لەنێوان كەسایەتی تووندوتیژ‌و تووندوتیژیدا

هەڕەشە كردن بەناوی تۆڵە كردنەوەوە

ژیان: ژاوێن شاڵی

بەشی یەكەم

زۆرن ئەو بابەتانەی كە لەزۆری دوان‌و نووسین‌و وتاردان‌و تا دەگات بەهەڵمەتی هۆشیاركردنەوە‌و دەركردنی بەیاننامەش لەسەریان لەسەرانسەری جیهان بەگشتی‌و دەوڵەتانی سەر بەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی بەجۆرێك لەجۆرەكان چەندین بارە‌و سواون، بەجۆرێك نەدەسەڵات‌و ئالیەت‌و چۆنێتی‌و بەتەواوەتی بنبڕكردنیمان لەبەردەستە نەدەشتوانین پشتگوێی بخەین‌و بەهەڕەشەیەك لەهەڕەشەو مەترسییە گەورەكانی سەر مرۆڤایەتی دانەنێین، ئەویش هەردوو بابەتی توندووتیژیی‌و تێرۆرە.

تووندوتیژی چییە: تووندوتیژی لەپێناسە ستاندارو سادەكەیدا هێزی خۆسەپاندن‌و كۆنتڕۆڵ كردن‌و بەپاسیڤ كردنی ئەوی بەرامبەرە‪. ‬بڕیاردان‌و ئاكت كردن‌و بیركردنەوە‌و ژیانكردنە بەپێی ویست‌و خواستەكانی ئەو. بەجۆرێك داماڵین‌و خاڵیكردنەوەی كەسی بەرامبەریەتی له هەر جۆرە بیركردنەوە‌و بڕیاردان‌و ژیانێك، بەكورتی داكەندنی كەسایەتی بەرامبەر بەهەموو شێوەیەك.

لەژێر رۆشنای ئەو باسەدا‌و بەرلەوەی بچینە ناواخنی بابەتەكەوە دەمەوێت سەرەتا سەرنجی خۆم لەمڕووەوە بخەمەڕوو كە توندوتیژیی هەروەك تێرۆر لای من شوناس‌و رەگەزێكی دیاریكراوی نییە، بەواتا كردەی توندو تیژیی لەجیهاندا ئێستە بەربڵاوترینی ئەو دیاردە ناشارستانی‌و نامرۆڤانەیە كە مەترسیی لەمانەوە‌و ئارامی‌و ئاسایشی تاكەكانی جیهان دەكات.

چونكە زۆرێك راو سەرنجی بارگاوی‌و هەڵگری نەخۆشی رەیسیزم (رەگەزپەرستی) لەوبارەوە هەن كە دەیانەوێت‌و لەڕێگەی نیاشاندان‌و خستنە ڕووی چەنیدن كەیس‌و نموونەی زەق‌و بەرچاوەوە شوناس‌و ئایدییەكی رۆژهەڵاتییانە بەبەر جەستەی توندوتیژی‌و هەروەها تێرۆریشدا بكەن.لەدرێژەی ئەو بابەتەدا چەندین نموونەی زیندوو راستەقینە تێكەڵی ئەم باسە دەكەم كە ئەو رایە پێچەوانە بكاتەوە‌و هەر یەكێكمان بگەیەنێتە ئەو بڕواتەی كە بەڵێ تێرۆر‌و تووندوتیژیی هیچ شوناسی‌و ئایدی‌و مۆركێكی دیاریكراویان نییە، واتە سەر بەخێزانی رۆژئاوایی یاخود رۆژهەڵاتی  یاخود ئەمیریكایی‌و ئەوروپایی نییە، تەنها ئەوەندەیە رێژەكە‌و ئاستی توندووتیژیی ‌و چۆنێتی ئەنجامدانەكەی دەگۆڕێت، كە بێ هیچ گومانێكیش لەمڕووەوە دین‌و یاسا‌و دەستورو تەقالیداكانی كۆمەڵگەش رۆڵی خۆیان دەبینن.

