«دواهەمین هەنارەكانی دونیا» ئەو ڕۆمانەی دەبێتە بناغەی ڕیالیزمی جادوویی لە ڕۆمانی كوردییدا

بەختیار عەلی كۆژانەكانی نەتەوە‌و تاكەكان دەگێڕێتەوە

ژیان: نەبیل سلێمان/ و. یاسین ئافتاو

هێشتا لە لاپەڕەكانی سەرەتای ڕۆمانی «دواهەمین هەنارەكانی دونیا»ـی بەختیار عەلی-دا بووم كە ئەم گوزارشتە دڵخوازەمم بە بیردا هاتەوە: "بە ڕاستی هەندێك ڕۆمان جادوولێكەرن". هەتا لە خوێندنەوەی ڕۆمانەكەش بەرەو پێشەوە بچوومایە، ئەو ئاماژەپێدانەی هەردوو وەرگێڕ ئیبراهیم خەلیل‌و عەبدوڵڵا شێخۆ-م بەیاددا دەهاتەوە كە لە پێشەكییەكەیدا وتەیەكی شتیڤان ڤایدنەر-ی ڕەخنەگری ئەڵمانییان لە بارەی ڕۆمانەكەوە  هێنابوو كە دەڵێت: "بۆمبێكە بە تەواوی واتای وشەكە". بەختیار عەلی ڕۆمانەكەی لەسەر ٢١ یەكەی گێڕانەوە ڕۆناوە‌و ڕۆمانەكەشی بە ئەفسانەی یەعقووبی سنەوبەر دەست پێ كردووە، ئەو پیاوەی هەر كاتێك درۆ بكات؛ بولبوولەكان لەشەققەی باڵ دەدەن، یان باران دا دەكات یاخود درەختەكان دەكەون. ئەفسانەسازیی لە ڕۆمانەكەدا بەردەوام پەرە دەسێنێت‌و كەسێتیی‌و ڕووداوگەل‌و كەش‌و زەمەنەكانیش دەگرێتەوە. موزەفەری سوبحدەم بە كردەی گێڕانەوە هەڵدەستێت، ئەو چیرۆكەكە دەگێڕێتەوە كە لە بواری هونەری گێڕانەوەدا بە حەكیاتخوان ناو دەبرێت. موزەفەر ڕاستەوخۆ قسە بۆ خوێنەران دەكات‌و هەموو دەم بیریان دەهێنێتەوە كە ئەو لە گەشتێكی دەریاییدایە‌و دواتر ڕوون دەبێتەوە بە ئاراستەی لەندەن «خۆرئاوا/ ئەوی دی» دەڕوات بۆ ئەوەی سەریاسی كوڕی بدۆزێتەوە.

موزەفەر؛ كە لە ڕیزەكانی پێشمەرگەدا شەڕڤان بووە‌و بەر لە بیستویەك ساڵ، دەستگیر كراوە‌و لەو دەمەشدا تەمەنی كوڕەكەی تەنیا چەند ڕۆژێك بووە؛ لە سەرەتای ڕۆمانەكەدا تازە لە زیندانێكی ناو بیابان ئازاد كراوە، ئەوەش بە هەوڵی یەعقوبی سنەوبەر كە پێشتر ناوی موزەفەری لە هەموو جێگەیەك سڕیوەتەوە‌و هیچ بوونێكی نەماوە‌و كەڵكی ئەوەی پێوە نەماوە لە دەرەوە بێت، هەر بۆیە ناچارە لە كۆشكەكەی یەعقوب‌و لەپاڵ ئەودا بژی، ئەو كۆشكەی یەعقووب وەكو پەناگە‌و مەنفایەك هەڵی بژاردووە. لێرەوە پرسی ئازادیی لە ڕۆمانەكەدا ڕۆشن دەبێتەوە، چونكە موزەفەر نازانێت بەو ئازادییەی دوای هاتنەدەرەوەی لە زیندان چنگی كەوتووە چی بكات، یەعقووبیش دەڵێت: ئەگەر وریا نەبین ئازادیی دەمانكوژێت‌و سیاسەتیش بە بیابان دەچووێنێت: چونكە هەردووكیان زەوییەكی قاقڕن. ئەزموون موزەفەری فێر كردووە مرۆڤی دیل لە دوو حاڵەتدا پێویستی بە زیندانەوان نییە؛ یەكەمیان: كاتێك لە دەرەوەی زیندان ئازادیی واتایەكی نەبێت، دووەمیش؛ كاتێك كەسی دیلكراو هەست بكات لە زینداندا ئازادە، موزەفەری سوبحدەم هەردوو دۆخەكە ژیاوە. سەرەنجام لە دیدی موزەفەردا، ئازادیی هیچ نییە جگە لە بیابانێكی بێ كۆتایی، هەرگیز لە وەهمیش جودا ناكرێتەوە.

