نۆستالژیا وەك بكوژی مرۆڤ

لەفیلمی (سینەما پارادیزۆ)دا
دیمەنێک لە فیلمەکە

ژیان: محەمەد زاری

كورتەی گشتیی سینەما لەهەر ژانرێك هیچ نییە جگە لەیەكانگیربوون لەگەڵ هەست‌و سۆزی بینەر. ڕەنگە هەر لەبەر هەمان هۆ بێت كە"ستانلی كوبریك" وەك یەكێك لەدەرهێنەرە ئاڵۆزەكان‌و خاوەنی یەكێك لەئاڵۆزترین‌و فەلسەفیترین فیلمی مێژوو لەساتێكدا بەجدی ئەڵێت "فیلم زیاترە لەچیرۆكێك، چەشنی پارچە مۆسیقایەكە؛ یان بەلای كەمەوە ئەبێت وابێت. ئەبێت زنجیرەیەكی بەدوایەكی دۆخە روحی‌و هەستەكییەكان بێت. بابەت، ئەو شتەیە كەپاش هەستە ڕۆحییەكان دێت‌و بەهەمان شێوەش واتاش لەدوای ئەوانەوە دێت." 

"سینەما پارادیزۆ" مانیفێستی ئەم گوتەیە، مانیفێستی ئەوەیە كەفیلمەكان لەواقیعدا هەر شتێكی جوان‌و شیرین بن، كەچی بینەر پێش هەر شتێك ئەیەوێت لەو فیلمەوە چیی دەست ئەكەوێت یان دەكەوێتە چ دۆخێكەوە لەگەڵی. هەر ئەمەش لەسینەما پارادیزۆ خۆی بەیان كردووە كەئەوانەی تەنانەت لەسەردەمی خۆی تەماشای فیلمەكەیان كردووە بەئێستاشەوە لەژێر كاریگەریی ئەو دۆخە سۆزدارییەی فیلمەكەدا ماون. 

سینەما پارادیزۆ فیلمێكی درامیی ئیتاڵییە‌و لەساڵی 1988 دەرهێنەری دیاری ئیتالی جیۆسێپێ تۆرانتۆرێ نووسین‌و دەرهێنانی بۆ كردووە

سینەما پارادیزۆ (Cinema Paradiso)فیلمێكی درامیی ئیتاڵییە‌و لەساڵی 1988 دەرهێنەری دیاری ئیتالی جیۆسێپێ تۆرانتۆرێ نووسین‌و دەرهێنانی بۆ كردوو. لەشەستودووهەمین خولی خەڵاتەكانی ئۆسكار‌و لەساڵی 1990 خەڵاتی باشترین فیلمی دەرەوەی زمانی ئینگلیزیی بردووەتەوە. هاوكات لەگەڵ بردنەوەی خەڵاتەكانی فیستیڤاڵی كان‌و گۆڵدنگلۆپ‌و بافتا. 

چیرۆكی فیلمەكە لەبارەی منداڵێكە بەناوی (سالڤاتۆرێ دێ ڤیتا) یان (تۆتۆ)منداڵێكی ئاشقی ‌سینەما بەدڵخۆشیی‌و گەشییەوە بۆ سینەما پارادیزۆ -كە تاكە هۆڵی سینەماییە- دەچێت تاكوو بتوانێت تەماشای فیلم بكات، لەگەڵ سەردانە بەردەوامەكانی بۆ ژووری پرۆجێكتەری سینەماكە. بەردەوام بەنواڕینی بۆ نەوارەكانی فیلم چێژ ئەباو هەست ئەكات لەجێگایەكە كەخەونێكە بۆی. بەبێ گوێدانە ئەو سەرزەنشانەی كەدەیكرێن. فیلمەكە بەهێڵێكی تەریب دەڕوات بەناو ژیانی (تۆتۆ)دا، لەمنداڵییەوە بۆ لاوێتی‌و دواتریش بۆ پێگەیشتوویی‌و بوونبەدەرهێنەری، كەدەكرێت لەهەر تەمەنێك‌و چیرۆكێك خۆی بەیان بكات. بەشی یەكی فیلمەكە لەسەر دڵگەرمی تۆتۆیە بۆ سینەما‌و ئاوێزانبوونێتی، بەشی دووەمی تۆتۆ لەدۆخی ئەڤیندارییەكی قوڵدایە‌و بەشی سێیەمیشی یەكانگیربوونی ئەم دوانەیە لەتۆتۆدا، كەپێمان ئەڵێ دەكرێت سینەما‌و ئەڤین چۆن كاریگەریی لەسەر مرۆڤ دروست بكەن، چۆن دەكرێت نۆستالیژیا خۆی بسەپێنێ بەسەرماندا‌و ژیانی واقیعیش زۆر سەخترە لەفیلم.