زۆرترین ئەو كەسانەی لەژیانماندا بەریان دەكەوین لەبەشێكی ژیانیاندا بوونەتە قوربانی‌و رووبەڕووی تووندوتیژی بوونەتەوە

زۆرترین ئەو كەس یان قوربانیانەی لەژیانماندا بەریان دەكەوین كە لەبەشێكی ژیانیاندا بوونەتە قوربانی‌و رووبەڕووی تووندوتیژی بوونەتەوە پرسیارێك كە زۆر ئاڕاستەمانی دەكەن چۆنێتی ناسینەوەی كەسی توندووتیژە، چونكە زۆرترین پەیوەندییەكانی مرۆڤ بەجوانی‌و خۆشەوستی‌و خۆشحاڵی بەبوونی ئەو پەیوەندییە دەست پێدەكات، چونكە كەس لەسەرەتاوە نایەت پێت بڵێت من  من مرۆڤێكی تووند‌و توڕەم‌و تۆ دەبێت دیل‌و بوكەڵەی من بیت‌و ئەگەر لەویست‌و خواست‌و بڕیاری من دەربچیت بەهەڕەشەو توندوتیژیی رووبەڕووت دەبمەوە‌و داهاتووت توشی مەترسی دەكەم، بۆیە پرسیارێكی بەجێ ئەوەیە بپرسین كەسی تووند‌و تیژ كێیە‌و چۆن ئەو كەسایەتییە بناسینەوە‌و ئەو نیشانانه چین كە دەبێت زەنگی هۆشیاركردنەوە لەمێشكمان داگیرسێنین، هەروا كەی دەبێت ئەو جۆرە پەیوەندییە كۆتایی پێ بێنین‌و چۆن؟

تووندوتیژ كێیە؟ بەگشتی ئەو وەڵامە بەپێی ژینگە‌و بارودۆخ‌و لەكەیسێكەوە بۆ كەیسێكی ترو هەندێكجار لەكۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی تر دەگۆرێت، بەڵام خاڵێك كە دەكرێت بڵێین زۆربەی حاڵەتەكان تیایدا یەك دەگرن‌و دەكرێت وەك نیشانەیەكی تۆخ‌و ئاشكرا بیناسینەوە ئەوەیە كە كەسێتی ئەو جۆرە مرۆڤە بەگشتی مرۆڤێكی هەڵەشەیە‌و خێرایە لەبڕیارداندا، دەكرێت بڕیارێكی زۆر گرنگ‌و گەورەی ژیانی لەماوەی چەند رۆژێك‌و لەهەندێك حاڵەتی بەرجەستەشدا لەماوەی چەند خولەكێكدا بدات‌و گوێ نەداتە ئەوەی بەرەنجامی بڕیارەكەی چی دەبێت، چونكە لەبنەڕەتدا ئەو كەسایەتییە خاوەنی كەسایەتیەكی جێگیر نییە، بۆ بەئاسانیترین رێگە‌و شێواز دەكرێت بڕیاربدات.

دووهەم خاڵ كە بەهەمان شێوەی خاڵی یەكەم دەتوانیت بەئاسانی كەسایەتی تووندوتیژیی پێ بناسیتەوە، كەسی توندووتیژ لەزۆربەی كات‌و حاڵەتەكاندا كەسێكی پڕ گلەیی‌و ناڕەزاییە‌و هیچ كات‌و لەهیچ بارودۆخێكدا خۆی بەهەڵە نازانێت‌و دان بەهەڵەی خۆیدا نانێت، چونكە لەئاساسدا پێی وایە ئەو هیچ كات هەڵە ناكات‌و ئەمەش لەوپەڕی قەناعەتیی ئەوجۆرە كەسایەتییەوەیە، هەركاتێكیش توشی شكست یان پەشیمانییەك دەبێت ئەو بێ هیچ گومانێك خەتاكە بەسەر كەسێكی تردا دێنێت،  روونتر لەبابەتەكە بدەین لای ئەو هەمیشە كەسێكی تر هەیە كە هەڵە دەكات‌و هەڵەی كردوو‌و شتێكی نابەجێی كردووە بۆیە ئەو توشی حاڵەتێكی پەشیمانی یان شكست یاخود هەر جۆرە كێشەیەك هاتووه، كە دووبارە ئەمەش لەوپەڕی قەناعەتییەوە هەڵدەقوڵێت. 