 لە بنكەی چاودێری منداڵانی خاوەن پێداویستیی تایبەت؛ كە ڕێكخراوێكی نێودەوڵەتیی درووستی كردووە، موزەفەر سەریاسی كوڕی دەدۆزێتەوە، بڕیار وایە ڕێكخراوەكە لەگەڵ ژمارەیەك كەسی دیكەدا كە بە هۆی بۆمب‌و كیمیاییبارانەوە لە نیشتیمان: «چەقی ئێمە/خود» جەستەیان شێواوە؛ بە مەبەستی چارەسەركردن ببەنە شاری لەندەن. لەم بەشەی كۆتایی ڕۆمانەكەدا، ڕۆمانی «فڕانكشتاین لە بەغداد»ـی ئەحمەد سەعداوی-یم بە بیردا هاتەوە كە ساڵی ٢٠١٣ بڵاو كراوەتەوە، لە كاتێكدا ڕۆمانی «دواهەمین هەناری دونیا» ساڵی ٢٠٠٣ بە زمانی كوردی بڵاو بووەتەوە‌و بۆ سەر زمانی فارسیی‌و ئەڵمانی وەرگێڕدراوە.

موزەفەر لەو بنكەیەدا كوڕەكەی لە نێوان كوڕگەلێكی بێ دەست‌و قاچ‌و سەردا دەدۆزێتەوە، ئەوانە جەستەیان هەلا هەلا بووە‌و دەستێك بە جۆرێك لە جۆرەكان پێكیەوە لكاندوونەتەوە، بۆیە وەكو پارچەی پێكەوەلكێنراو دەردەكەون، سەری یەكێكیان بە جەستەی یەكێكی دیكەوەیە، چاوی ئەم لە سەری ئەودایە، لووتی ئەم بە ڕووخساری ئەوی دیكەوەیە، دەڵێی دەستێكی نادیار ئەم مەخلووقانەی پارە پارە كردووە‌و بە شێوەیەكی هەڕەمەكی درووستی كردوونەتەوە، ئیدی بوونەوەرە تازەكە پێكهاتەیەكە لە ئازاری ئەندامەكانی ئەوانی دیكە. بەم جۆرەش وا دەردكەوێت تۆوی ڕۆمانەكەی سەعداوی لەوەی بەختیار عەلییدا هەبێت، ئایا دەگونجێت سەعداوی ئاگاداری ڕۆمانەكەی بەختیار بووبێت؟ یاخود ڕەنگە دۆخی عێراق –بەختیاریش لە كوردستانی عێراقە- ئەو خەیاڵە هاوبەشەی هەردوو ڕۆمانەكەی خوڵقاندبێت‌و ئەو دووانەی لە خاڵێكدا پێك گەیاندبێت كە بریتییە لە وێناكردنی ئەو دۆخە بەربەییەی كە جەنگە جیاوازەكان بەسەر عێراقیاندا هێناوە؟

سێ براكە

چیرۆكی ئەم سەریاسە پێش باسكردنی چیرۆكی سەریاسی یەكەم‌و سەریاسی دووەم دەكەوێت، كە لەگەڵ چیرۆكی گەڕانی موزەفەری سوبحدەم بە دوای كوڕەكەیدا یەكانگیر دەبن، لە میانەی گێڕانەوەی موزەفەر‌و یەعقووبیشدا؛ ڕوون دەبێتەوە كە سەریاسی یەكەم‌و دووەم منداڵی ناشەرعیی یەعقووبن لە بێوەژنێك كە لە سەردەمی شۆڕشدا لەگەڵی خەوتووە. هەرچەندە ڕۆمانەكە بە هەبوونی سێ سەریاسەكە تەمومژاویی دەكرێت، بەڵام لە كۆتاییدا دەردەكەوێت ئەو سێ كوڕە برای یەكدی نیین. بەڵام موزەفەر لەو دۆخەوە یەكێك لە ئاماژە پرشنگدارەكانی ناو ڕۆمانەكە هەڵدەهێنجێت كاتێك دەڵێت: "ئێمە نقوومبوویەكی ئەبەدیی بووین لە دونیایەكی مەجازییدا كە پێویست بوو لە نێوان مرۆڤ‌و مرۆڤدا شتێكی قووڵتر لە برایەتی‌و باوكایەتیی‌و هاوڕێییەتی‌و خۆشەویستیی باو هەبووایە". كەوایە هەر سێ سەریاسەكە "بیژو"ـن‌و لە شەوە دەیجوورییەكانی شۆڕشدا لە دایك بوون، ئەوانە بە گوزارشتی موزەفەری سوبحدەم منداڵی هەموو جیهانن، بەڵێنیش دەدات ژیانی خۆی بۆ ئەوان تەرخان بكات‌و ڕەتیشی دەكاتەوە هیچ چاوەڕوانییەكمان لەو منداڵانە هەبێت، موزەفەر لە كۆتاییدا دەگاتە ئەو دەرەنجامەی یەعقووب هیچ نییە جگە لە وێنەدانەوەی خۆی، بگرە پێی وایە ئەوان یەك كەسن‌و كراون بە دوو لەتەوە.

