وێنە لەجیاتی ئاوێنە

دەربارەی شیعری (وێنەكەت بیرم دەخاتەوە كەتۆم نییە) ژاوێن شاڵی

ژیان: سەڵاح حەسەن پاڵەوان 
ئەو دەنگەی لەم شیعرە بەرز دەبێتەوە دەنگێك نییە تەنیا ئاماژەیەكی درێژخایەن بێت بەبونیادە كەڵەكەبووەكانی شیعر، بەڵكو زیاتر رووبەرێكە لەتێكەڵبوون لەنێوان هەستی مرۆڤێك بۆ تێكشكانی ریتمە سادەكانی ژیان‌و هەموو ئەو سادەییانەی كەدەست بەباڵای شیعرەوە دەگرن.

شیعرێكی وەها زادەی هەستێكە پەیوەندی لەگەڵ زەین‌و بیركردنەوە ‌بڕیوه.  خەون‌و تامەزرۆ لەناهۆشمەندییەوە دەبنە وشە، ئەوەی زیاتر بونیادی ئەم شیعرەی رێكخستووە بریتیه لەپەیبردن بەسادەیی، واتە شیعر لەسادەییەوە بۆ قووڵایی ژیان شۆڕدەبێتەوە، زۆرتر بازدان‌و گەمەكردنە  لەپێناوی كۆكردنەوەی هەموو بیرەوەرییەكان لەتامەزرۆییەك، دەكرێ تامەزرۆییەكی رۆحی بێت یان جەستەیی، هەندێجار تامەزرۆیی پەیوەندییەكی جەستەییە یەكێك بۆ جەستەیەكی تر دەگەڕێتەوە ئەویش بەهۆی لەدەستدانی خۆشییەك كەمرۆڤ دەیەوێ بۆی بگەڕێتەوە، وەك لەدەستتدانی ماڵێك پڕ لەگەرمی‌و خۆشییەكان، یان بەبێبەشبوونی رۆح لەجوانییەكان. ئەم سادەییە وادەكات شیعر هەمیشە پرسیار بخوڵقێنێت، لەنێو مشتومڕی گەڕاندا سەرمەشقی دەكات‌و هەوڵیش دەدات شكۆی خۆی نەدۆڕێنێت. واتە خۆی دەخاتە بەردەم چەند پرسیارێكی چارەنووسسازەوە، ئەو شەرمە نەرمانەن لەرووخساردا دەتكن،. یان شەونمی سەر شەوبۆیەكن‌و دەمەوبەیان باوەشیان بۆ هەمیشەیی كردووەتەوە، ئەوەی سەرتاپای ئەم شیعرەی بۆنڕێژكردووە تامەزرۆییە. لەسیمیای زماندا هەشت جار پیتەكان دووبارە دەبنەوە كەلەم شیعرەدا هەشت دیمەنی تایبەت دەبینین كەبریتین لەپیتی (ت) كەپەیوەندییەكی رۆحی لەگەڵ (تەنیایی) هەیە، هەر لەوێشەوە (تام) كەهاوبەرامبەرە لەگەڵ (چێژ)‌و (مەز) كەئەویش وشەیەكە پەیوەندی بەخۆشییەكانی نێو دەمەوە هەیە وەك هەستكردن بەتاڵی‌و شیرینی‌و مزرییەكان دوا وشەش كەلەگەڵ ناوەڕۆكی ئەم شیعرە یەكدەگرێتەوە (رۆیشتنە)، كەبەدوا وشەی (رۆ) ئاماژەی بۆ كراوە كەئەمیش بۆ خۆی شیكردنەوەی بارێكی دەروونی كورتكردنەوەی ئاماژەیەكە كەشاعیر كەم تا زۆر لەپشتەوەی ئازارەكانی ئاماژەی بۆ دەكات.

ونبوون تەنیا دیارنەمان نییە، ونبوون بەجێهێشتنی كومەڵێ پاشماوەی سەیروسەمەرەیە لێرەش كرۆكی چیرۆكەكە خۆی پێشكەش دەكات بەو هەموو سڕینەوە‌و كزیانەی كەدەرئەنجامی شۆڕبوونەوەن بۆ ناخی بێدەنگییەكان. 

من‌و تۆ دوو بیركەرەوەی یەكترین، تاكەی ئەم كێشمەكێشە دەڕوات؟ تا ئەو ساتەی كەتاڵی سپی نێو پرچی دەبنە شایەدی دووركەوتنەوەیەك لەگەڵ خۆیدا هەموو خۆشەویستییەك دەبات، هیچ ناهێڵێتەوە تەنیا گریانەكانی ژیان نەبێت. شیعری نۆستالیجی‌و ئازارخواردن سەرەتاییەكە بەرەو رۆچوون بەنێو وردبوونەوە، واتە وردبوونەوە هەر لەسەرەتاوە تا ئەو كاتەی مرۆڤ رووبەرووی تێكشكانەكان دەبێتەوە. ئاوێنە ئامڕازێكی شیعری باوە، هەمیشە ئەركێكه دووبارە دەكاتەوە، ئەركێك‌ دێت‌و دەچێت لەنێوان بیرەوەرییەكاندا بوونی خۆی دەسەڵمێنێت، واتە لەرووبەرێكی بەرفراواندا جێگەی خۆی دەكاتەوە، هەندێ لەو ئامڕازانەی كەزیاتر ئەركی شیعری دەبینن ئاوێنەیە ، بەڵام لێرەدا ئاوێنە دەبێتە بیرەوەری، بۆ بەراوردكاری ساتە زیندووەكانی ژیان، وێنە لێرەدا جێگەی ئاوێنە دەگرێتەوە، ئەو كاریگەرییانەی وێنە دەیگێڕێت كاریگەرییەكی رۆحین، وەبیرهێنانەوەی زەمەنن، دەبانجوڵنێت. 