نموونەش بۆ ئەم حاڵەتە لەنزیكەوە بینینی چەندین بەركەوتنی جیاوازم بووە لەگەڵ كەس‌و كەسانی توندووتیژ، بەتایبەتتر باسی بكەم، دە ساڵێك لەمەوبەر بۆ مەبەستی ئەنجامدانی بابەتێكی رۆژنامەیی سەردانی زیندانی گەورەی سلێمانیم كرد‌و لەناویاندا دروست لەگەڵ كەسێك كەوتمە دوان كە لەگەڵ پورزایەكی خۆی دوو كەسیان كوشتبوو، كەسایەتییەكی زۆر هێمن، ئارام، شەرمن‌و جێنتڵ هاتە بەرچاوم، پرسیاری یەكەمم ئەوەبوو ئەو كەسایەتییەی ئێستا لەتۆدا ئەیبینم زەجری زیندان‌و پەشیمانی وایلێكردویت یاخود هەمیشە بەوجۆرە بویت؟ چونكه لای من نەدەكرا مرۆڤێك بەوجۆرە ژیابێت‌و تەعەمولی كردبێت نەدەكرا بڕوابێنم توانیویەتی تەنها لەبەر چەند سەد دۆلارێك نەك هەر بكوژ، بەڵكو پلانداڕێژەری عەمەلییەكەش بوو، لەوكاتەدا بیرم لەوە دەكردەوە مەگەر ئەو مرۆڤەی من دەیبینم  نەخۆشی جووت جەمسەر (Bypolar)بێت. 

جیابوونەوە لەهاوسەر تووندوتیژ دروستی دەكات

دێمەوە ناو باسەكە، لەوەڵامدا بەدڵتەنگ بوونێكی قورس كە بەتەڵخبوونی چاوەكانییەوە دیاربوو پێی وتم كە بەپێی ئەوەی لەخێزانێكی هەژار‌و دایكێكی گوێنەدەر هاتووە‌و هەژاری تەنگی بەژیانی هەڵچنیوە، زیاتر لەوە كەوتە سەر باسكردنی ئەوەی كە لەمنداڵی دایكی وەك بڵێی پشتگیریی كردووە كە چەندینجار‌و لەدزی بچووكەوه كەدەستی بەدزیكردن كردووە، باسی لەوەشكر كە دایكی خۆی لەكاتی بازاڕیكردن‌و چونە ماڵاندا دزیكردووە‌و كار گەیشتۆتە ئەوەی دزیكردنم بەئاسانترین یاری بینیوە.

لەو شوێنەشدا كە من رامگرت‌و وتم ئێمە باس لەبابەتێكی گەورەتر‌و تاوانێكی گەورەتر لەدزیكردن دەكەین هەمدیس‌و بۆ یەك چركەش نەیوت من پەشیمانم‌و هەست دەكەم چەند هەڵەیەكی گەورەم كردووە، بگرە وتی بەهیچ شێوەیەك بەنیازی كوشتنی نەبوین‌و تەنها ویستوومانە ئەو بڕە پارەیەی پێی بووە‌و سەیارەكەی بدزین بەڵام بەرگری ئەو كارەكەی دژوار كردووە، دیسان پاساوی خۆ تاوانەكەی خۆی هێنایەوە‌و دەیویست هەموو لەومەكە بخاتە سەر شان‌و ملی هەژاری‌و دایكێكی زۆر گوێنەدەر.

لەكاتێكدا راستی‌و هەقیقەتی تاوانەكەی ئەو كوشتنی بەمەبەست بوو، ئەوی كوژراو تا رۆحی دەرچووبوو پاڕابۆوە‌و داوای ئەوەی كردبوو هەرچییان لێی دەوێت بۆخۆیان بێت تەنها رێگەی بدەن بڕوات‌و نەیكوژن.

