین که‌ شتێک له‌گۆڕێدایه‌ به‌ڵام دڵنیا نه‌بوین، بۆیه‌ زوو تیماری سه‌ره‌تایی ته‌یمورمان کردو شه‌رواڵ و کراسه‌که‌یمان له‌به‌رکرده‌وه‌و سوتاندمان و شوێنه‌واری سوتانه‌که‌شمان شارده‌وه‌ نه‌بادا عه‌سکه‌ر بێن و پێی بزانن، تاوه‌کو به‌یانی کوڕه‌ هاواری ده‌کرد "دایه‌ سارا"و که‌سیش نه‌بوو لێی تێبگات و که‌مێک دڵنه‌وایی بداته‌وه‌.

ته‌یمور لەهاوینی 1988 کە تەمەنی کەمتر لە ۱۲ساڵ بو، وه‌ک هه‌موو ئه‌وانه‌ی زینده‌به‌چاڵ کران ته‌یمورو دایکی و باوکی و سی خوشکی راپێچی سه‌حرایان کردن

هه‌ر ئه‌و شه‌وه‌ دشداشه‌یه‌کی عه‌ره‌بیان کرده‌به‌ر ته‌یمور، به‌یانی گزنگ به‌ڕێکه‌وتین به‌ره‌و سه‌ماوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و مناڵه‌ بگه‌یه‌نینه‌ شارو هه‌رنه‌بێت تیماری بکه‌ین و چاره‌سه‌رێکی بۆ بدۆزینه‌وه‌، به‌ڵام هیچمان له‌باره‌ی رووداوی ته‌یمور نه‌ده‌زانی، ئه‌وه‌نه‌بێت ده‌مانزانی بکه‌وێته‌ ده‌ست سه‌ربازانی حکومه‌ت ئیدی ده‌ربازبوونی ئه‌وو ئێمه‌ش ئاسان نییه‌.

خاڵۆم لۆریه‌کی جۆری سه‌لاحه‌دینی گه‌وره‌ی هه‌بوو، به‌درێژایی زیاتر له‌ 150 کیلۆمه‌تر به‌ڕێگه‌ی خۆڵ و دوور شه‌قامی قیرو کوێره‌ڕێ رێمانکرد، به‌رله‌وه‌ی بگه‌ینه‌ سه‌ماوه‌ به‌لای ناحیه‌ی مه‌مله‌حه‌ که‌سه‌ر به‌سه‌ماوه‌یه‌ تێپه‌ڕین، ته‌یمور به‌په‌نجه‌ ئیشاره‌تی به‌مه‌مله‌حه‌ ده‌کردوو ده‌یوت: "ئه‌وه‌ که‌لاره‌ ئه‌وه‌ که‌لاره‌"، باوکم که‌ ئه‌ویش له‌گه‌ڵمان بوو له‌گه‌ڵ نه‌نکم گوتی "لا لا یابه‌ های جنوب" ته‌یمور دووباره‌ به‌کوردی قسه‌یکردو ته‌نها تێگه‌یشتین ده‌یگوت "به‌سره‌" تێگه‌یشتین ده‌ڵێت ئه‌وه‌ به‌سره‌یه‌، ئه‌وه‌ش مانای ئه‌وه‌ بوو که‌ ته‌نها ناوی به‌سره‌ی ده‌زانی، کاتێک ته‌یمور تێگه‌یشت ئیدی ئه‌وه‌ که‌لار نییه‌ ده‌ستیکرده‌ گریان و هاواری ده‌کرد، له‌گه‌ڵ هاواری ته‌یمور نه‌نکم باوه‌شی پێداکرد و ده‌ستیکرده‌ گریان.

هه‌رچۆنێک بێت دوای بڕینی زیاتر له‌ 150 کیلۆمه‌تر له‌نۆگره‌ سه‌لمان گه‌یشتنه‌ گوندی ئال عێشم و ته‌یموری بێنازو خوێناوی له‌ماڵی شێخ محه‌مه‌دی مامی خالید داده‌به‌زن.

گوندی ئال عێشم وه‌ک خالیدو حوسێن و شێخ محه‌مه‌د باسیان ده‌کرد خزم و که‌سی یه‌کترن ته‌یمور له‌ماوه‌ی نزیکه‌ی سێ ساڵ مانه‌وه‌ی له‌ گونده‌که‌و شاری سه‌ماوه‌ خالیدو حوسێن هاورێ بون.

