كلتوری سوتان تا ئەمازۆن

سووتانی ئەمازۆن

ژیان: ئەردەڵان عەبدوڵڵا

لەماوەی پێشوودا تەواوی جیهان بەترسو نیگەرانییەوە سەیری هەواڵی سووتاندنی دارستانەكانی ئەمازۆن دەكەن، لەهەندێك وڵاتی جیهانیش پارت‌و رێكخراوەكانی بواری ژینگەپارێزی دەستیانكرد بەخۆپیشاندان‌و ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر بەحكومەتی بەرازیل‌و جیهان، چونكە بەپێی پێویستە بەتەنگ كوژانەوەی ئەو ئاگرەوە نەچوون، هەندێكیش حكومەتی بەرازیل تاوانبار دەكەن بەوەی، كەنیاز‌و ئامانجی تری لەپشت ئەم سووتاندنەوە هەبێت. لێرەدا پێمخۆشە گرنگی ئەم دارستانە بخەمە ڕوو.

رووبەری گشتی

ئەم دارستانە یەكێكە لەگەورەترین دارستانەكانی جیهان‌و كۆی گشتی رووبەری دەگاتە 5.5 ملیۆن كم چوارگۆشە، سنووری نۆ دەوڵەتی ئەمریكای لاتین دەبڕێت، كەئەوانیش : " بەرازیل، پیرۆ، كۆڵۆمبیا، ڤێنزوێڵا، غینای فەرەنسی، ئیكوادۆر، پۆلیڤیا،سیرالیۆن، غیانا" بەشی گەورەی ئەم دارستانە دەكەوێتە بەرازیلەوەو لە60%ی پێكدەهێنێت پاشئەویش پیرۆ دێت‌و لە13% ی بەردەكەوێت، ئینجا كۆلۆمبیا 10%. 

ژمارەیەكی زۆری گیانلەبەری تێدا دەژی، هەندێكیان زۆر دانسقەن‌و ئەگەری لەناوچوونی كۆتاییان هەیە

لە رووی ژینگەییەوە

گرنگی دارستانی ئەمازۆن لەرووی ژینگەیییەوە زۆر گەورەیە، چونكە ئەم دارستانە وەكو سینگی جیهان وایە‌و لە20% ی ئۆكسجینی جیهان لەم دارستانەوە دروست دەبێت، هەربۆیە ئەم نازناوەی وەرگرتووە، هەروەها سەرچاوەیەكی گەورەی ئاوی پاكیشە بۆ ئەم كیشوەرە.

سەرچاوەی ئاووی پاك

 لە لایەكی ترەوە بەهۆی بوونی دارێكی زۆر كەهەریەكەیان دەتوانن بەهۆی ئەو هەڵمە ئاوییەی كەدروستی دەكەن، بەتایبەتی ئەو دارانەی كەبەرزییان 10 مەتر بێت دەتوانن رۆژانە 3 هەزار لیتر ئاو بەرهەم بهێنێنن، ئەوەش بەهۆی ئەو هەڵمەی دروستی دەكەن، هەرئەمەش وایكردووە كەدارستانی ئەمازۆن ببێتە ناوچەیەكی بارانی دەوڵەمەندی جیهان، هەرئەمەش وایكردووە كەئەم ناوچەیە بۆتە زەوییەكی پاكو بەپیت بۆ ژیانی هەزران مرۆڤ‌و رووەك‌و گیانلەبەری جۆراجۆر تێیدا بژین‌و ببێتە وڵاتی ئەوان. 

هەروەها هەر لەم دارستانەدا نزیكەی 5 سەرچاوەی گەورەی ئاوی پاكی خواردنەوەی تێدایە‌و لەهەمووشیان گرنگتر رووباری ئەمازۆنە، كەدووەمین گەورە رووباری جیهانە " پاش رووباری نیل" درێژی دەگاتە 6992 كم، ئەم رووبارەش كۆمەڵێك رووباری تری تێدەڕژێت‌و سروشتێكی دڵڕفێنی بەو ناوچەیە بەخشیوەو سەرچاوەی سەرەكی ئاوی پاكیشە ، بۆ دانیشتوانی ئەم وڵاتانە.  

مەترسی بۆسەر دانیشتوانە رەسەنەكەی

دیارە نابێت ئەوەمان لەبیربچێت كەئەم ناوچەیە شوێنی ژیانی خەڵكی رەسەنی بەرازیلە، كەماوەی هەزاران ساڵە لەم شوێنەدا دەژین، بەپێی هەندێك سەرچاوەی ئەڵمانی بێت، نزیكەی 340 ئێتنی جۆراوجۆر لەم شوێنەدا دەژین، بەلەناوچوونی ئەم دارستانەش، ژیانی ئەم خەڵكە رەسەنە لەناودەچێت. 

