بۆچی زۆرێك لەوانەی تەماشای شانۆ دەكەن تێناگەین؟

شانۆ؛ كاركردنە لەسەرگریمانەو فەلسەفەی جوانی نمایش

ژیان: رێباز محەمەد جەزا

گرفتی شانۆ‌و زۆرێك لەبوارەكانی دیكە لەكوردستان پڕاوپڕن لەكێشە‌و گیروگرفت كەبەبڕوای من ئەم دۆزە پێویستی بە توێژینەوەی قوڵ‌و زانستی هەیە بەڵام وەك "شژرات – پڕیشك " لێرەدا چەند سەرقەڵەمێك دەخەمە ڕوو بە ئومێدی ئەوەی لەداهاتوودا ئاوڕی جدی لێبدرێتەوە، چونكە بۆ توێژینەوەی شانۆی نوێ‌ لە" ئیپۆك – سەردەم" ی هاوچەرخدا، پێویستمان بەوەیە دڵنیابینەوە لەتێگەیشتنەكانی پێشووترمان، [ شانۆچییە؟ ] ئایا گونجاوە هەمان تێگەیشتنی پێشترمان بگوێزینەوە بۆ ئێستا ؟! یان شتێكی ترمان سەربار خستووە كەلەقۆناغەكانی ترمان جیاوازتر بێت ؟َ! یان خۆ ڕێكخستنەوەو خۆئامادەكردنێكی ترو بەرەو پێشچوون‌و گەڕان‌و پشكنینەكانمان زیاد بكەین، دیسانەوە بەقەلە قیەوە پرسیارەكانمان بكەینەوە !! 

شانۆ هونەرە، بێگومان بینەری ڕاستەقینەش شانۆیەكی هونەری دەوێت نەك شتێكی تر، كەئەمەش لەخۆیەوەو بەبێ هەوڵ وماندوو بوون دروستنابێت چونكە ڕاستەوخۆ ئەم كێشەیە پەیوەستە بە پەروەردەو كۆی سیستمەكانی كۆمەڵگە هەرلەخێزانەوە تا دواقۆناغەكانی خوێندن ئەمەجگەلەوەی بەدیوێكی تر ئەم دۆزە هەم فەلسەفی‌و هەم سیاسیشە كە هەوڵدەدەم لەداهاتوودا لەسەر ئەم بابەتە قسەیەكی زیاتر بكەم !!!

كاتێك ئێمە خاوەنی سیستەمی شانۆ نەبین‌و چەشەی هونەریمان گوماناوی بێت كێیە دەبێتە زمانحاڵی سیستەم‌و دێت دایدەڕێژێت؟

لەبەرئەوەی هونەربەگشتی‌و شانۆ بەتایبەتی پێویستی بەخوێندنەوەی هەمە لایەنەو فرە ڕەهەند هەیەو دەبێت تەواوی گۆشەكانی بخوێندرێنەوە نەك بە(حەملە)‌و بەزەبری پارەو ڕیكلام گەورە بكرێت، پێویستە وەك بابەت لەناو خەڵكدا بێت‌و هەست بەپێویستیەكەی بكرێت، چونكە هەرشتێك وەك بابەت خوێندرایەوە دەبێتە (كلتوور) بەمەرجێك خوێندنەوە درێژكراوەی بەرهەمەكان بێت . بینەرو كلتوور دوانەیەكی پێگەوە گرێدراون‌و پێویستیان بە (میراتێك ) هەیە تا بخوێندرێنەوە، چونكە فەرامۆش كردنیان دەست بەرداربوونی بەشێكە لەنمایشەكانی شانۆ .

لەم سۆنگەیەوە ئێمە كە مێژوویەكی نزیكی شانۆیمان هەیە‌و كەمترین توێژینەوەمان كردووە، دەربارەی ئەم ڕەهەندە گرنگەی شانۆ كە لەكلتورو سیاسەت‌و فەرهەنگی ئێمەوە سەرچاوەی گرتووە بێگومان هەروا ئاسان نییە بتوانین بڕیار بدەین دەربارەی ژێرخان‌و كلتوری شانۆییمان كە خۆی قسە‌و باسی زۆری لەبارەوە دەكرێت‌و هەیە!!! ئەمەش لەئێستادا نزیكی كردووەتەوە لەمەرگ‌و بەئەنجام نەدانی توێژینەوەی پێویست‌و بە تێپەربوونی كات (مردن) ی مسۆگەردەكات . بۆئەمەش پێویستمان بە : (تیۆریزەكردن ) هەیە بەتایبەتی لەپرۆسەی بەرامبەریەك وەستانی (بینەر وكەلتور‌و شانۆ ) .

كەواتە كاتێك لەشانۆ تێنەگەیشتین دوو هۆكاری سەرەكی هەیە : " یان ئەوەتا بەرهەمەكە كال َو كرچەو شایستەی بینین نییە !! یان ئەوەتا ئێمە چەشەی شانۆییمان لەئاستی پێویست‌و قۆناغەكەدا نییە !! " كەهەردووكیان دنیایەك قسەی جدییان پێویستەو كەس لەبارەیانەوە دەنگی لێوەنایەت . تائەوكاتەی ئەم كەڵكەڵەیە یەكلادەبیـَتەوەو شوێنی خۆی دەگرێت‌و دەگەینە ئەنجام ئێمەوەكو وەرگرێك هیچ بڕیارێكی پێش وەختەمان نیە. 

