رۆحانیەت‌و "ئیسلامی بزاڤگەریی" شیعە لەنێوان مەرجەعیەتی قوم‌و نەجەفدا

دامەزراندنی حزبی دەعوە هەنگاوێكی گەورەی رۆحانییەكان‌و مەرجەعیەتی شیعە بوو

ژیان: بەرزانی مەلا تەها

سەردەق

هەڵبەتە، بۆ تێگەیشتن لەرۆڵ‌و كاریگەرییە كۆمەڵایەتیی‌و سیاسییەكانی هەردوو مەرجەعیەتی شیعە لەئێران‌و عێراقدا، پێویستیمان بەخوێندنەوەیەكی مێژوویی‌و سیاسیی دەبێت بەئامانجی روماڵكردنی ئەو وردەكارییانەی كەپەیوەستن بەگەشەكردن هەردوو دامەزراوە ئایینییەكەی قوم‌و نەجەف‌و هەڵكشانی رۆڵی رۆحانییەكان‌و رۆڵگێڕانی سیاسییان لەمێژووی هەردوو وڵاتدا، هەروەها پێویستیمان بەسەرنجدانێكی بەراوردكاریی دەبێت لەتەواوی ئەو وێستگە گرنگانەی كەرۆحانییەكان‌و مەرجەعیەتی شیعە هەڵوێستیان نواندووەو بوونەتە پێشڕەوی گۆڕانكارییەكان. لەپاڵ ئەمەشدا، جێی خۆیەتی گرنگی بەپەرەسەندنی "ئیسلامی بزاڤگەریی شیعە"بدرێت لەسەر دەستی ئەو رۆحانییانەی كەكاریان بۆ چەسپاندنی بنەما مەزهەبییە سیاسییەكانی شیعە كردووەو هەنگاویان بەرەو حوكمی ویلایەتی فەقیه هاویشتووە. مەبەستمان لەچەمكی "ئیسلامی بزاڤگەریی/الاسلام الحركی" ئەو بنەما سیاسیی‌و فیقهییەیە كەدامەزرێنەرو جوڵێنەری رێوڕەوتە ئیسلامییە شیعەگەراكانە لەمێژووی هاوچەرخی ئێران‌و عێراقدا كەهەم جیهادیان كردووە بەئامانج، هەمیش رۆحانییەكان بوونەتە داینەمۆی گۆڕانكارییەكان‌و لەباری سیاسییەوە بوونەتە پێشڕەوی جەماوەرو بەئاڕاستەی گۆڕانكاریی‌و بەدیهێنانی دەسەڵاتی ئاینییدا تەیاریان كردوون.

رۆحانیەت‌و ئیسلامی بزاڤگەریی شیعە لەقوم

شاری قوم بەلای شیعەكانەوە قورساییەكی هێجگار قەبەی مەزهەبیی‌و سیاسیی هەیە كەرەنگدانەوەی ئەندێشەو ئەنگێزە مەزهەبیی‌و سیاسییەكانی زانایانی شیعە بووەو، فاكتەرێكیش بووە بۆ گەشەسەندنی فیكرو فیقهی سیاسیی شیعە بەپێی سەردەم‌و ماوە جیاوازەكانی مێژووی ئێران. هەمیشە رۆڵی زیندوو‌و ئامادەیی بەهێزی ئەوان وایكردووە وەك یەكێك لەدامەزراوە هەرە كاریگەرەكان لەجیهانی ئیسلامییدا خۆی نمایش بكات. لەمێژووی حەوزەی قومدا دوو خاڵی وەرچەرخان هەیە كەبوونەتە چەقی زانستی شیعەگەریی لەماوەی سەدەی بیستەم‌و سەرەتاكانی سەدەی بیست‌و یەكەمدا، ئەوانیش بریتین لە: یەكەم، هاتنی ئایەتوڵا (عەبدولكەریم حائیری یەزدی) بۆ حەوزەی قوم‌و گیرسانەوەی لەوێ كەپاڵپشت‌و هاندەرێكی نوێ بوو بۆ حەوزەكە. ئایەتوڵا حائیری لەساڵی 1919 كۆبوونەوەیەكی بۆ زانایان‌و بازرگانان لەتاران رێكخست‌و چەندین ئایەتوڵای تری وەك (ئایەتوڵا بافقی‌و ئایەتوڵا فەیزیی) ئامادەبوون، ئامانج لەكۆبوونەوەكەدانانی بناغەگەلێك بوو بۆ حەوزەی زانستیی لەقوم كەپاشتر كاریگەریەكی گەورەیان هەبوو لەگەشەكردنی حەوزەكەدا. دووەم، كۆچڕەوی پەنجا زانا بەرەو ئێران لەساڵی 1924 كەسیان لەوانە پێشەنگ بوون، ئەو زانایانە لەعێراق‌و لوبنانەوە روویان لەئێران كرد. لەقۆناغەكانی پاشتردا بەتایبەت لەساڵی 1979 سەنگێكی گەورەی بەخشی بەحەوزەی قوم.