ئەو شارە بچووكەی سالڤاتۆرێی لێ ئەژی سنبولی هەموو دنیایە. لەجێگەیەكی بچووكی ئەم دنیایەدا كەسانێك هەن بیر لەعەشق ئەكەنەوە، بیر لەوە ئەكەنەوە چێژ لەژیان ببینن، خۆشەویستی بكەن، لەبەرانبەریشدا ئەمە درێژە ناكێشێ‌و ناكام ئەبێت. ئەم بەشە بچووكە هیچ نییە جگە لەسینەما پارادیزۆ. سینەما پارادیزۆ یەكانگیربوونی سینەما‌و مرۆڤە، شەوانی درێژ كەخەڵكی كاتیان هەیە بۆ ژیان‌و هەموو ئەو كاتە بەتاڵەیان لەسینەمادا بەرسەر ببەن. تەواوی خەونەكانیان لەبینینی فیلمدا خۆی ببینێتەوە. 

چیرۆكی فیلمەكە لەبارەی منداڵێكە بەناوی سالڤاتۆرێ دێ ڤیتایان كەئاشقی ‌سینەمایە

سالڤاتۆرێ مرۆڤێكی خاوەن غەریزەیە هاوكات ئاشنا عەشق ئەبێت‌و ئەمەش ئاساییترین تایبەتمەندی مرۆڤی بەرزە. تۆرانۆرە غەریزە‌و عەشق ئاوێزانی یەك ئەكا‌و ڕیگای ژیانی تێدا دەدۆزێتەوە. سینەما پارادیزۆ فیلمێكی درامیی عاشقانەیە. فیلمێكە لەسەر‌ عەشق‌و ئەزموونی كەسانێكە كەئەزموونی دەكەن. تاراتۆرە پێمان نیشان ئەدات كەمرۆڤ هەمیشە بەدوای پاڵەوانێكەوەیە، توانا لەوا دەبنێتەوە‌و مرۆڤبوونی خۆی فەرامۆش ئەكات. 

تۆرناتۆرێ عاشقە، عاشقی سینەمایە، عاشقی ژیانە، شارەكەی خۆی‌و خەڵكەیكەی بەباشی دەناسێت. مرۆڤگەلێك لەسینەمادا ژیان ئەكەن. كەسانێك وەك ئەوەی چاو لەچاوی خۆشەویستەكەیان بكەن بەو جۆرە لەشاشەی سینەما دەنواڕن. تۆرناتۆرێ خۆی وەكوو فیلمسازێك نابینێت، بەڵكوو خۆی لەتۆتۆدا ئەبینێتەوە. لەگیانە فزوڵئاساكەیدا دنیا ئەبینێ‌و چێژ وەردەگرێ. لەشوێكە كەلەنێو كێشمەكێشی ئایدۆلۆژیا‌و سیاسەتدا تەنیوە. دێوەزمەی كۆمۆنیزم‌و سەرمایەداری ئەو شارەی خامۆش كردووە‌و هەرساڵە‌و هەواڵی مەرگی كۆمەڵێك كەس بەگوێ ئەكات كەلەجەنگدا مردوون، كەچی تۆرناتۆرێ دێت‌و جێگایەكی ئارام‌و هۆڵێكی پڕ ژیان بنیات دەنێت بەناوی (پارادیزۆ - بەهەشت) كەوەك ئەوەمان پێ ئەڵێت دەكرێت ئێمە بتوانین ژیانێكی ئارام دروست بكەین‌و دوور لەجەنگ، جوانییەكان هێندە ئەبن كەبەشی سیلەی چاوی ئێمە بكات. بەهەشتێك كەهەموو پێكەوە‌و لەیەك ئاستادا تەماشای فیلم دەكەن، جیاواز لەو ژیانە ناعەدالەتییەی كەلەو ڕۆژگارەدا جەنگ‌و ماڵوێرانی دروستی كردوون، ناعەدالەتییەك كەچینایەتیی درووست ئەكات‌و ڕێ لەعەشق دەگرێت. ئەو عەشقه ناكامەی كەسالڤاتۆرێی وا لێ كرد دوور بژی بەجۆرێك بیەوێت لەهەموو شت هەڵبێ.

