سینەمای كوردی، فۆڕم‌و شوناس

گرنگە لەوە هۆشیاربین كەدروستكردنی سینەمایەك بەمانای سینەمایەكی خاوەن فۆڕم‌و شوناس

ژیان: سەفین قانع 

دروستكردنی سینەما یاخود هەنگاونان بۆ ئەوەی بتوانین شوناس‌و فۆڕمێك دەستنیشان یاخود دیزاین‌و بینا بكەین لەڕاستیدا كارێكی هەروا ئاسان نییە، بەڵگو گەڕان‌و ماندووبوونی زۆری دەوێت، دروستبونی فۆڕم‌و شوناس وەك ناوچە یان نەتەوە یان هەر جۆرێك لەفۆڕمی نوێ هێندەی دروستبوونی فیلم‌و سەرەتاكانی بەرەو پێشچوونی فیلم  پێویستی بەكاری ڕۆژانە‌و فیكر‌و میسۆد‌و بیری نوێ‌و تەكنەلۆجیای نوێ هەیە، بەمانایەكی دیكە دروستكردنی فۆڕمی نوێ‌و شوناسی فیلم واتە سەرلەنوێ دروست كردنی سینەمایەك، بەڵام تایبەتمەند بەهەموو ئەو جیاوازییانەی كەفۆڕمەكەی پێدەناسرێتەوە .

سینەماكانی چین، هۆنكۆنگ‌و تایوان نزیكایەتی زۆریان هەیە لەڕووی فۆڕمەوە

لەڕاستیدا ئێمە لێرەدا نامانەوێت بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاكانی مێژووی سینەما‌و باس لەو بەرەو پێشچوون‌و ئەو گۆڕانكارییە یەك لەدوایەكانە بكەین كەبەسەر سینەمادا هاتووە، تەنانەت ئێستاش كەسینەما‌و  فیلم لەوپەڕی  داهێنان‌و تەكنەلۆجیادایە، ئەوەی لێرەدا گرنگە دەستنیشانكردنی فۆڕمی سینەمایە، لەسەرەتاكانی دروستبونیدا بەپێی بارودۆخ‌و كلتوورو ناوچەو نەتەوە‌و وڵات، بۆیە ئەگەر وەك نمونە ووڵاتی (چین) وەربگرین، دەبینین لەسەرەتاكانی ساڵی ( 1930 ) كاتێك لەو وڵاتە فیلم بەرهەمهێنراوە بەتەنیا فۆكەس لەسەر گەیاندنی پەیامێك یاخود چیرۆكێك یان نەرەیتیف نەبووە، بەڵكو بۆ وێنەگرتنی فیلمێك سوود لەو ڕووداوانەی كەڕۆژانە ڕوویانداوە یان ئەو بارودۆخە سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و كلتورییەی كەوڵاتەكەی تێدا بووە كراون بەوێنە‌و نمایش كراون، هەر بەو هۆیەش هەر یەك لەسینەمای (چین‌و هۆنكۆنگ‌و تایوان) نزیكایەتی زۆریان هەیە لەڕووی فۆڕمەوە، بۆیە زۆر كات بەیەكەوە ناویان دەبرێت، لەچین سەرەتای دروستكردنی فیلم وەك هەر جۆرێكیتر لەنمایشی (سێرك‌و ئۆپێرا‌و هونەری بەرگریی كاراتیی‌و كۆنگفوو ...) سوود لەبەرهەمە سینەماییەكان وەرگیراوە، بەتەنیا ئامانجی نمایشەكان بەسەربردنی كاتێكی خۆش یان ناخۆش بووە، بەو هۆیەشەوە ڕەنگدانەوەی كلتووری‌و دووبارە بوونەوەی ئەو جۆرە نمایشانە بوون بەبەشێك لەفۆڕم لەناو خۆرهەڵاتی ئاسیادا، بەتایبەت لەوڵاتی چین، وەرگرتنی شێوەی تایبەت یان ناسنامەی سینەما ڕاستەوخۆ پەیوەندی بەئەزموون‌و بەردەوامییەوە هەیە، چوونكە لەڕاستیدا دەرئەنجامی زۆری بینین‌و بەرهەمی فیلمەكانە دەتوانیین شوناس‌و فۆڕمی ناوچەیەكی پێبناسینەوە، دروستكردنی فیلمی زۆر جۆرێك لەهاوكاری بۆ گەڵاڵەبوونی فۆرمێكی خۆڕسك دەرەخسێنێت، زۆر وڵات‌و ناوچەی دیكە هەن كەخاوەنی فۆڕم‌و شوناسی ڕاستەقینەی خۆیانن‌و هەرخۆشیان بەشێكن لەدروستكردنی سینەما، وەك شوناسی سینەمای (فەرەنسی) كەبەهەندێك خەسڵەتی تایبەتی خۆی دەناسرێتەوە‌و فۆڕم‌و شوناسی سینەمای (ئیتاڵی‌و سۆڤیەت‌و ئەڵمان‌و ئەمریكا‌و هندستان‌و هتد ...) هەر یەك بەجۆرێك دیدگایەكی سینەمای تایبەت بەوڵاتی خۆی هەیە، هەرچی سینەمای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و لەنێویاندا (سینەمای ئێران )ە بریتییە لەتێكەڵەیەك لەفیكری (شەپۆلی نوێی ئیتاڵی)‌و فیكری (هاوچەرخی سینەماكانی كۆمەڵگای ئەوروپی) لێرەوە دەتوانین دروستكردنی شوناس‌و فۆڕمی سینەما بۆ دوو جۆر پۆلێن بكەین :