دامەزراوە ئایینیی‌و رۆحانییەكان بەدرێژایی قۆناغ بەندییە مێژووییەكان چەندین رێكخرای نهێنییان دامەزراند

سەبارەت بەكاریگەرییە سیاسییەكانی رۆحانیەت‌و مەرجەعیەت لەئێران‌و گەشەكردنی ئیسلامی بزاڤگەریی شیعە، دامەزراوەی ئایینیی‌و رۆحانییەكان بەدرێژایی قۆناغ بەندییە مێژووییەكان لەهەردوو قۆناغی ساڵانی 1963-1965‌و ماوەی ساڵانی 1977-1979 چەندین رێكخرای نهێنییان دامەزراند، زۆربەشیان كاتی بوون‌و لەسەروبەندی ماتەمگێڕانە ئاینییەكاندا گرددەبوونەوەو دەكەوتنە جموجۆڵ‌و هانی ئایدیا شۆڕشگێرییەكانیان دەدا لەپاڵ هەنگاونان بۆ رزگاربوون لەدەسەڵاتی پەهلەویی. هەر لەو قۆناغەدا چەندین رێكخستنی رادیكاڵ‌و رێكخراوی پاڵپشت لەسیستمی ئیسلامیی‌و پەیوەست بەدامەزراوەی ئایینییەوە پێكهاتن، هەروەها پارتی خاوەن پێڕەویی ئایینییش دامەزران، لەناو رێكخستن رادیكاڵەكاندا سەدان گروپی گچكەی لێكەوتەوە كەبەشێوەیەكی گشتیی دژی سیستمی شاهەنشاهیی‌و رۆژاوابوون، زۆربەیان لەم رۆحانییانە پێكهاتبوون (الواعڤ، المدرس، حجە الاسلام)، ئەمانە لەو شاراو دەڤەرانەی ئێراندا بوون كەزۆر هەژارن‌و دانیشوانیان زۆربوو. لەدیارترین ئەو رێكخستنانە "رێكخراوی وانەبێژانی قوتابخانە ئایینییەكان" لەشاری قوم، "كۆمەڵەی رۆحانییە جەنگاوەرەكان" لەتاران، "رێكخراوی فەجری ئیسلامیی"‌و "حیزبی یەكتاپەرستان"‌و  "رێكخراوی رۆحانییە پابەندبووەكان"‌و "موجاهیدانی شۆڕشی ئیسلامیی" لەتاران، لەپاڵ چەندین پارت‌و رێكخراوی تر كەهەڵگری ناوەرۆكی ئایینیی بوون یاخود سەر بەئاڕاستەكانی تری ئەودەم بوون لەرێكخراوە ماركسیستەكان. 

دیسان لەچوارچێوەی گەشەكردنی گوتاری سیاسیی ئیسلامی بزاڤگەریی شیعەدا، تیۆری (ویلایەتی فەقیه) لەساڵی 1970وە لەناو حەوزە زانستییەكاندا شوێنی خۆی كردەوە، بەو پێیەی ئایینی ئیسلام دین‌و دەوڵەتەو شەریعەتی ئیسلامیش دەبێت بزێو‌و لەجموجوڵدا بێت، هەروەها یەكێكی تر لەپەیامەكانی تیۆرەكەنەدەبوو مسوڵمان لەسایەی دەسەڵاتێكی حكومیی رۆژئاواگەری مولیحددا بژین، بەڵكو دەبێت فەقیه هەوڵ بۆ گرتنەدەستی ئەركەهاوشێوەكانی ئیمام مەهدی بدات لەرێگەی گرنگیدانی بەیاسا ئیسلامییەكان ودادپەروەریی‌و توانای لەپێڕەوییكردن لەقورئانی پیرۆز‌و سوننەتی پێغەمبەر (د.خ)‌و میراتی ئەهلی بەیت، بەمشێوەیە قۆناغی چاكەخوازیی بەرەو ئاڕاستەی شۆڕشگێڕیی تێپەراند، گەیشتن بەم قۆناغەش دەگەڕێتەوە بۆ بەبنبەست گەیشتنیان لەگەڵ محەمەد رەزا شادا. رۆحانییە بزاڤگەراكان لەقوم بەرێبەرایەتیی ئایەتوڵا خومەینی توانییان رەزامەندیی جەماوەری بڕوامەند بەئیسلامی بزاڤگەریی بەدەستبهێنن، لەكانونی دووەمی ساڵی 1978وە جەماوەر بەهاندانی دامەزراوەی ئایینیی‌و رۆحانییەكان بەدژی دەسەڵاتەكەی شا خرۆشان‌و لەساڵی 1979دا  (محەمەد رەزا شا)یان لەشایەتیی خست‌و دەسەڵاتەكەیان رماند.