سێهەم: سێهەمین خاڵ هەڕەشە كردن بەناوی تۆڵە كردنەوەوە لەهەر بابەتێك كەكەسی تووندووتیژ بەنادروستی دەزانێت‌و پێی وایە غەدری لێكراوە. بۆئەم خاڵە بابەتێكی زیندوو كە چەند رۆژێك لەمەوبەر لەویلایەتی میسیسپی ئەمریكا روویدا بەنموونە دەهێنمەوە:

چەند رۆژێك لەمەوپێش لەیەكێك لەستۆرەكانی  وەڵمارت‌و Walmart، كە كۆمپانیایەكی بازرگانی گەورەیە لەبواری بازاڕدا‌و لەهەرچی شارو شارۆچكەو تەنانەت دێهاتی ئەمریكا هەیە ستۆری هەیە، پیاوێك كە ماوەی دوو مانگێكە لەخێزانی جیابۆتەوە‌و هاوسەرەكەی لەو بازاڕە كاری كردووە، لەكاتی دەوامی هاوسەری پێشویدا هەڵیكوتاوەتە سەر بازاڕەكە‌و بەدەمانچە خێزانی پێشوی‌و بەڕێوەبەری ئەو ستۆرەی كە خێزانەكەی كاری تیا كردووە كوشتووە‌و كۆتایی بەژیانیان هێناوە.

ئەمە یەكێك لەو مەترسییانەیە كە جیابوونەوە لەهاوسەری تووندوتیژ دروستی دەكات، كە بەداخەوە ئەمەیان لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی‌و لەكوردستانی خۆمان بەتایبەتی زۆرتر بەربڵاوە، مەترسیدارتر لەوە هەوڵدان بۆ لەكەداركردن‌و كوشتنی كەسایەتی كەسی بەرامبەر پێش بەڕاستی كوشتنی راستەقینە‌و بەرجەستە دەكەوێت.

زۆرێك لەهاوسەران هەموو شتێك لەنێوانیان كۆتایی پێهاتووە، تاكە هێز كە پێكەوە هێشتونیەتەوە بوونی منداڵە 

چوارەم: هەڕەشە كردن بەناوی بردن یاخود دەست بەسەراگرتنی مناڵەكانەوە، (ئەگەر منداڵ لەو بەینەدا بوونی هەبێت). ئەمەیش دیسان بۆ كۆنترۆڵ كردن‌و بەزۆری هێشتنەوەی ئەو جۆرە پەیوەندیی‌و نەتوانین بەوازلێهێنان‌و جیابوونەوەی، بۆیە دەبینین زۆرێك لەهاوسەران هەڵبەت لەهەردوو رەگەز هەموو شتێك لەنێوانیان كۆتایی پێهاتووە، تاكە هێز كە پێكەوە هێشتونیەتەوە بوونی منداڵە لەو بەینەدا، چونكە یەك لەهاوسەرەكان هەڕەشەی بردن‌و دەستبەسەراگرتن یاخود نەهێشتن لەبینینەوەی منداڵەكان دەكات.

پێنجەم: هەڕەشە كردنی كەسی بەرامبەر بەوەی كە تۆ جێی بهێڵیت خۆی دەكوژێت، كە دیسان كۆنتڕۆڵ كردن‌و بەزۆر هێشتنەوەی كەسی بەرامبەرە لەپەیوەندییەكی توندوتیژ‌و ناتەندروستدا.

شەشەم: ناولێنان (Red Flags)، واتە ناو ناتۆرە نان لەكەسی بەرامبەر‌و لەبەردەمی خەڵك شكاندنەوەی‌و پێكەنین بەشتێك یان جوڵەیەك كە پەیوەندی بەهەر شتێكی كەسی بەرامبەرەوە هەیە‌و برینداركردنی كەسی بەرامبەر لەناخەوە.

جۆرەكانی تووندوتیژی كامانەن

تووندوتیژیی جەستەیی physical abuse

تووندوتیژی سێكسی sexual abuse

تووندوتیژیی دەروونی psychological‪,‬mental abuse

توندووتیژیی عاتیفی Emotional abuse

توندووتیژی ئابوریی  Economic abuse

تووندوتیژیی رەگەزیی، كلتوریی  cultural‪,‬Idenity abuse  

لەبەشی دووهەمی ئەم نووسینەدا باس لەلێكەوتەكانی هەریەك لەجۆرەكانی تووندوو تیژیی‌و دەرەنجامەكانی‌و كۆنێكتكردنی كەسایەتی قوربانی‌و میكانیزمەكانی بەرگرتن لەتووندوتیژی‌و چۆنێتی رووبەڕووبوونەوەی‌و رۆڵی رێكخراو ئۆرگانەكانی ژنان‌و بزوتنەوەكانی فێمێنیزم‌و فێمێنیزمی كوردی دەكەین.