شانۆ هونەرە، بێگومان بینەری ڕاستەقینەش شانۆیەكی هونەری دەوێت نەك شتێكی تر

بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە كاتێك ئێمە خاوەنی سیستمی شانۆ نەبین‌و چەشەی هونەریمان گوماناوی بێت كێیە دەبێتە زمانحاڵی سیستەم‌و دێت دایدەڕێژێت ؟!! ئەی خۆ وەكو هەوڵیش نادەین دەبێت بپرسین : ئەوجێگرەوەیە كامەیە كە دەبێتە (حەكەم) لەكاتی نمایشەكانی شانۆدا ؟ یان كێ‌ بڕیار لەسەر ناسنامەكەی دەدات؟ دەكرێـت شانۆكاری هەمەجی‌و لەخۆوە بچێتە نمایشەكان‌و بەپێی پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانی ئەو شانۆكارە بڕیار‌و حوكم بەسەر نمایشەكەدا بدەن ؟ .

مەعریفەی (بینین)و چییەتیەكەی بەنا (مەكشوف – دیناو ) ی ماوەتەوە‌و كەمترین كاری لەسەركراوە كەواتە چی بۆ ئەم(تەماشاكارە بكەین ) كەهێشتا ناتوانرێت (حوكم) ی بدرێتە دەست‌و حەكەم بێت ؟  من بۆ چارەسەری ئەو گرفتە، چەند پێشنیازێك دەكەم :

•خۆ ئامادەكردنی شانۆكاران‌و بەكێشەكردنی (روئیا) لەشانۆدا كەپێویستیە كەیەكەم جار بۆشانۆكار دواتر بۆ بینەران‌و وەرگرەكانی شانۆ .

•بایەخدانی شانۆكاران بە ئاستی (فیكر‌و مە عریفە) یان كە لەئێستادا كاری شانۆیی نزیك بۆتەوە لەخۆش دەستی .

لەئێستادا كاری شانۆیی نزیك بۆتەوە لەخۆش دەستی 

•بایەخدان بە ئامڕزاو پێدایستیەكانی شانۆ‌و بەكێشەنەكردنی تەكنیك كە ئەمەیان ئەركێكی دوولایەنەی نێوان ( شانۆكاران )‌و ( حوكمەت –میریە) .

شانۆ بەگشتی، بەیەكێك لەماناكان كاركردنە لەسەرگریمانەو فەلسەفەی جوانی “نمایش”، ئەمەش كارێكە بەیەكێك لەجۆرەكان پەخشكەرەوەی گومانە بەسەركەرەستەو بابەتە جیاوازەكاندا . من واتێدەگەم ئەم “نمایش” انە ی كەلە كوردستان پێشكەش دەكرێن (ڕیسك) دەكەن‌و كەم وزۆر بەم ئەركانە هەستاون، بەڵام چونكە زۆر سادە كراونەتەوە تاڕادەیەك ( كێشە)و خوێندنەوەی (جوانی) لەم ئاستانەدا كە مێك گرفتاوی بوون، كەواتە ئاستەمە بەم دۆخەو بەم شێوەیەی ئێستا شانۆ هیچ رۆڵ‌و گرنگی یەكی دیار‌و بە رچاوی هەبێت لەئاستە ( فەرهەنگی‌و ژیاری‌و شارستانیەتی) كەیدا . بەڵێ‌ كاركردن لەسەر هەرگریمانێك واتاكاركردن لەسەرفەلسەفە‌و هزر . ئەمەش وەكو لەسەرەتاوە بەڕوونی باسم كرد گومانی وەرگر لەسەر هەر ڕووداوو پێش هاتوو گریمانەیەك دەردەخات .

شانۆ؛ كاركردنە لەسەرگریمانەو فەلسەفەی جوانی نمایش

ئەمەش لەهەمان ئەوشوێنەوەیە كە ڕێگەی خەیاڵسازی‌و بەهای مەدەنی‌و داهێنەرانەی شانۆكاریش خۆی‌و پێدانی دەرفەتی كاربەیەكسانی هەرلە ڕووی بودجەو ستاف‌و هۆڵی نمایش‌و هتد ئەمانەش دنیایەك كێشەی دروستكردووە كەلە ستاف‌و بەرهەم‌و دەرهێنەرێكەوە بۆیەكێكی تر جیاوازی بەئەنقەست هەستپێدەكرێت كە تاكو ئێستاش جێی مشتومڕو دیالۆگە، بەڵام ئێمە چۆن لەبەرهەمێك تێبگەین كە دونیایەك هەڵاوهوریاو فریودانی لەپشتەوەیە‌و بەرهەمێكی تریش كە لەوپەڕی (جددی –ڕژدی)یەوە كاری تێداكراوە خەفەدەكرێت! لەبەرئەوە پێویستە لە”نمایش” دا بەدوای دۆزینەوەكاندا بگەرێین، لەوانەش لەڕووی ئیستاتیكی‌و بەها فەلسەفی‌و فیكری‌و مەعریفیەكان بدۆزینەوە كە گوزارشت لەجیهانێكی هەلاهەلا دەكەن، بەم پێیەش چارەسەركردنیان تەنهاوتەنها لەڕێی گەڕانەوەوە دەبێت بۆ ژینالۆژیای شانۆ كە جۆرێكە لەخۆهاوشێوەكردن بەو ئازار‌و نەخۆشییە بەردەوامەی كە لەگەڵ هاوردەكردنی بەرۆكی ئەم شانۆیەی گرتووە لەكوردستاندا.