لە میانەی گێڕانەوەی موزەفەر‌و یەعقووبدا؛ ڕوون دەبێتەوە كە سەریاسی یەكەم‌و دووەم منداڵی ناشەرعیی یەعقووبن لە بێوەژنێك كە لە سەردەمی شۆڕشدا لەگەڵی خەوتووە

موزەفەر كەسێتی یەعقووب دەكاتە بیانوویەك بۆ ڕووتكردنەوەی شۆڕشی كوردی كە ناوبەناو بە ڕاپەرینیش ناوی دەبات، دەگاتە ئەو باوەڕەی یەعقووب وەكو زۆرێك لە سەركردەكانی دیكە خاوەنی دەیان هاوینەهەوارە‌و وەكو پاشاكانیش دەژی، ئەو سەركردانەی دوای سەركەوتنی شۆڕش هەموو شتێكیان داگیر كرد‌و تەنانەت سەرجەم شاعیر‌و پەیكەرتاش‌و ئەندازیار‌و مەلاكانیشیان كڕی. سەرباری ئەوەش، هێشتا یەعقووب داوا لە موزەفەر دەكات فێری بكات چۆن بە دەر لە سامان‌و دەسەڵات‌و ژنانیش بتوانێ بژی، بەڵام موزەفەر لە زیندانەكەی یەعقووبدا خۆی وەكو دیل دەبینێت، ئاشكراشی دەكات: من هیچم، من خەیاڵم، من عەدەمم، كاتێكیش ئیكرامی كێو دێت‌و ئازادی دەكات، ئیكرام پێی دەڵێت: شۆڕش درۆیەكی گەورەیە، فریادڕەس‌و حیزبەكان لە سرووشت بەهێزترن، ئیكرام پێی وایە موزەفەر تاكە خۆشبەختی شۆڕشە، چونكە ئەو بێ ئەوەی شۆڕشیش بكات شۆڕشگێڕە.

پرۆسێسی ڕووتكردنەوەكە بەردەوام دەبێت كاتێك لە ڕۆمانەكەدا شەڕی ناوخۆی هێزە كوردییەكان هەڵدەگیرسێت، ئەو شەڕەی بە هۆیەوە نووسەری ڕۆمانەكە بەرەو دیمەشق سەری خۆی هەڵدەگرێت‌و دواتر لە ئەڵمانیا دەگیرسێتەوە. لە ڕۆمانەكەدا ئاماژە بەو دراوە لەگەڵ جەولەی سێیەمی ئەو شەڕەدا خانووی بەرپرسە سەربازییەكان دەبێتە مەیدانی جەنگ‌و "پێشمەرگەكان لە بەردەركی ماڵی سیاسییەكان‌و لە دەوری هۆتێل‌و دوكانی فرۆشتنی خواردنەوە كحولییەكان، زۆرجاریش لە دەوری ماڵی لەشفرۆشەكان‌و لەو جێگایانەی سەركردەكانیانی تێدا دەخەون؛ كۆ دەبوونەوە".

ئاماژەی هەرەدیاری ڕۆمانەكە كە ئازار‌و چاوەڕوانیی تێدا دەدرەوشێتەوە، لە یەكەم دەروازەیدا دەردەكەوێت: ناونیشان. لەگەڵ سەریاسی یەكەم‌و لاولاوی سپی‌و شادەریای سپییدا بەرجەستەبوونەكانی ئەو ئاماژە گەورەیە دەست پێ دەكەن، ئەو دەمەی سەریاسی یەكەم لە ژێر هەنارێكدا پەیماننامەی خوشك‌و برایەتیی -كە لەگەڵ دوو خوشكەكەدا بە خوێن نووسیویانە-؛ ژێر خاك دەنێت. لە چیرۆك/ئەفسانەكەدا سەریاس پەیماننامەیەكی دیكەی لە ژێر هەنارێكی دیكەدا ژێر خاك ناوە كە دەكەوێتە دوورترین پنتی جیهانەوە. هەناری دووەم ئاوێنەی هەناری یەكەمە كە سەریاس بە «دواهەمین هەناری دونیا» ناوی دەبات. كاتێكیش لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ پۆلیسدا بریندار دەبێت؛ داوا لە هاوڕێكانی دەكات لە ژێر دواهەمین هەناری دونیادا بینێژن، چونكە لەوێدا دەتوانێت هەموو شتێك ببینێت، ئەو دارەهەنارەی سەریاس بە داری هەموو بەڵاكانی سەرزەمین ناوی دەبات، لە كاتێكدا نەدیمی شازادەی نابینا؛ ئەو هاوڕێیەی لەگەڵ سەریاسدا بە دوای دارەكەدا دەگەڕێن بە داری خەوبینین‌و محەممەدی دڵشووشەش بە داری سرووش یاخود داری نزیكییمان لە ئاسمان ناوزەدی دەكات، هەر سێكیشیان بە مەرامی خۆیان دەگەن‌و لە ڕۆژی نابیناییدا لە سەر لووتكەی چیاكە پێك دەگەن‌و دڵخۆش‌و ئارامیی سەرتاپایان دادەگرێت.