کاتێک مامه‌کانی دێنه‌ ماڵه‌که‌ بۆئه‌وه‌ی ته‌یمور بناسنه‌وه‌ ئیدی ته‌یمور له‌کونه‌که‌وه‌ مامه‌کانی ده‌بینێت و به‌راکردن و گریان و "مامه‌ مامه‌ "هاوارده‌کات و باوه‌شیان پێده‌کات

ئیدی ته‌یمور له‌ماڵی شێخ محه‌مه‌د به‌دشداشه‌یه‌کی عه‌ره‌بی له‌سه‌ر جێگه‌ راده‌کشێت بێئه‌وه‌ی یه‌ک وشه‌ی عه‌ره‌بیش بزانێت، خه‌ڵکه‌که‌ش نه‌یانده‌زانی چ باسه‌و چی رویداوه‌، هیچیان له‌باره‌ی ته‌یموره‌وه‌ نه‌ده‌زانی ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێت که‌پێویسته‌ ته‌یمور چاره‌سه‌ربکه‌ن و له‌و مه‌ینه‌تیه‌ی ئێستای ده‌ربازی بکه‌ن.

ده‌سبه‌جێ له‌گه‌ڵ هێنانه‌وه‌ی ته‌یمور په‌ناده‌به‌نه‌ به‌ر پزیشکێکی ناسیاو له‌سه‌ماوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ته‌یمور چاره‌سه‌ربکات، دوای سێ مانگ له‌وه‌رگرتنی ده‌رمان و رێنمایی پزیشک ته‌یمور دێته‌وه‌ سه‌رخۆو کێشه‌ی ته‌ندروستی نامێنێ، بۆیه‌ چووینه‌ سه‌ماوه‌ چه‌ند خێزانێکی کوردی لێبوو پێش 20 ساڵێک هاتبوونه‌ ئه‌و شاره‌و نیشته‌جێبوون، کاتێک کوردێکی ناسیاومان هێناو قسه‌ی له‌گه‌ڵ ته‌یمور کرد ئیدی تێگه‌یشتیتن چیرۆکی ئه‌و به‌سته‌زمانه‌ چه‌نده‌ پڕه‌ له‌تراژیدیا، دایکی و باوکی و سێ خۆشکی زینده‌به‌چاڵ کراون، به‌ڵام ئێمه‌ پێمان وابوو ئیدی هه‌موو گونده‌که‌یان زیندبه‌چاڵ کراون بۆیه‌ له‌دوای تێگه‌یشتن له‌ به‌سه‌رهاتی ئه‌و منداڵه‌، به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ک هه‌وڵماندا ژیانی بپارێزین و نازی بکێشین.

تەیمور له‌ماوه‌ی چوار مانگی یه‌که‌م به‌زه‌حمه‌ت ده‌یتوانی عه‌ره‌بی قسه‌بکات، به‌ڵام خوشکه‌کانی حوسێن مامۆستا بوون و رۆژانه‌ چه‌ند سه‌عاتێک له‌گه‌ڵ ته‌یمور خه‌ریک ده‌بوون بۆئه‌وه‌ی فێری زمانی ئه‌وان بێت، تا وای لێهات له‌ ماوه‌ی نزیکه‌ی ساڵێک ته‌یمور وه‌ک خه‌ڵکه‌که‌ی ئه‌وی قسه‌بکات و بێته‌ ده‌ره‌وه‌ یاری له‌گه‌ڵ منداڵان بکات، به‌ڵام رێگه‌ی نه‌ده‌درا له‌ناوچه‌و گه‌ڕه‌ک دووربکه‌وێته‌وه‌، به‌ساخته‌ش ناسنامه‌یه‌کی باری شارستانیان بۆ ته‌یمور ده‌رکردو ناویان نا عه‌لی عه‌بد عێشم به‌تایبه‌ت سروشتی گوندی عێشم که‌ دووربوو له‌شار هه‌موو خزم بوون و عه‌شایه‌ریش بوون، ئه‌گه‌رچی هه‌موو خه‌ڵکی گونده‌که‌ به‌سه‌رهات و چیرۆکی ته‌یموریان باش ده‌زانی بۆیه‌ زۆر چاودێریان ده‌کردو نازیان ده‌کێشا، به‌ڵام زۆربه‌ی ئه‌و سێ ساڵه‌ی ته‌یمور له‌شار به‌سه‌ر برد.

