سادقی هیدایەت، هیدایەتی چیرۆكی هاوچەرخ

پەرچەمی چیرۆكی هاوچەرخی ئێران، هێشتا لەدەستی خۆكوژێكدایە

ژیان: ماجید خەلیل

سادقی هیدایەت، سێ ساڵ بوو سەدەی بیستەم كشابوویە ناو جیهانەوە. دروست لە۱۹۰۳ داو لەخانوادەیەكی زەنگین‌و زمانپاراوی ئەدەبدۆستدا چاوی بەژیان هەڵهێنا. بابی هیدایەت قولی خان نەوەی وەزیرێكی پایە بەرزی سەردەمی ناسرەدین شای قاجار بوو. بۆیە لەماڵباتێكی ئەرستۆكراتی مەزنی تاراندا چاوی بەژیان هەڵهێنا. باڵایەكی قنجیلەو سپیكەلەی هەبوو، لاوێكی لاوازو كەم دوو، گۆشەیرو گۆمای، مەنگ‌و مڕبوو، هەمیشە لەژێر باری خەیاڵ‌و خەمێكی قورسدا كوڕ‌و كەڕەسیسە ببوو.

هیدایەت نوسەرو وەرگێڕو شێوەكار بوو. ئەو لەڕشتە زانستییە پزیشكی‌و پاشان ئەندازییارییەكاندا خوێندبووی، بەڵام هیچكامیان بەكامی دڵی وی نەبوون. لەنەوجوانیداو لەو وەختەدا كە رژێمی قاجار قەسوەتی سەردڵی ئازادیخوازان بوو، تەوەلاو تەرا دەبێت. ئەو لەماوەی حوكمی قاجارو دواتریش سەردەمی رەزاشای پەهلەوی‌و حەمەی كوڕیدا زۆربەی كاتەكانی تەمەنی لەدەرێدا دەگوزەرێنێ، تاو تاوێ لەبەلجیكاو پاشان لەئێران، دیسان لەفەڕەنساو سەردەمێكیش لەهندستان، ئیدی وابوو، وەك جن جێیەكی خۆش دەكردو لەپڕ ون دەبوو، جۆرێك بوو، بەشەقامەكانی تاراندا، زۆرجار دەبینرا، لاوێكی بێزەوق‌و پڕ كەسەر، وەك بوزورگی عەلەوی بەفەرمانبەرێكی تڕكەن ناوی دەبرد، هەمان كات دەیوت خەیاڵدانی شارێكی تێدا جێدەبوویەوە.

ئیحسان تەبەری كە یەكێ لەهەرەتیۆریستە بەشۆرەت‌و شەوكەتەكانی چەپی ئێرانی بوو، پێی وابوو نوسینەكانی سادقی هیدایەت، كەشێكی بەهاری بوون بۆ سەوزبوونی ئەندێشەو ئیمانی كۆمۆنیزم لەئێراندا، لەكاتێكدا بۆخۆی چەپ نەبوو، بەڵكو هیچ ئایدیۆلۆژیایەك نەیدەتوانی ستار بەمێشكی ئەو بگرێ. سادقی هیدایەت، چاوی بەواقیعی ژیان هەڵنەدەهات، هەموو رەنگەكانی بەڕەش دەبینی، پێی وابوو ئێران زیندانێكی زەبەلاحەو بانگو سەدای مزگەوتەكان زەنگی زیندانن. ئەو نوسینی كاریگەر بوو. بەزمانێكی سادە دەینوسی. وەك ئەرستۆكراتەكانی دی، وەك وردە بۆرجوا تازە هەڵتۆقیوەكان زمانی بەوشەو وێناو وێردی بیانی رانەدەهێنا، لە كاتێكدا وەك فەڕەنسییەك بەفەڕەنسی دەدوا، مرۆڤ كە دەیدواند پێی وابوو دێهاتییەك دەدوێنێ، بەلام جوڵەو كاردانەوەكانی، ڕێك رۆحی ئێرانیان تێدابوو. هیدایەت دەستی دابوویە چیرۆك نوسی، وردە وردە لەسییەكانەوە سەنگی سیناریۆو سەرچاوەكانی خەیاڵی تەقین. لەڕۆمانی كوندە پەپوی كوێردا، دنیای ئەدەبیاتی بینی‌و دایە شەقەی باڵ. هیدایەت ڕەمزێكی ڕەسەنی ئێران‌و ڕۆژهەڵات بوو، ستایل‌و سوچێكی مەحكەمی چیرۆكی نوێی ئێرانی بونیاد ناو بوویە بابی بناغەی چیرۆكنوسی ئێران.

