مۆیان‌و ژیانی جووتیارانی چین

رانانێك بۆ رۆمانی گوێرەكەی مۆیان
تەوەرێكی گرنگی ئەم رۆمانە، قسەكردن‌و رەخنەگرتنە لەسیاسەتی حزب‌و حكومەت

ژیان:

هەروەك ئاشكرایە شارستانی چینی یەكێكە لەشارستانییە كۆنەكانی جیهان، لەهەمانكاتیشدا كولتووری چینی یەكێكە لەكولتوورە دەوڵەمەندەكانی جیهان بەتایبەتی ئەدەبەكەی، جا ئەدەبی كۆنی یان مۆدێرنی، مایەی بایەخ پێدانە، بەداخەوە ئێمە هێندە گرنگیمان بەم ئەدەبە دەوڵەمەندەی جیهان نەداوە، بەڵام خۆشبەختانە لەم چەند ساڵەی دواییدا، چەند هەوڵێك دراوە بۆ ناساندنی ئەم ئەدەبە بەخوێنەری كوردی. یەكێك لەو نووسەرە ناسراوانەی چین  " مۆیان" ە، كە لەساڵی 2012 دا خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاداب وەرگرت. لەپاشئەوە بەشێكی زۆری رۆمانەكانی بۆ زۆربەی زمانە جیهانییەكان وەرگێراوە. لەماوەی پێشوودا چاوم بەرۆمانی " گوێرەكە" كەوت، كە لەلایەن كاك " ئاری هاشـم" لەفارسییەوە كراوەتە كوردی. 

لەپاش خوێندنەوەی ئەم رۆمانە چەند سەرنجێكم لەلا دروستبوو، پێمخۆشە لێرەدا بەكورتی باسیان بكەم‌و كەمێك رۆمانەكەش بەخوێنەرانی ئازیزمان بناسێنم.

ناوەرۆكی ئەم رۆمانە

ئەم رۆمانە بەگشتی باسی ژیانی جووتیارانی چین دەكات لەساڵانی حەفتا‌و شەستەكاندا، بەتایبەتیش ساڵی 1970،ئەوكاتەی كە چین سیستەمی سۆسیالیستی‌و ماویزمی پێڕەو دەكرد. لەیەكێك لەگوندەكانی چین " تایپینگ" مێردمنداڵێك" لۆهان" دەبێتە پاڵەوانی ئەم رۆمانە. لۆهان مێردمنداڵێكە، كۆمەڵێك خەونی منداڵی هەیە‌و وەكو شوانێك كار دەكات. 

-ئەو سەردەمە، تازەلاو بووم

-ئەوكاتانە. شەیتانترین نەوجەوانی گوندبووم

-ئەوكاتەنە، قیرسیچمەترین نەوجەوانی گوند بووم ل 12 

ئەم رۆمانە باسی ژیانی جووتیارانی چین دەكات لەساڵانی حەفتا‌و شەستەكاندا، بەتایبەتیش ساڵی 1970،ئەوكاتەی كە چین سیستەمی سۆسیالیستی‌و ماویزمی پێڕەو دەكرد

لەو كاتەدا لۆهان  لەگەڵ مامی " مام ئاوڵەروو" كە سەرۆكی  دەستەی وەبەرهێنانی ئاژەڵ بووە لەگوندەكە، وەكو شوانی مانگا‌و گوێرەكەكان لەگەڵ پیاوێكی پیردا بەناوی " مامۆستا دیۆ"، چاودێری مانگا‌و گوێرەكەكانی دەكرد. مامۆستا دیۆ ، چاودێری ئەو كێڵگەیەی كردووە‌و لۆهانیش نەوجەوانیش هاوكاریكردووە. 