كلتور دەتوانێت ڕۆڵی هەبێت لەدیاریكردنی فۆڕمی سینەمادا

یەكەم: دروستكردنی فۆڕمێك كەبنچینە‌و ماددەكانی‌و بابەتەكانی بۆ ڕێكخراوە‌و دامەزراوە‌و پشت بەتیۆر‌و میسۆدێكی تایبەت‌و سەربەخۆ دەبەستێت‌و لەدیدگای ڕەخنەگران‌و  بیرمەندەكاندا پشت ڕاستكرابێتەوە، هەموو ئەو ئیلمێنتانەی كەدەسەپێنرێت بیانووی فیكریی‌و سایكۆلۆجیی‌و سوسیۆلۆجیی لەپشتەوە بێت .

دووەم: سوودوەرگرتن لەهەموو ئەو فۆڕمانەی باون‌و جێگای سەرنج‌و هەڵوێستەكردنن توانەوە‌و ڕەنگدانەوەی لەنێو فۆڕمە نوێكەدا بەمەرجێك پارێزگاریش لەتەواوی بنچینە‌و ناوەڕۆكی فۆڕمەكە بكرێت، وەك هەندێك لەسینەماكانی دونیا بەتایبەت (سینەمای ئێران) كەپێشتر باسمان لێوە كرد، تێیدا بەڕوونی ڕەنگی داوەتەوە .

دروستكردنی فۆڕم‌و شوناسی نوێی سینەمای كوردی كاتێك دێتە ئاراوە كەسێ قۆناغی زۆر گرنگ بەسەركەوتووی تێپەڕێنێت‌و بەشێوازێك فیلم‌و سینەما لەهەموو ئەو بەربەستانە دابماڵرێت كەدێنە بەردەم بەرەوپێشچوونی قۆناغەكان، ئەگەرچی هەندێك بەربەست هەن كەزۆر گرفتی لاوەكین‌و ناتوانن كاریگەری ڕاستەوخۆ دروست بكەن بەشێوەیەكی نەرێنی بۆ نموونە نەبوونی دامەزراوەی تایبەتی سینەما‌و دەزگا‌و كۆمپانیای گەورەی بەرهەمهێنان‌و نەبوونی هەندێ ئازادی لەبیروڕا‌و دەربڕیندا‌و یاخود سەندیكا‌و كاری حكومەت‌و نەبوونی دەوڵەت ... هتد، چونكە پرۆسەی شوناس دروستكردنی ئەو فۆڕمە پڕۆسەیەكی تاقیگەییە بەماددە‌و پێوەری زانستی‌و تەكنەلۆجی‌و فیكری‌و فەلسەفی  گەشەدەكات، بۆیە هیچ كام لەوانە ناتوانن بەربەستێكی زۆر بەهێزبن لەبەردەم دروستكردنی فۆڕمی سینەمادا، شوناس پەیوەندی بەو شوێنانەی سینەماوە هەیە كەڕەنگە كەسێك بەتەنیا بتوانێت بینای بكات‌و دایبمەزرێنێت، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی شوناس پێش ئەوەی كارێكی فەسلەجی بێت، تیۆرییەكی گشتگیرە.  دەتوانین  بەم سێ قۆناغەدا بەتەواوی بچینە ناو وردەكارییەكانەوە . 

