بێندۆتۆ كرۆچێ‌و هونەر


ژیان: ئەردەلان عەبدوڵا
 بەشی سێهەم 

Benedetto Croce بێندۆتۆ كرۆچی فەیلەسووف‌و مێژوونوس وڕەخنەگری گەورەی ئیتالی كەلە 25 ڤێبراوەری ساڵی 1866 لەدایكبووەو لە 20 نۆڤێمبەری ساڵی 1952 لە شاری ناپۆلی كۆچی دواییكردووە. كرۆچی بەیەكێك لە فەیلەسووفە گرینگەكانی ئیتالیا‌و ئوروپا دێتە ژماردن، ئەو لە ژیانیدا خۆی بە كۆمەڵێك پرسی فكری‌و سیاسی‌و هونەری خەریككردووە. یەكێك بوو لە ئایدیالیستە ئیتالییەكان‌و زۆر لەژێر كاریگەری ئایدیالیستی ئەڵمانیدا بوو، لەهەمانكاتیشدا زۆر دژی هزری ماركسی بوو بەتایبەتی لە ڕووی ئابووریەوە.  

لەلایەكی ترەوە كرۆچی بە یەكێك لە باوكە مەزنەكانی مەزهەبی " هونەر بۆ هونەر" دێتە ژماردن، لەمبارەیەوە كۆمەڵێك لێكۆڵینەوەو كتێبی نووسیوە. ئەو لە ساڵی 1911 كتێبێك بەناوی " كۆزانستی ئیستاتیكا " دەنووسێت، لەڕاستیدا توێژینەوەی ئیستاتیكا خۆی لە فەلسەفە كەی كرۆچی هەڵنەقوورتاندووە، بەڵكە بریتییە لە بەشێكی دانەبڕاو لە ڕێبازە گشتییە فەلسەفییەكەی كە ناوی لێناوە " فەلسەفەی رۆح" . 

كرۆچی شەش ڕەگەز دەكاتە بنەمای سەرەكی هونەر كە بریتین لە: بینین، مەزەنەكردن، تێڕامان، خەیاڵكردن، بە وەهمداچوون‌و نواندان

لەلایەكی ترەوە كرۆچی گرینگی بە كارو چالاكی مرۆڤ دەدات‌و دەیكات بە دوو بەشەوە: چإلاكی ئابووری، كە ئارمانجی ئەوەیە بە چەند مەبەستێكی تایبەتی بگات، چالاكی مۆڕاڵی ئارمانجی ئەوەیە بە مەبستی هەمەكی بگات. بۆ ئەم چالاكییە مۆڕاڵییەش چوار پێوەری هەیە كە بریتییە لە ( جوانی، هەق، سوود، خێر )  

زانستی ئیستاتیكا لای كرۆچی بریتییە لە زانستی دەربڕین، واتە دەڕبڕین كرۆكی سەرەكی ئیستاتیكایە. لێرەوە هزری كرۆچی درێژدەبێتەوە بۆ ئەوەی پێناسەی تایبەتی بۆ هونەر بكات‌و دەڵێت : هونەر بریتییە لە بینین " vision" یان مەزەنەكردن Intuition . لای كرۆچی " ئیماژ ،وێنە" جێگەی گرینگی هزریەتی، ئەو دەڵێت : لە ڕاستیدا ئەوەی هونەرمەند پێشكەشمان دەكات بریتییە لە وێنەImage یان بەشێوەیەكی وەهمی، ئیتر لێرەوە هەر كەسێ جێژ لە هونەر وەربگرێت، چاو دەخاتە سەر ئەو لایەنەی كە هونەرمەند پەنچەی بۆ ڕادەكێشێت. 

هونەرمەند ناتوانێت لە ڕووی مۆڕاڵیەوە مۆری تاوانكاری پێوەبنرێت

كرۆچی شەش ڕەگەز دەكاتە، بنەمای سەرەكی هونەر كە بریتین لە : بینین، مەزەنەكردن، تێڕامان، خەیاڵكردن، بە وەهمداچوون، نواندان.  

فۆرم‌و ناوەڕۆك 

هەروەك پێشتریش گووتم كە لەناوجیهانی ئەدەبیدا نیقاشێكی گەورە لە نێوان نووسەران‌و ئەدیبانی جیهان لەسەر پرسی گرینگی نێوان " فۆرم‌و ناوەڕۆك" دەكرێت. كرۆچیش لەمبارەیەوە قسەی خۆی كردووە. دیارە ئەو زیاتر پشت بە بۆچوونەكەی كانت دەبەستێت، كە دەلێت : ( سۆزی بێ فۆڕم كوێرە‌و فۆڕمی بێ سۆز بۆشە.) 
 كرۆچی دەڵێت : ( كاری هونەری مانای ئەوەیە كە "ناوەڕۆك" فۆڕمێك بە خۆوە دەگرێت، هەروەها فۆڕم پڕ لە ناوەڕۆك دەبێت. بەو مانایە هەر دەبێ سۆز لە كاری هونەریدا، شەقڵی فۆڕم بە خۆوە بگرێت، هەروەها هەر دەبێت فۆڕم داڕشتەی سۆز بە خۆوە بگرێت.)  