لەو كێڵگەیەدا سێ گوێرەكەیان دەبێت  كە  لۆهان ناوی بۆ هەریەكەیان داناوە " لۆكسی بچووك ، لۆكسی گەورە، دوو كۆپارە" . پاشان ئەم گوێرەكانە دەبنە مایە‌ی سەرئێشە بۆ خۆیان‌و بۆ لۆهان، ئەوەش بەهۆی ئەوەی كە گوێرەكەكان زوو زوو دەچن لەگەڵ مێینەكانی ناو كێڵگەكە جووت دەبن، ئەمەش بەدڵی مام ئاوڵەروو نابێت، چونكە نایانەوێت ژمارەی مانگا وگوێرەكەكان زیادبێت، چونكە ئالیكی پێویستیان نییە، لەبەرئەوە بڕیار دەدەن كە گوێرەكەكان بخەسێنن، ئەمەش دەبێتە رووداوی سەرەكی رۆمانەكە‌و نووسەر هەوڵیداوە لەرێگەی ئەم كارەوە، تەقە بدات لەكۆمەڵێك دەرگای بڤە‌و داخراوی چین ، بەتایبەتی سیاسەتی حكومەتی چین لەوكاتەدا. 

دیارە بڕیاری خەساندنی گوێرەكەكان بڕیارێكی تەندروست‌و راست نەبوو، هەربۆیە هاورێ دۆنگ " پزیشكی ڤێتەنەری " دژی ئەم بڕیارەی مام ئاوڵەروو دەوەستێتەوەو پێی رادەگەینێت ، خەساندنی ئەم گوێرەكانە، دەبێتە مایەی نەخۆشیی‌و لەوانەیە مرداریش ببنەوە، بەڵام مام ئاوڵەروو سوورە لەسەر بڕیارەكەی. پاشئەوەی بەناچاری گوێرەكەكان دەخەسێنن، هەرچەندە " دووكۆپارە" گوێرەكە سەرەتا بەرەنگاری دەكات‌و دوو جووتەی گەورە لەهاورێ دۆنگ دەدات، كە بەتەواوەتی برینداری دەكات، بەڵام لەكۆتاییدا هاورێ دۆنگیش دەكەوێتە دژایەتی ئەم گوێرەكە داماوە بەزۆر دەیخەسێنن، ئەمەش گوێرەكەكان تووشی  رەوشێكی خراپی تەندروستی دەكات، لەبەرئەوە بڕیار دەدرێت، كە لۆهان‌و مامۆستا دیۆ چاودێریان  بكەن‌و نەهێڵن بخەون‌و بەسەر برینەكانیان بكەون، بەڵكو سارێژبێتەوە، دووان لەگوێرەكەكان " لۆكسی بچووك‌و گەورە" پاش دوو رۆژ، برینەكانیان سارێژ دەبێت، بەڵام ' دووكۆپارە" برینەكەی سەخت دەبێت‌و سارێژ نابێت. پاشان بەناچاری دووبارە لۆهان‌و مامۆستا دیۆ فشار دەخەنە سەر مام ئاوڵەروو تاوەكو چارەسەرێكی بكەن‌و بیبەن بۆ لای هاورێ دۆنگ، تاوەكو تمارێكی بۆ بكات، دواجار مام ئاولەروو رازی دەبێت، لۆهان‌و ماۆستا دیۆ گوێرەكەكە دەبەن بۆ نەخۆشخانەی ڤێتەنەری كە كەمێك لەگوندەكە وە دوورە، بەڵام هەتا دەیگەیننە نەخۆشخانەكە، گوێرەكەكو مردار دەبێتەوە. 

پاشان ئەمەش دەبێتە كێشەیەكی گەورە، چونكە پاشئەوەی كە مرداردەبێتەوە. " سان" بەرێوبەری بەیتاڵی ناوچەكە لەسەر مرداربوونەوەی گوێرەكەكە دەكۆڵێتەوە، پاشان بڕیار دەدات، كە ئەو گوێرەكەیە بسووتێنرێت‌و چونكە دەترسێت بەهۆی مرداربوونەوەی، نەخۆشی لەناوچەكە بڵاوبێتەوە، سەرەتا مام ئاوڵەڕوو  رازی نابێت‌و دەیەوێت بەهەر نرخێك بووە، گوێرەكەكە بباتەوە ماڵەوە گۆشتەكەی بفرۆشێت، بەڵام سەركەوتوو نابێت چونكە سانی بەرێوبەر هەموو رێگاكانی لێدەگرێت. هەرچەندە پاشان زاواكەی  مامۆستا دیۆ كە لەچێشتخانەی بەیتاڵەكە كاردەكات،  گوێرەكەكە بەنرخی كەمتر لەبازار دەفرۆشرێت، پاشان  ئەمەش دەبێتە هۆی ژەهراویبونی خۆراك لەگوندەكە‌و نزیكەی سێ سەد كەس نەخۆش دەكەون‌و پاشانیش كەسێك دەمرێت، بەڵام هۆكاری مردنەكەی بەهۆی جەلتەی دڵەوە بووە. 