وێنەكەت بیرم دەخاتەوە
چەند منت نییە،
لەخۆت لاوازتر
بێڕەنگتر
تاڵی سپی نێو پرچی لەبنەڕەتدا خورماییت
دوو هێندە زێتر
لەوێنەكەتدا پێم دەڵێن
مانگێك‌و عومرێكە
منت نییە..
وێنەكەت لەئوتومبێل دامدەگرێت
جادە بەجادەی ئەوشارەی 
كە هیچ یادەوەرییەكی من‌و تۆی تیا نییە.

ونبوون تەنیا دیارنەمان نییە، ونبوون بەجێهێشتنی كومەڵێ پاشماوەی سەیروسەمەرەیە

سیماكانی وێنە‌و جووڵە چەندبارە دەبنەوە، ئەمەش گەمەكردنە بەپەیوەندییەكی رۆحی كەهۆكارەكەی لەنێوان وشەكاندا دەدۆزرێنەوه، لەم بەشەدا جەخت كردن لەوشە هەمەچەشنەكاندا دووبارە بووەتەوە، سوودی لەپاشگری (تر) وەرگرتووە، بۆ زیاتر پێداگری وەك (لاواز+ تر، بێڕەنگ+تر، زیادە یان زێ+تر، ) ئەمانە هەر هەموو دووبارە كردنەوەی راستییەكە لەشیعرەكەدا دەبنە هۆی دروستكردنی كردار. واتە كرداری جەستەیی‌و فیزیكی كەبۆ خۆی شیعرەكە وا لەوشەكان دەكات لەسكوون‌و راوەستاوییە دەستكەن بەجووڵە. دیارە ئەو هەموو پیاسە‌و گەڕان‌و دابەزینەش كۆتایی بەجەختكردنەكە ناهێنن بەڵكو زیاتر دەڕوات‌و دەچێتە قۆناغێكی تر لەكردار، كارێكی تر روودەدات، وەك (پیاسەیەكی+تر، سیگارێكی +تر، ئەندێشەی+تر) وریایی شیعرەكە لێرەدا ئەوەیە كەپەیژەئاسا مامەڵەی لەگەڵ هەستەكان‌و جووڵەكان كردووە، واتە دابەزینێكی ناهۆشمەندانە لەتامەزرۆیی‌و حەشمەتدا روودەدات، لەوێدا لاواز‌و بێدەنگی شانبەشانی ل پیاسە‌و سیگار دا دەڕۆات. بەڵام هەستێك لەناخەوە وا دەكات كارەكتەر بێ ویستی خۆی لەپەشێویدا پیاسە بكات، سیگار بكێشێ كەئەمەش دەرئەنجامەكەی لاوازی‌و بێڕەنگبوونێتی. تا وای لێدەكات وشەی سیگار‌و ئاگر بەرامبەر بەیەكتری دەبنەوە، سیگار‌و جەستە پێكەوە دەسووتێن كەیەكێكیان لەدەرەوە دەسووتێ جەستەش لەناوەوە. لەسەرتاپای وردەكارییەكان سێ باری تایبەت بەمامەڵەكردن لەگەڵ زماندا ببینن، یەكەمیان ئەوەیە كەزمانی تامەزرۆیی لەخۆخواردندا ناوەستێت، بگرە بەرەو باری خۆسوتاندن‌و برینداركردنی رۆحی دەڕوات، واتە جەستە لەباری سووتان دەردەچێت، ئینجا رۆح بەتیغی گۆرانییە لەدڵاشیرینەكان‌و بەزەهری شیعر بریندار دەكرێت. كەئەمەش دووبارە گەرانەوەیە بۆ باری پەیژەیی ئازار، لێرەدا سەرزەنشت‌و خۆخواردنەوە دوو فاكتەری سەرەكین لەفۆرموولەكردنی ئەم شیعرەدا. 