دوای چه‌ند ساڵێک له‌ ساڵی 1990 به‌ر له‌داگیرکردنی کوێت ئێمه‌ هه‌واڵمان له‌خزمێکی خۆمان پێگه‌یشت که‌ ره‌نگه‌ که‌س وکاری ته‌یمور ببیننه‌وه‌، به‌رێکه‌وت له‌ناوچه‌ی دهۆک خزمێکی ناسیاوی خالیدو حوسێن له‌عه‌سکه‌ریی خزمێکی ته‌یمور ده‌ناسن و باس له‌ته‌یمور ده‌که‌ن، که‌منداڵێکیان دۆزیوه‌ته‌وه‌ له‌نوگره‌ سه‌لمان و ناوی ته‌یموره‌و ناویان ناوه‌ عه‌لی و له‌بنه‌ڕه‌تدا خه‌ڵکی گوندی کوڵه‌جۆی حەمەجانی لای که‌لاره‌ به‌ڵام شاره‌زای ناوچه‌که‌ نین و که‌س وکاریش نه‌ماوه‌.

ئیدی دوای دووسێ جار هاتوچۆی هه‌ردوولا مامه‌کانی ته‌یمور بڕیارده‌ده‌ن به‌دوای ته‌یموردا بچن به‌ڵکو ئومێدێک هه‌بێت له‌و سه‌حرا پڕنائومێده‌ سه‌ره‌داوێکیان ده‌سکه‌وێت و ئاهێک بێته‌وه‌ به‌رگیانیان.

شێخ محه‌مه‌د گوتی دوای چه‌ند په‌یوه‌ندیه‌ک ناردمان به‌شوێن که‌س وکاری ته‌یمور بین بیبه‌نه‌وه‌، به‌ڵام زۆریش ده‌ترساین دڕنده‌کانی موخابه‌رات ئه‌و تاکتیکه‌یان دانابێت و ئێمه‌ش له‌خشته‌ ببه‌ن، بۆیه‌ کاتێک دووان له‌ مامه‌کانی ته‌یمور هاتن بۆ گونده‌که‌یان "ئال عێشم" له‌ماڵێک چه‌ند منداڵیکمان کۆکرده‌وه‌ به‌ڵام ته‌یموریان له‌گه‌ڵ نه‌بوو به‌ڵکو ته‌یمور له‌کونێکه‌وه‌ ته‌ماشای میوانه‌کانی ده‌کرد.

ته‌یمور به‌که‌سوکاری شاد ده‌بێته‌وه

کاتێک مامه‌کانی دێنه‌ ماڵه‌که‌ بۆئه‌وه‌ی ته‌یمور بناسنه‌وه‌ ئیدی ته‌یمور له‌کونه‌که‌وه‌ مامه‌کانی ده‌بینێت و به‌راکردن و گریان و "مامه‌ مامه‌ "هاوارده‌کات و باوه‌شیان پێده‌کات، مامه‌کانیشی نه‌یانده‌زانی نه‌بگرین و نه‌پێکه‌نن، نه‌هاوارکه‌ن و نه‌پرسیاری عه‌بدوڵای براو سارای براژن و سێ کچه‌که‌ی بکه‌ن.

تۆبڵێی ئه‌و دیمه‌نه‌ چ ده‌رهێنه‌رێک بتوانێت بیکات به‌فیلم و ئاوێته‌ی ئه‌و واقیعه‌ی بکات که‌ زه‌وی و ئاسمان به‌یه‌که‌وه‌ هاواریان لێبه‌رزده‌بێته‌وه‌ کاتێک ته‌یمور له‌وڵاتی پڕ له‌ته‌نیایی و غوربه‌تی هه‌ناسه‌بڕ هاوارده‌کات مامه‌ مامه‌.. کوانێ باوکم کوانێ دایکم ...

ئیدی له‌و له‌کاته‌وه‌ هه‌موو گرێ کوێره‌کان ده‌کرێنه‌وه‌ و ته‌یمور به‌که‌سوکاری شاد ده‌بێته‌وه.

وێنەکە : گوندی العیشم لە سەحرای سەماوە ئەو گوندەی کە نزیکەی سێ ساڵ تەیموریان لە ئامێز گرت و ژیانێکی نوێیان پێ بەخشی




تۆڕی هەواڵی ژیان بەرپرس نییە لە ناوەڕۆکی ئەم نوسینە