ئەم ژەهراویبوونی خۆراكە دەبێتە كێشەیەكی گەورەو تەواوی دەزگا حزبی‌و حكومییەكانی پێوەسەرقاڵ دەبن‌و بەتۆمەتی تاپووری پێنچ‌و دوژمنی گەل، كۆمەڵێك كەس دەستگیر دەكەن،  بەڵام دواجار هۆكاری سەرەكی كێشەكە دەدۆزرێتەوە، كە مەسەلەكە گەندەڵی بووە. ئەمەش كۆتایی رۆمانەكەیە. 

یەكێك لەهۆكارەكانی سەركەوتنی كارەكانی مۆیان، شێوازی نووسینیەتی، ئەو بەشێوازێكی ئاسان دەنووسێت،  بەشێویەك هەموو كەسێك لێی تێبگات

شێوازی نووسین

یەكێك لەهۆكارەكانی سەركەوتنی كارەكانی مۆیان، شێوازی نووسینیەتی، ئەو بەشێوازێكی ئاسان دەنووسێت،  بەشێویەك هەموو كەسێك لێی تێبگات.

لەهەمانكاتیشدا زیاتر كەوتۆتە ژێر كاریگەری میتۆدی " ماركیز" كە زیاتر پشت بەشێوازی "ماگی ریالیزم" دەبەستێت، كە خەیاڵ‌و ئەفسانە  تێكەڵاوی  ریالیزم دەكات، ئەمەش شێوازێكە كە كەم نووسەر تێیدا سەركەوتووبووە. هەروەها لەرووی زمانی گێرەوەرەشەوە، بەزمانی " لۆهان" ەوە رۆمانەكە دەگێرێتەوە.

مرۆڤ‌و ئاژەڵ 

مرۆڤ تەنها لەسەر زەوی ناژیت، بگرە لەگەڵ كۆمەڵێك گیانلەبەری تر لەسەر ئەم زەوییە دەژی، بەڵام  هەمیشە مرۆڤ پەیوەندییەكی زۆر خراپی هەبووە‌و چەوساندوویەتییەوە، پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ ئاژەڵ، دەبێتە تەوەرێكی سەرەكی ئەم رۆمانە، نووسەر هەوڵیداوە تیشكیك بخاتە سەر ئەو پەیوەندییە خراپەی مرۆڤ بەرامبەر بەئاژەڵەكان، ئەمەش بابەتێكی گرنگە، بەتایبەتی  كاتێك " لۆهان" بەشێوازێكی سەیر دەكەوێتە گفتفگۆ لەگەڵ گوێرەكەكان، ئەو دیالۆگەش بەشێوەیەكی فەنتازیی‌و جوانی ئەدەبی باسكردووە، تێیدا گوێرەكەكان ناڕەزایی خۆیان دەردەبرن‌و لەهەمانكاتێشدا ئێش ‌و ئازاری ئەو گوێرەكانەی دەرخستووە، كە بەهۆی چاوچنۆكی مرۆڤەوە تووشیان دەبێت. 

رەخنە لەسیاسەتی حزب‌و حكومەت

تەوەرێكی گرنگی تری ئەم رۆمانە، قسەكردن‌و رەخنەگرتنە لەسیاسەتی حزب‌و حكومەت لەو ساڵانەدا، هەمیشە ئەم سیاسەتە مایە‌ی رەخنەی گەورە بووە لای مۆیان، لەزۆر شوێنیشدا بەراستەخوۆ هێرش دەكاتە سەر ئەم سیاسەتە.