لاسایكردنەوەی سروشت 

یەكێك لەو هزرە گەورانەی كە زاڵبوو بەسەر هونەردا ئەوەبوو، كە هەتاوەكو سەدەی هەژدەش دەگووترا كە هونەر لاساییكردنەوەی سروشتە. دیارە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو میتۆدەی فەیلەسووفی یۆنانی "ئەڕستۆ" داینا، كە پشتی بە ڕەگەزی لاسایكردنەوە یان پێڕەوكردن دەبەست، هەروەها سروشتی بە مامۆستای یەكەمی هونەر دادەنا، لێ كرۆچی دژی ئەم بۆچوونە دەوەستێتەوە‌و دەڵێت : ئەگەر خەیاڵ نەبێت، ئەوا سروشتێكمان وا بۆ دەردەكەوت كە هیچ جوانییەكی تیادا نەبێت، كە هیچ جۆرە دەربرینێكی تیادا نەبێت.  

مەزهەبی هونەر بۆ هونەر 

كاتێك كرۆچی بڕیاڕی مەزهەبی هونەری " هونەر بۆ هونەر " دەدات، ئەوا لەم دەستەواژەیەدا تەنها مەبەستی لەوەیە، كە هونەر لە گشت " زانست، سوود‌و مۆڕاڵ "  دادەبڕێت‌و پێی وایە پێویستە هونەر سەربەخۆ بێت، هەربۆیە لە دیدی كرۆچییوە، هونەرمەند نابێت كۆیلەی مۆڕاڵ، یان خزمەتكاری سیاسەت، یاخود وەرگێڕی زانست بێت، بەڵكە ئەو دەبێت لە هەموو چالاكییە هونەرییەكەیدا، خۆی بۆ گوزارشتكردن لە مەزەنەكانی خۆی تەرخان بكات، بێ خۆبەستنەوە بەهەر ئیعتیبارێكی دیكەوە. 

كرۆچی بە یەكێك لە باوكە مەزنەكانی مەزهەبی " هونەر بۆ هونەر" دێتە ژماردن

لەلایەكی ترەوە كرۆچی پێی وایە، هونەرمەند ناتوانێت لە ڕووی مۆڕاڵیەوە مۆری تاوانكاری پێوەبنرێت، هەروەها لە ڕووی فەلسەفیشەوە ناتوانین بە هەڵەكار دایبنێین، تەنانەت گەر كەرەستەی هونەرەكەشی بریتی بێت لە مۆڕاڵێكی داتەپییو یان فەلسەفەیەكی داتەپییو. هەربۆیە كرۆچی بە توندی دژی ئەوەبوو كە حوكمێكی مۆڕاڵی بەسەر كارێكی هونەریدا بدرێت، كرۆچی دەڵێت : (نابێت هیچ یاساییەكی تاوانكاری بەسەر وێنەیەكی هونەریدا بدرێت‌و بڕیاری بەندكردن یان لەسێدارەدان بۆ هونەرمەندا بدرێت، هەروەها نابێت هیچ بڕیاڕیكی مۆڕاڵی لەلایەن هیچ مرۆڤێكی ئاقڵەوە لەسەر وێنەیەك دەربكات، چونكە هونەر چالاكییەكی سەربەخۆییە‌و هیچ پەیوەندی بە مۆڕاڵەوە نییە). 

گرینگی هونەر‌و فەلسەفە 

كرۆچی گرینگی زۆر بە پەیوەندی نێوان فەلسەفە‌و هونەر دەدات‌و پێی وایە كە پەیوەندییەكی گرینگ ئەم دوانە بە ژیان‌و پێشكەوتنی مرۆڤەوە دەبەستێتەوە، هەربۆیە دەڵێت : (هیچ چەرخێك لە چەرخەكان ناتوانێت بێ فەلسەفە‌و بێ هونەر هەڵبكات، لەكاتێكدا چەرخەكەی ئێمە توانی فەلسەفەیەكی تایبەت‌و هونەرێكی تایبەت بە خۆی پێشكەش بكات،  لێ بەوجۆرەی بۆی ڕەخسابوو كە بەو ئاستە بگات .)  

بە دڵنییایەوە تێروانیینەكانی كرۆچی هەتاوەكو ئەمڕۆش كاریگەری گەورەیان بەسەر هونەرەوە هەیە، هەرچەندە زۆركەسیش دژی ئەم بۆچوونانەی وەستانەوە، بەتایبەتی فەیلەسووفە ماركسییەكان لەسەڕو هەمووشیانەوە، فەیلەسووفی فەرەنسی ناسراو" ژان پۆڵ سارتەر"، كەلە بەشەكانی داهاتوودا باسی تێروانی ئەم كەڵە نووسەرەش لەبارەی هونەرەوە دەكەین.