رۆحانیەت‌و ئیسلامی بزاڤگەریی شیعە لەنەجەف

حەوزەی زانستیی لەقوم لەشاری نەجەف لەساڵی 448ی كۆچی لەلایەن (شێخ تایفە توسی)ەوە دامەزراوە، ئەو پێشتر لەبەغدا مژولی وانە گوتنەوە بووە، پاشان بەهۆی ململانێی تایفیی‌و سوتانی كتێبخانەكەیەوە رووی كردۆتە نەجەف‌و لەوێ گیرساوەتەوە، بەهۆی ناوو ناوبانگی شێخ توسییەوە زانایان‌و قوتابیان روویان لەنەجەف كردووە، پاش گەشەكردنی بووە گەورەترین حەوزەی ئایینیی لەعێراق‌و ناوچەكەدا. هەروەها مەرجەعیەت لەناو شیعەدا باڵاترین دەسەڵاتی ئایینییە، شاری نەجەفیش كۆنترین چەقی مەرجەعیەتە لەعێراق، پاشان شاری قوم لەئێران دێتەپێشێ كەلەدەسپێكی سەدەی بیستەمدا بووە ناوەندی یەكەمی مەرجەعیەت، ئەمەش لەپاش لاوازیی‌و داهێزرانی حەوزەی زانستیی لەنەجەف بەهۆی هەڵمەتە سەركوتكاریی‌و تایفییەكانی رژێمی بەعس. 

بەهۆی ناوو ناوبانگی شێخ توسییەوە زانایان‌و قوتابیان روویان لەنەجەف كردووە‌و بووە گەورەترین حەوزەی ئایینیی لەعێراق‌و ناوچەكەدا

لەراستییدا، دەسپێكی رۆڵگێڕانی رۆحانیەت‌و مەرجەعیەتی شیعە لەعێراق لەمێژووی هاوچەرخی عێراقدا جەنگی یەكەمی جیهانیی سەرەتای قۆناغێكی نوێ بوو بۆ جموجۆڵی سیاسیی شاری نەجەف دژ بەپرۆژە داگیركارییەكان. وەختێك هێزە بەریتانیانییەكان لە6ی تشرینی دووەمی ساڵی 1914دا (فاو)ی داگیركردو بەرەو (بەسرە) كشان، دەوڵەتی عوسمانیی بەخۆی كەوت‌و هەوڵیدا لەرێگەی عێراقییەكانەوە بەئاڕاستەكردنیان لەلایەن رۆحانییەكانەوە جیهاد لەدژی بەریتانییەكان بەرپابكەن، بۆ ئەم مەبەستە دەسەڵاتدارانی عوسمانی شاندێكی باڵایان رەوانەی بەغداو پاشانیش نەجەف كرد وەك هەوڵێك بۆ هوروژاندنی مەزنە موجتەهیدانی نەجەف بۆ راگەیاندنی جیهاد، سەرەنجام، هەریەك لەم رۆحانیانە (محەمەد سەعید حبوبی، عەبدولكەریم جەزایریی، هیبەتودین شەهرستانی، محەمەد جەواد جەواهیری) رۆڵی گرنگیان هەبوو لەوەستاوەنەوە بەرووی بەریتانییەكان‌و گوتاری توندیان پێشكەشكرد، لەگوتارەكانیاندا باسیان لەبەشداریی حكومەتە مسوڵمانەكان كرد لەبەرەنگاربوونەوەی بێباوەڕان‌و دوورخستنەوەیان لەوڵاتانی ئیسلامیی. 