-ئەگەر دەمزانی ئاژەڵەكان ئەوەندە بێ بایەخن بۆ دەستە، ئەی بۆچی شەو رۆژ چاودێریمان دەكردن. ؟ ئەسڵەن بۆچی بەهۆیەوە ئەو هەموو نیگەرانیەمان كێشا. ل 160/161

نووسەر هەوڵیداوە، لەرێگەی تەلیسكۆپی خۆیەوە، مامەڵە لەگەڵ حزب‌و حكومەتی چین بكات‌و بیانخاتە بەردەم رەخنەی بەردەوامەوە

-ریزێك وشەی چەماوە: بۆ تێپەڕین لەدەریا، متمانەمان بەكەشتیوان هەیە" ، 166

نووسەر لەهەرشوێنێكدا بۆی كرابێت ، بەشێوازی جۆراوجۆر، رەخنەی لەسیاسەت‌و مامەڵەی حزب‌و حكومەت گرتووە.

پاشان نووسەر هەوڵیداوە رەخنەی توند ئاراستەی نوخبەی سیاسی بكات ‌و بەچینێكی جیاواز لەخەڵكی ئاسایی سەیریانبكات، ئەمەش زیاتر پەیوەندی  بەبوونی كۆمەڵێك ئیمتیازاتەوە هەیە، كە خەڵكی ئاسایی نییەتی.

-جگەرەی " بیل ریكۆڵت" ، ئەم جگەرەیە تایبەت بوو بەكادرەكان، خەڵكی ئاسایی نەیدەتوانی ئەوانە بكڕێت، ل 174

جگە لەوەش رەخنە لەشێواز‌و مامەڵەكردنی حزب‌و حكومەتی چینی دەگرێت لەوكاتەدا لەگەڵ كێشەكان، بۆ نموونە كێشەیەكی بچووك دەبێتە مەسەلەیەكی گەورەی سیاسی‌و  نیشتمانی، ئەمەش بەدڵی نووسەر نییە.

-ئەوكاتە لەهەموو گوندەكان ئەندامانی  چوار دەستە زیندانی كران‌و تاوەكو لەژێر چاودێری دابن ، تەنانەت لەكاتی چوونە سەرئاویش سەربازێكیان لەگەڵ دەڕۆیشت ، لەگوندەكان لێپێچینەوەو لێكۆڵینەوە دەستیپێكرد، تاوەكو ئەندامانی چواردەستە دان بنێن بەتاواكەنایاندا، لەتەواوی ئەم لێكۆڵینەوەنەدا ئەو بەدبەختانە ئەوەندە لێیاندرا، لەسەر خوێن دادەنیشتن‌و ئارەزووی مەرگیان دەكرد. ل 185

بەگشتی نووسەر هەوڵیداوە، لەرێگەی تەلیسكۆپی خۆیەوە، مامەڵە لەگەڵ حزب‌و حكومەتی چین بكات‌و بیانخاتە بەردەم رەخنەی بەردەوامەوە. هەربۆیە ئەم رۆمانەی  زیاتر سیاسەت بەسەریدا زاڵە‌و دەچێتە قاڵبی رۆمانی سیاسییەوە. 

دوا قسە

بەگشتی مۆیان قۆناغێكی نوێی ئەدەبی چینیە، لەهەمانكاتیشدا لەرێگەی ئەوەوە ئێمە كەمێك شارەزای كۆمەڵگەی چینی دەبین بەتایبەتی لەساڵانی حەفتا‌و شەستەكان، هەرچەندە نووسەر بەچاوێكی رەخنەگرانشەوە سەیری حزب‌و حكومەت دەكات، ئەمەش بۆچوونی خۆیەتی.

سەرچاوە: مۆیان. گوێرەكە. وەرگێرانی لەفارسییەوە. ئاری هاشم. چاپی یەكەم . لەبڵاوكراوەكانی كتێبخانەی فێربوون. هەولێر. 2016