سینەما لەڕێگەی كایەی كۆمەڵایەتییەوە دەتوانێت فۆڕم وەربگرێت

ا- قۆناغی كلتوری: كورد كەئێستا خاوەنی شوناس‌و فۆڕمی ڕاستەقینەی خۆی نییە، لەهەمان كاتدا پانتاییەكی بەتاڵ‌و گونجاوی هەیە بۆ ئەوەی دەست بدەین لەكارێكی وەها گرنگ، چونكە كلتور دەتوانێت ڕۆڵی هەبێت لەدیاریكردنی فۆڕمی سینەمادا. بەڵام دەبێت ئەوەمان لەبیربێت دروستكردنی فۆڕمی سینەمای كوردی مەبەست تەنیا لە(دیزاین‌و دیكۆر‌و جل‌و بەرگ‌و ئێكسسوار‌و ...) نییە، بەڵكو ئەو فۆڕمە دەڵێین كەلەسەر شاشەی سینەما دەتوانین لەڕێگەی هەڵسەنگاندنی ڕەخنەیی جدییەوە دركی پێ بكەین، كەلەشۆتەكان‌و ماوەی شۆتەكان‌و كۆنسێپت‌و ڕەنگی شۆتەكان‌و مۆنتاج‌و باكگراوندی فیكری شۆتەكاندا بەرجەستەدەبن، بەشێوەیەكی سەرەكی كلتوور دەتوانێت بێتە ناو كایەی دروست كردنی فۆڕمەوە ئەویش بەلێكۆڵینەوە لەسەر هەموو ئەو دیوە شاراوانەی ناو كلتووری كوردی كەبێ مانا یاخود مانایان هەیە، بۆ نمونە ئەگەر بێت‌و پیاوێكی پیری كوردی وەربگرین كاتێك تووشی لەدەستدانی كوڕەكەی دەبێت، ئەمە بەبەراورد لەگەڵ پیاوێك لەهەمان كێشەدا، بەڵام لەوڵاتێكی كلتور جیاوازدا بەنموونە لەوڵاتێكی وەك فەڕەنسادا، چۆن دەتوانین گوزارشتەكانیان بگوازینەوە، هەر یەك بەفۆڕمێك كەلەیەكدی نەچن، لەم نێوەندەدا كلتور بڕیار دەدات ئایا چ فۆڕمێك مانای تەواومان بۆ وەگەڕدەخات، تا ڕۆبچینە ناو گوزارشتە ڕیالیستەكەوە، واتە لەخۆدانی پیاوێكی كوردی‌و نەرمە گریانێكی پیاوێكی فەرەنسی بەهۆی ئەوەی هەست‌و سۆز لەهەردوو كلتورەكە جیاوازە‌و دەگۆرێت، چۆن ئەم گوزارشتە دەكەین بەو ئاوێنە دوو ڕووەی كەحەقیقەتی ڕاستەقینە هەڵبهنجێنین، ئایا ڕەنگ دەبێت بەهۆكار؟ یان درێژی‌و كورتی شۆتەكان؟ یان كۆنسێپت‌و ئایدۆلۆجیا؟ یان  ئەوە چییە كەبەهۆیەوە دەتوانین چوارچێوەی ئاوێنە ڕاستەقینەكە دەستنیشان بكەین !!؟؟  