ئەم ناوچەیە شوێنی ژیانی خەڵكی رەسەنی بەرازیلە، كەماوەی هەزاران ساڵە لەم شوێنەدا دەژین

لەرووی سامانی ئاژەڵییەوە

خاڵێكی گرنگی تری ئەم داستانە ئەوەیە كەژمارەیەكی زۆری گیانلەبەری تێدا دەژی، هەندێكیان زۆر دانسقەن‌و ئەگەری لەناوچوونی كۆتاییان هەیە، بەتایبەتی لەپاش نەمانی ئەم دارستانە، بەپێی زۆربەی سەرچاوەكان بێت نزیكەی 3 هەزار جۆری ماسیی، 1294 جۆری باڵندە‌و 427 گیانلەبەری شیردەری تێدایە. 

لەرووی سامانی رووكیەوە

ئەم دارستانە ملیۆنەها داری تێدایە، بەپێی هەندێك سەرچاوە بێت نزیكەی 40 هەزار جۆر دارو درەخت‌و گژوگیا تێدایە، ئەمەش سامانێكی گەورەیە بۆ هەموو مرۆڤایەتی، بەلەناوچوونی ئەم دارستانە، ژیانی ئەم رووەك‌و گژوگیایەش لەناودەچێت.

مەترسی ئاگرەكە

لە ئێستادا زۆرێك لەرێكخراو حكومەتەكانی جیهان ترسیان لەناوچونی ئەم دارستانە گەورەیە هەیە، چونكە ئاگرەكە هێندە بەهێزبووە لەدەقیقەیەكدا هێندەی رووبەری دوو یارگای تۆپی پێ دەسوتێنێت. لەماوەی پەنچا ساڵی رابردووشدا نزیكەی 20% ئەم دارستانە ، بەهۆی لەناوچوون‌و سووتاندن‌و هەروەها بەكارهێنانی بۆ زەوی كشتوكاڵی‌و كارگەی پیشەشازی لەناوچووە. هەروەها بەپێی راپۆرتێكی دەزگای نیشتمانی بەرازیلی بۆ لێكۆڵینەوەی زانستی بێت، ئەمساڵ چوار جار لەچاو ساڵی پار، رێژەی لەناوبردنی ئەم دارستانە زیاتر بووە، هەروەها سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن كەتەنها لەمانگی حوزەیرانی ئەمساڵدا نزیكە 2.254 كم چوارگۆشە لەناوچووە، لەكاتێكدا ساڵی پار تەنها 500 كم بووە. هەموو ئەم ئامارانەش ترسێكی گەورەی خستۆتە دڵی جیهانەوە.

لەم دارستانەدا نزیكەی 5 سەرچاوەی گەورەی ئاوی پاكی خواردنەوەی تێدایە‌و لەهەمووشیان گرنگتر رووباری ئەمازۆنە

فشاری نێودەوڵەتی

لە ئێستادا حكومەتی بەرازیل لەژێرفشارێكی ئێجگار گەورەی جیهاندایە بەتایبەتی پاشئەوەی یەكێتی ئەوروپا‌و هەروەها سەرۆكی فەرەنسا ئیمانوێل ماكرۆن رەخنەی توندی لەبەرازیل گرت‌و رایگەیاند" ئەمساڵ لەچاو ساڵی پاردا رێژەی سووتاندن بەرێژەی 84% زیادیكردووە، هەروەها دارستانی ئەمازۆن تەنها بۆ بەرازیل گرنگ نییە بگرە بۆ هەموو جیهان گرنگە". هەرئەمەش وایكرد كەجایر بولسونارۆی سەرۆكی بەرازیل وەڵامی ماكرۆن بداتەوەو پێی بڵێت: ئەمەی ماكرۆن دەیڵێت، سیاسەتی كۆڵۆنیالیزمیی نوێیە". 

ئامانجی نهێنی حكومەتی بەرازیل 

هەندێك لەپارت‌و رێكخراوەكانی بواری ژینگەپارێزی حكومەتی بەرازیل تۆمەتبار دەكەن بەوەی، كەدرەنگ هەوڵی كوژانەوەی ئەم ئاگرەی داوە، لەمەشدا كۆمەڵێك ئامانجی سیاسی‌و ئابووری هەیە، لەرووی سیاسییەوە دەیەوێت دووبارە گرنگی ئەم دارستانانە بۆ جیهان بخاتە ڕوو تاوەكو لەمەیدانی نێودەوڵەتی پێگەی بەرازیل بەهێزتر بكات. لەرووی ئابووریشەوە، ئەم ناوچەیە سامانێكی سروشتی زۆری تێدایە بەتایبەتی نەوت‌و گاز، حكومەتی بەرازیلیش دەیەوێت سوودیان لێوەربگرێت، هەروەها بۆ زیاتركردنی رووبەروی كشتوكاڵیش بەكاریبهێنێت، هەرچەندە حكومەتی بەرازیل ئەم تۆمەتانە رەتدەكاتەوە.