تەنها ئەو كیژانەی خۆشویستوون، ئەوان بەمیان وتووە خۆشم دەوێیت. باوەڕی بەكیژێ نەبووە كە ئەم پێی بڵێ

پەرتوكەكانی ئەتۆمی فكر بوون بەتایبەت بەرهەمەكانی‌و چیرۆكەكانی (زیندەبەگۆڕ، سەگی وێڵ، سێ دڵۆپ خوێن، ‌و تاریكخانە) ئێجگار ئارامییان دەدا بەمێشكی خوێنەر، ببوونەتلیاكی عەوداڵانی ساتێ ئارامشی ڕۆح. سادقی هیدایەت لەڕۆمانی كوندە پەپوی كوێردا، دروست بوویە ئەبو عەلای موعەری، موعەری ئەدیب‌و شاعیر‌و زانای مەزنی میتۆدی رەشبینی بوو لەناوعەرەبدا، ئەو لەكۆتایی فەرمانڕەوایی عەباسییەكاندا‌و كۆتایی سەدەی دەو نیوەی یەكەمی سەدەی یازدەدا ژیاوە. بۆخۆی چاوەكانی لەدەستدابوو، بەڵام لەتێگەیشتن‌و تێڕامانیدا بۆ ئایین، بۆ كەلتوور، بۆ نۆرمە نەستەقەكانی ژیان سەیر بیریدەكردەوە. هیدایەت‌و موعەری‌و كافكا، كافكای جوی بەلجیكی، دروست غەرقی بێمانایی ژیان بوون، یەك وەڵامیان بۆ هۆكاری مانەوەو ژیان پێنەبووە. ئەوانەی بەفەلسفەی ئایین ژیاون، لەلای ئەبو عەلا بێمێشك بوون، چونپێی وایە دوان عەقڵ لەجاڕیاندا نیە، ئەوەی ئایندارەو ئەوەی تریش ئەوەیە كە ئاییندارە. لەراستیدا ناكرێ بڵێین باوەڕی بەخودا نەبووە، بۆ نمونە حەج وەك گەشتێكی وەسەنی باس دەكات، لێرەوە تێدەگەین تەوەلایە لەپرسی ئیسلامەتی ئەو قۆناغە.

هیدایەتیش كۆمیدیانە لەئایینی روانیوە. ئەو لەژیانیدا تەنها لەو كاتانەدا پێكەنیوە كە دەورو بەرەكەی سینە زەنییان كردووە. سادق بۆخۆی باوەڕی بەهیچ ئایینێ نەبووە. هەندێكات پەنای بردووەتە بەر شیكاری ئەدەبیاتی ئیسلامی. زۆرجار پرسیاری جەوهەری‌و جدی كردووە. پێی سەیرە ژنی سۆزانی لەئەدەبیاتی كۆمەڵی ئیسلامگەرادا تاوانبارە. ژنێك لەشی خۆی دەفرۆشێ تا پارویەك نان پەیدا كات، بەڵام هەمان بەزموو بالۆرە لەبەهەشتێدا هەیەو پاداشتیش دەدرێنەوە. لێرە پیاوێ بێتە لای ژنێ تاوانبارە، لەوێ پیاوێ بچێتەلای ژنێ پاداشتە. لەكاتێكدا لەوێ بۆ زەوق‌و شەهوەتە، بەڵام لێرە ناچاریی ژیانە. تەنانەت هیدایەت پرسەكە قوڵتر بەراورد دەكات، دەپرسێ ئەم كارەی خودا، بەوەی لەپاداشتی چاكەی چاكەكاراندا حۆرییەكانیان بۆ دەنێرێ، لێرە ئەم كارە دەربڕینێكی بێزراوی بۆ بەكاردەهنرێ. دروست هەمان ئەم شیكارەی هیدایەت عەبدوڕەحمان سدیق وتی. شێركو بێكەسی شاعری كوردیش پرسیارەكەبەجۆرێكی تر دەكات، ژنێ خۆی هەڵدەماڵێ‌و لەشی دەفرۆشێ ، تاوانبارە یان ئەوانەی خاك دەفرۆشن. بەكورتی سادقی هیدایەت سەر بەمەدرەسەیەك بووە، كە ئەو شتانەی موقەدەس‌و جوانن، سەلماندویەتی كە جوان نین، ئەو شتانەی ناشیرینن، سەلماندویەتی جوانن. ئەو دەیەوێ بڵێ ئەمەیە خەنجەری ژیان لەپشتی هەموو چركەیەكی تەمەنماندا.

هیدایەت ئاوازێكی مەزنی ئەدەب بوو درا بەگوێی ئێراندا. ئاوازێكی تراژیدی لەگەڵ هەموو وەزن‌و قافیەیەكی رەشپۆشی ژیانی ئێرانییەكان‌و رۆژهەڵاتدا دەگونجا. ئیدایەت راستگۆ بوو، واقیعیانە دەینوسی، خەیاڵی نەدەنوسی ، چون ئەو كەسانەی خەیاڵ دەنوسن لەواقیع رادەكەن، بەڵام سادق هاوێژرابوویە نێو واقیعەوە، فەلسەفەی لەهیچ ئەتوارێكی ژیاندا نەدەبینییەوە. گلەیی لەتلیاك‌و سیگارو شەراب ئەوەبوو كە بۆچی چارەیەكی كاتین، بۆ هێوركەرەوەی هەمیشەیی نین. هیدایەت لەپرسی عەشق‌و عیرفانی راستەقینە بۆ ژندا لەو سەرییەوە هاتبوویەوە. ئەو لەژیانیدا هاوسەرگیریی نەكردووە، بەڵام لێرەو لەوێ لەگەڵ كیژاندا بووەو چۆتە خەوەتەوە. زۆر مەشكوك‌و میزاجی بووە لەگەڵ ژندا.