ب- قۆناغی سۆسیۆلۆژی: سینەما لەڕێگەی كایەی كۆمەڵایەتییەوە دەتوانێت فۆڕم وەربگرێت، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان‌و بزنس‌و ئایین‌و پەروەردە و... هتد، هەموو ئەو پەیوەندییانە شوناسی تاكی كوردی دیاری دەكات، ئەگەر بێت‌و بكۆلینەوە‌و بچینە ناو وردەكاری هەر یەكێكیان،  بۆ نموونە مامەڵەی نێوان كڕیار‌و فۆرۆشیارێك یاخود كۆڕی شین (پرسە) لەڕێگەی مانەوەیان‌و جۆری دایالۆگەكانیان‌و جۆرێك لەڤیژوەڵ دێتەئاراوە، كەدیسانەوە لێوەی بتوانین فۆڕمی لێ دابتاشین، چونكە تەواوی پەیوەندییەكان لەسەر دوو بنەما بیناكراوە، ئەویش ئایین كەبەشێكی هەرە گرنگ‌و كاریگەرەكەی ناو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانە، هاوكات  ڕەنگدانەوە كلتورییەكان. 

دروستكردنی سینەمایەكی خاوەن فۆڕم‌و شوناس كارێكی سانا نییە، هاوكات هێند قورسیش نییە كەنەكردەبێت

ج: قۆناغی سایكۆلۆژی: لێكۆڵینەوە لەسەر ئەو كەشە دەروونییانەی كەزۆرینەی تاكی كوردی دەگرێتەوە بەگشتی ‌و جیاكردنەوەی زانستی دەرونشیكارانە، بەپێوەری فیكری‌و فەلسەفی، لەژێر ڕۆشنایی ئەو بارە سایكۆلۆژیانەدا جارێكیتر دەتوانین شوناسی سینەمایی دیاری بكەین، بۆ نموونە كەسایەتی كوردی كاراكتەرێكی جێگیری نییە هەڵبەت ئەمە بەشێوەیەكی ڕێژەیی وەك ئەو جۆرە مرۆڤەی كە(سیگمۆند فرۆید ) بەكەسانی (مالیخۆلی ) ناویان دەبات،لێرەوە جوڵە‌و بارە دەرونییەكان وا دەكات ئێمە لەو فۆڕمە نزیك ببینەوە كەهەم خودی فۆڕم وەك خۆی مانیفێست بكەین لەو شوێنەی سینەما دەیەوێت پێكەوە گرێیان بدەین، شۆتەكان‌و بینەر‌و بیانووەكانیشمان بخەینە سەر یەك هێڵی هاوتەریب.

لە كۆتاییدا گرنگە لەوە هۆشیاربین كەدروستكردنی سینەمایەك بەمانای سینەمایەكی خاوەن فۆڕم‌و شوناس وەك ئاماژەمان پێدا كارێكی سانا نییە، هاوكات هێند قورسیش نییە كەنەكردەبێت، ئەوەندە گرنگە لەوە ئاگاداربین مەرج نییە ئەو هۆیانەی بەردەوام لەدونیای ئێمەدا‌و لەڕێگەی میدیاكانەوە باسیان لێوەدەكرێت هۆكاربن بۆ دروستكردنی،بەڵكو خۆدەوڵەمەندكردن لەڕووی فیكریی‌و  میسۆدییەوە هاوكات خوێندەوەی قووڵی كۆمەڵگاكەمان لەو ڕووانەی باسمانكردن كارێكە دەبێت بەرلەهەرشتێك سینەماكاری كورد پێی هەستێت، پاشان دەستبداتە هەنگاوەكانی دیكە، بۆ بونیادنانی سینەمایەكی خاوەن فۆڕم‌و شوناس، كەتوانای خۆجیاكردنەوەی هەبێت لەسینەمای گەلانی دیكەی جیهان، چونكە تاكو ئەم ساتەوەختەش جگە لەچەند هەوڵێك شتێكی وەها لەفیلم بەردەست نییە كەبتوانین وەك سینەمای كوردی نیشانی بدەین.