موزەفەر لەو بنكەیەدا كوڕەكەی لە نێوان كوڕگەلێكی بێ دەست‌و قاچ‌و سەردا دەدۆزێتەوە، ئەوانە جەستەیان هەلا هەلا بووە

محەممەدی دڵشووشە دەمانباتەوە بۆ سەرەتا‌و ئەویش دەبێتە موعەممایەكی دیكەی ناو ڕۆمانەكە. ئەم كوڕە دڵشووشەیە، بە هۆی ئەوینی لاولاو‌و شادەریاوە دەمرێت. محەممەد بە دەستی خۆی كلیلەكانی ژیان‌و مردن‌و خەون‌و حەقیقەت‌و ئەوین درووست دەكات، ئیدی ژیانی دەبێتە كۆشكێكی شووشەیی ناسك. كاتێك دوو خوشكەكە ئەم ئەویندارە رەت دەكەنەوە‌و دواتر دەبێتە برایان؛ داوای هەنارە شووشەییەكەی لێ دەكەن‌و ئەویش نایانداتێ، چونكە بە بڕوای دڵشووشە؛ ئەوە هەناری ڕازەكانە‌و موڵكی ئەویش نییە، محەممەد لە خەودا دارێكی بینیوە كە بە دواهەمین هەناری دونیا ناو براوە، هەروەها ڕەشەبای شەوی بینیوە كە چۆن گەرداوی كوشندەی بڵاو كردۆتەوە، ئەو گەرداوەی لە ئەنجامی شكانی شووشەكانی جیهانەوە هەستاوە‌و ئاسمانی شووشەییش بەسەریدا ڕماوە‌و مردنێكی شووشەییانەش مردووە. لە ڕۆمانەكەدا شووشە تا دوائاست دەدرەوشێتەوە، موزەفەریش جەخت دەكاتەوە كە ئەو چیرۆكە شووشەییە كۆتایی نایەت: "چیرۆكی نەوەیەكی شووشەییە، كە لە وڵاتێكی شووشەیی‌و لە سەردەمێكی شووشەییدا ژیان". لێرەدایە موزەفەر لە بارەی ئازاری گەردوونیی‌و خۆبەختكرنی مرۆڤ لە پێناوی مرۆڤدا قسە دەكات، دواهەمین هەناری دونیاش وەكو ئاماژەیەك بۆ خەونی لێكتێگەیشتنی نێوان مرۆڤەكان بە دۆست‌و دوژمنەوە؛ قوت بۆتەوە. 

ئەم ڕۆمانە بە ناونیشانێكی دیكەش كراوەتە عەرەبی كە ئەویش «دواهەمین هەناری دونیا»یە‌و غەسسان حەمدان وەری گێڕاوە. دوو وەرگێڕەكەی دیكە؛ شێخۆ‌و خەلیل، پێیان وایە ڕۆمانەكە بناغەدانەری ڕیالیزمی جادووییە لە ئەدەبی كوردییدا. لەبەر ئەوەی من لە هەردووكیان بۆ ڕۆمانەكە بەجۆشترم، خۆم بە دوور دەگرم لە هەر ڕانان‌و ڕەخنەكردنێك‌و پێموایە ئەم ڕۆمانە تەنیا بۆ خوێندنەوەیە‌و بەس، بە هۆی ئەوەی هاونەتەوەكانی خۆی باشتری دەناسن، پێم وایە وتەكەی شێركۆ بێكەس پڕ بە پێستیەتی كاتێك وتوویەتی: "ماوەی سەد ساڵە ئەدەبی كوردی كەسێكی وەكو بەختیار عەلی تێدا هەڵنەكەوتووە".

سەرچاوە
www.independentarabia.com