ژنێك لەشی خۆی دەفرۆشێ تا پارویەك نان پەیدا كات، بەڵام هەمان بەزموو بالۆرە لەبەهەشتێدا هەیەو پاداشتیش دەدرێنەوە

تەنها ئەو كیژانەی خۆشویستوون، ئەوان بەمیان وتووە خۆشم دەوێیت. باوەڕی بەكیژێ نەبووە كە ئەم پێی بڵێ. 

سادقی هیدایەت، مەزنە بیرمەندو رۆشنگەری فارس، نمونەی دەگمەنی چیرۆكنوسی‌و نوسین‌و رەخنە. پیاوێك بۆخۆی چیرۆكێكی ئاڵۆزو ئاڵنگاری ژیان بوو. موحیبەتی بۆ هیچ نەبوو، وەلێ دیوی راستەقینەی مرۆڤی ناسیبو. مرۆیەكی رەشبین‌و رەق بوو، رسواو روو لەرشتە ناباوەكانی ژیان بوو. هاوسەردەمی بوزورگی عەلەوی‌و كۆتاییەكانی تەمەنی كافكا بوو. لەسەردەمێكدا هاتە پێشەوەو لەرۆژنامەكاندا چیرۆك‌و چوارینەو وتارەكانی بڵاو ببوویەوە كە گەنجان هێندەی تلیاك موعتادی دەبوون.

بۆیە ڕژێمی شا قەدەغەی پەرتوكە چەندین جار لەچاپدرادراوەكەی كردبوو. بەسانایی نەدەتوانرا نوسینی هیدیەت ببینرێن. چەندین روناكبیری دەرباری شا، كۆمەڵناس‌و دەروناس كۆبوونەوە، بەداتای سەیر سەیر، وایان تێگەیاند كە هیدایەت سەرچاوەی خۆكوژی گەنجانی ئێرانە. بەڵام ئەو دیوەیان نەخوێندبوویەوە كە هیدایەت شۆڕبووەتەوە بۆ واقعی ژیان، هەموو دروشمە ساختەكانی داماڵیوە. هیدایەت نمونەی باڵای مرۆڤ دۆستی بوو. پەرتوكەكانی وەرگێڕاون بۆ گەلێ زمانی جیهانی، هاوكات بۆخۆیشی گەلێ بەرهەمی جیهانی وەرگێڕاون بۆ فارسی. سادقی هیدایەت زۆرجار بەمانگ لەماڵێ نەدەهاتە دەرێ، ماڵی چی، پڕ پێچ‌و پەنا، قوڵ وتاریك.

دورنییە تەنها كاریكەری ئەدەبی خۆرئاوای لەسەر نەبێ، بەڵكو ئەدەبی عەرەبی‌و ئیسلامیش لەسەریدا بووە

پەنجەرەی چی ، بۆیاخێكی شینی كاڵەوە بوو، زوقمێكی تەم گرتوو، درزێكی پڕ لەداوی مارو مێرو. لەژێر داڵانەكانی تاراندا دەمایەوە، وەك سوهراب گوڵێكی گەش مێشكی داگیر نەدەكرد، بەڵام گوڵێكی هەڵوەریو ناخی دەبرژاند. وەك سوهراب كۆترێكی سپیكەلەی نەدەدی‌و هەست بەهێوری بكات، بەڵام وەك خۆی كوندەپەپوی كوێری دەدی‌و هەستی بەشومی دەكرد. ئایا سوهراب راستی كرد یان ئەو.

ئایا گوڵی ژیان لەگەشانەوەدایە یان لەوەریندا. ئایا كۆتری ئاشتی‌و موژدە بەڕێوەیە، یان كوندەپەپوی مەراق‌و مەرگ. بێگومان سادقی هیدایەت دوربینتر بوو. ئەو لەسەگی وێڵدا پێمان دەڵێ پێویستە سەعلوك بین.جیاوازی نیە لەنێوان جوان‌و ناشیرین. هەموان وێڵین، وێڵی هیچ. لێرەدا سەرنجەكانی وەك ئەبو نەواسن. بۆیە دورنییە تەنها كاریكەری ئەدەبی خۆرئاوای لەسەر نەبێ، بەڵكو ئەدەبی عەرەبی‌و ئیسلامیش لەسەریدا بووە. بۆیە گەیشتە پلەی كۆتایی نائومێدی‌و ئیدی لەژورەكەیداو لەتەمەنی 48 ساڵیدا لە1951دا گازی حەمامی بەردایەوەو خۆی خنكاند.