هەر لەچوارچێوەی رۆڵگێڕانی دامەزراوەی ئایینیی رۆحانییەكان لەعێراق، بەكۆتایی هاتنی سیستمی پاشایەتیی لەعێراق‌و سەرهەڵدانی شۆڕشی 14ی تەموزی ساڵی 1958، قۆناغێكی تری رۆڵی مەرجەعیەتی ئایینیی‌و مەزنە زانایانی شیعە دێتە ئاراوە سەبارەت بەكۆدەتاكەو هەڵوێستیان لەبەرامبەر رێبەری كۆدەتا (عەبدولكەریم قاسم)و هەڵوێستیان لەمەڕ تەشەنەسەندن‌و شاڵاوی كۆمۆنیزم بۆ عێراق دەبینێتەوە كەلەسەرەتادا لایەنگرییان بۆ شۆڕش هەبوو، پاشتریش بەهۆی رێوشوێنە نوێیەكانی سیستمە نوێكەی عێراقەوە كەبڕێكیان پێچەوانەی پرنسیپە ئیسلامییەكان بوون بەریەككەوتن لەنێوانیاندا دروستبوو، مەرجەعیەتی شیعەكان بەدژی ئەو رێوشوێنانە وەستانەوە. بەهاتنە پێشەوەی بەعسییەكان‌و رێوشوێنە توندەكانیان لەبەرامبەر شیعەكان، دیسان قۆناغێكی تر لەرۆڵی مەرجەعیەتی ئایینیی شیعەو مەزنە رۆحانییەكانیان دێتە ئاراوە، هەر بۆیەشە رۆحانییەكانی شیعە لەچوارچێوەی ئیسلامی بزاڤگەرییدا كەوتنە دامەزراندنی گروپ‌و رێكخستنی سیاسیی كەسەر بەمەرجەعیەتی شیعە بوون‌و رۆحانییەكان رێبەرایەتییان دەكرد، حیزبی دەعوەی ئیسلامیی: یەكەم‌و گرنگترین جووڵانەوەی سیاسیی شیعەیە لەساڵی 1957 لەنەجەف دامەزراوە، ئەم حیزبەلە بنەڕەتدا رێكخراوێكی ئیسلامیی شیعەگەرایەو كار بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامیی دەكات، لەبەرچاوترین كەسایەتییەكانی (سەید موحسین ئەلحەكیم‌و محەمەد باقر سەدر)ە. ئەم حیزبەلە تشرینی یەكەمی 1957دا لەكۆبوونەوەیەكدا كەچەندین رۆحانیی‌و رۆشنبیری ئیسلامیی شیعەی لەخۆگرتبوو لەماڵی موحسین ئەلحەكیم گردبوونەوەو ناوكی رێكخستنە سیاسییەكەیان پێكهێنا.

دامەزراندنی حزبی دەعوە هەنگاوێكی گەورەی رۆحانییەكان‌و مەرجەعیەتی شیعە بوو بەئاڕاستەی هۆشیاری سیاسیی‌و تەكاندان بەفیقهی سیاسیی شیعەگەریی لەهەناوی حەوزەی زانستیی نەجەف

دامەزراندنی حیزبی دەعوە هەنگاوێكی گەورەی رۆحانییەكان‌و مەرجەعیەتی شیعە بوو بەئاڕاستەی هۆشیاری سیاسیی‌و تەكاندان بەفیقهی سیاسیی شیعەگەریی كەلەهەناوی حەوزەی زانستیی نەجەفەوە هەڵدەسوڕێنرا. لەم پێناوەشدا، مەرجەعیەت بووە پاڵپشتێكی گەورەی رێكخستنەكانی حیزبی دەعوە مەرجیعی باڵای شیعە سەید موحسین ئەلحەكیم زەمینەخۆشكەربوو بۆ سەرپێخستن‌و رێكخستنی ئەندامانی ئەم رێكخراوە سیاسییە، ئەم هەنگاوەی رۆحانییەكان سەركەوتنێكی گەورەی ئیسلامی سیاسیی شیعە بوو بەئاڕاستەی بەرپەرچدانەوەی سیاسەتە ناوخۆییەكانی حكومەتی عێراق. هەروەها (رێكخراوی رۆحانییەكان) كەلەساڵی 1959 لەشاری نەجەف دامەزرێنرا لەسەر دەستی (محەمەد رەزا موزەفەر، مورتەزا ئالیاسین، سەید محەمەد سادق سەدر...)‌و بەپشتیوانیی سەید موحسین ئەلحەكیم‌و (سەید مەهدی شیرازیی) رۆڵی گرنگی هەبوو لەهۆشیاریی سیاسیی‌و هەڵوێست نواندن بەرامبەر بەگۆڕانكارییە كۆمەڵایەتیی‌و سیاسییەكان.