پاش جەنگی جیهانیی دووەم سینەمای نیوڕیاڵیزم پەرەی سەند، بەشێوەیەكی گشتی جەختی لەدژەڤاشیزمی‌و دژەجەنگی دەكردەوە

سینەما پارادیزۆ هیوابەخشە، چون لەسەر بنەمای نیوڕیاڵیزمی دژە فاشیزمە؛ ڕووبەڕووی دۆگما ئەبێتەوە، ئەوەمان پێ ئەڵێت هەرچەند پیاوانی ئاین‌و پیاوانی ئایدۆلۆژیا بەزەنگۆڵەی دەستیان‌و زەنگۆڵی زیهنیانەوە بەردەوام لەجوانییەكانت ڕاگرن، ڕۆژێك دێت ئەم ڕیتواڵە نەمێنێت. وەك ئەوەی ئالفرێدۆ لەدیالۆگێكدا ئەڵێت، "ڕەنگ بوو من هەندێك جوانتر ئەم جیهانەم دروست كردبا."

پاش جەنگی جیهانیی دووەم سینەمای نیوڕیاڵیزم پەرەی سەند، بەشێوەیەكی گشتی جەختی لەدژەڤاشیزمی‌و دژەجەنگی دەكردەوە. هەرچەند دەرهێنەر (جیزارێ زاوێتی Cesare zavattini 1902-1989 ) وەك دانەری تیۆری نیوڕیاڵیزم دیاری ئەكرێت، بەڵام بەگشتی دەرهێنەرانی ئیتاڵی دوای جەنگ لەسەر سێ خاڵی سەرەكی كۆك بوون، یەكەم: تاكو ئەوەی دەتوانن سیناریۆ لەژیانی ڕۆژانەی خەڵكەوە نزیك بێت‌و واز لەهەر شتێك بهێنن كەبۆنی كلاسیكی لێوە بێت، دووەم: هەر بەتەنیا نەیاندەویست لەژیانی ڕۆژانەی خەڵكی ورد ببنەوە، بەڵكو دەیان ویست بچنە هەناو‌و دڵیانەوە، كێشە سۆزدارییەكانیان، عەشق‌و وێناكردنەكانیان پیشان بدەن، سێیەم: جگە لەوەی پەیامێكیان لەڕیگەی فیلمەكەوە دەگەیاند، دەیانەویست فیلمەكانیان تەنیا تەفسیرێكی نەبێت بەڵكو هەر بینەرێك ئاوێنەی فیلمەكە ئەبوو‌و مانایەكی خۆی تێدا دەدۆزییەوە، هاوكات لەگەڵ كۆتاییە كراوەكەی فیلمەكان، كەوای ئەكرد بینەر خۆی بەدوای كۆتاییەكدا بگەڕیت. هەموو ئەمانە لەسینەما پارادیزۆ ڕەنگی داوەتەوە، تۆرناتۆرێ باسە لەمرۆڤە سادەكانی شار دەكات، ئەو مرۆڤانەی كەتەنیا خەونیان ئەوەیە ماچێك لەسینەمادا ببینن، تۆرناتۆرێ دەچێتە دڵی مرۆڤەكانەوە، ئەو هێند قوڵ چووبووە هەناوی تۆتۆوە كەهیچ بینەرێك ناتوانێ خۆی لەهەمبەری ڕاگرێ، هاوكات لەگەڵ كۆتاییە كراوەكی فیلمەكە كەوەك چارەنووسێكی شووم ڕووبەڕووی هەموومان ئەبێتەوە.

سینەما پارادیزۆ پێمان ئەڵێ ناتوانی هەڵبێی، ئێمە هەرچەند لەشوێن ڕا بكەین ئەو لەگەڵمان دێت، مرۆڤ تاكە بوونەوەرە كەتوانی ئەوەی نییە خۆ قوتار بكات لەیادەوەری، پێمان ئەڵێ كەنۆستالیژیا بكوژی مرۆڤە، مرۆڤ گەر بۆ ئەبەدیش لەزێد دوور بێت هیشتا ئاگری یادەوەرییەك لەدڵیا چەخماخە ئەدات، وە هەمیشە وات لێ ئەكا لەژیاندا سەركەوتوو دەركەوی‌و لەهەناودا ڕووخاو. 

سینەما پارادیزۆ پێمان ئەڵێ ناتوانی هەڵبێی، ئێمە هەرچەند ڕابكەین ئەو لەگەڵمان دێت

لەگەڵ هەموو ئەمانەدا سینەما پارادیزۆ بەیەكێك لەباشترین فیلمەكانی مێژوو دائەنرێت كەلەیادەوەریی بینەرەكانیدا ئەمێنێتەوە، بەتایبەت كۆتاییەكەی‌و ئەو میوزیكە شاكارەی كەبۆی دانراوە، بەیەكێك لەباشترین‌و پڕسۆزترین میوزیك دادەنرێت لەنێو مێژووی سینەما.