هێڵی سەرەكی هەموو دێڕو ناسۆری‌و حەسرەتەكان لەنێوان دوو دەستدایە ( وێنە‌و ئەو) هەروەك ئاماژەم كرد، وێنە لێرەدا جێگەی خۆی لەگەڵ ئاوێنەدا گوڕیوەتەوە، چاو لێرەدا وێنە خەیاڵییەكانی زەینی تەماشاكەر لەبەرامبەر ئاوێنەكەدا وەك وێنەیەكی راستەقینە كەلەنێو ئاوێنەدا بێت ئاوەها دەیبینێت، واتە كەسی راوەستاو بەرامبەر بەوێنە ، وێنە نابینت ئاوێنە دەبینێت ، هەربۆیە دووبارەبوونەوەی پەرچدانەوەكان دووبارەبوونەوەی وێنە زەینییەكانن. ئەم ریفلێكشنە (پەرچدانەوە)یە، بارێكی دەروونی هەیە پەیوەستە بەخوودی كەسی بینەرو كەسی دارووخاو‌و ئازارچێژ. ئەگەر لەرووی فۆرمی هەڵچنینی وشەكانەوە بڕوانینە بوونیادی شیعرەكە ریتمێكی جێگیر هەیە لەودیویشەوە ریتمێكی هەڵەشە‌و میلۆدیئاسا هەیە هەرجارەی دەربڕی ژان‌و ئازارێكن‌، بەڵام ریتمە جێگیرەكە لەم شیعرەدا بریتییە لەوێنە. 

وێنە وەك دەستەواژەیەكی میتۆلۆژیانە ئامادە نییە، زیاتر لەدەستەواژەیەكی دەروونیانە دەكات

وێنە وەك دەستەواژەیەكی میتۆلۆژیانە ئامادە نییە، زیاتر لەدەستەواژەیەكی دەروونیانە دەكات. شیعرەكە وروژێنەرانەیە‌ وێنە بۆ مەبەستە دەروونییەكان بەكارهاتووە‌و هیچ دەربڕینكی تری نییە، دووبارەبوونەوەی ١٨ جاری وشەی (وێنە) بەرامبەر بە(٨) جار لە(من) بۆ خۆی دەرئەنجامەكەی ١٠ جارە لەجەختكردنەوەكانی وەك ( لاوازتر، بێڕەنگتر، زێتر، پیاسەی تر، سیگاری تر، دوورتر، باشتر، مەسییح تر). دیارە كاتێ ١٨ ئاوێنە دابەش دەكرێت بەسەر ١٠ من + ٨ جەختكردن ) ئەوە دەرئەنجامەكەی (١) دەبێت، كەئەمەش دەرئەنجامە دەروونییەكەی نێو شیعرەكەیە. واتە رۆحێ یان دوو رۆح بەتەنیا دەمێنێتەوە. 

وەك خودا تەنیا
وەك دایكم دڵشكاو
وەك نیشتیمان فریودراو.

من وای دەبینم كەزۆربەی زۆری كێشمەكێشەكان پەیوەستتدارن بەشێوەی زاڵبوون‌و زمان‌و باری گرێكانەوە ، لێرەدا ئێمە چەندین گرێ دەبینین، گرێییەك لەبەستنەوەی چاو بەوێنەوە، گرێییەك لەدەرەوەی وێنەو چاوكانەوەیە، كەزیاتر بەستنەوەی بارە دەروونییەكانە بەچوارچێوە جەستەیییەی‌و پەرچەكردارەكانەوە، لەزۆر لەشیعرە رۆحیی‌و رۆمانسییەكان سەرزەنشت‌و ئازارە رۆحییەكان بۆ ئاستێكی باڵا بەرز دەبنەوە، بەڵام لەم شیعرەدا پەیوەندیەكە بۆ ئاستە هەمەچەشنەكان دەگۆڕێت، رابردوو لەگەڵ ماتەریالدا بەگرێیەكی گەورە پەیوەست دەبێت، هەروەها گرێی دەروون لەگەڵ ئازاری فیزیكیدا پەیوەندی دادەمەزرێنێت، گرێی مرۆڤ لەگەڵ ئاكارەكان.  ئەمە شێوەیەكە لەگردكردنەوەی گرێكان لەبازنەیەكی پچڕپچڕدا، دانسقەییی لەهەڵبژاردنی وشەكاندا نییە بەڵام سەرخستنەوەی بابەتەكانە بەگوریسی گرێ گرێدراو بەرەو بەرزاییەكانی تێگەیشتنی هزری خوێنەر. شیعرەكە هەوڵ نادات پەیوەندییەكی سۆزئامێز لەنێوان دەق‌و وەرگردا دروست بكات، بەمەشییان لەبازنەی رۆمانسیانەی سادە دەچێتە دەرەوە، راستە كەرۆمانسییەت لەشوێنە نهێنییەكانی نێو دەقەكەدا خۆی حەشارداوە، بەڵام گەمە بەناخی وەرگر ناكات، واتە وروژاندن‌و كەفوكوڵ وا دەكەن واقعییەت‌و جادووی شیعرەكە وەرگر ناچاركەن جارێك بڕوانێتە خۆی وەك لەش‌و جەستە، جارێكیش بەناخ‌و هزریدا دابەزێتە خوارێ. 

 

تێبینی: لەروانگەی زۆر لەبۆچوونە شیعرییەكانی ژاوێن هەندێ ئامادەیی هەیە كەپەیوەندی بەسیستەمی ژیان‌و بیركردنەوەی شاعیر خۆیەوە هەیە كەئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سادەیی و. قووڵ روانینەی كەشاعیر بەپێی رۆژگار لەگەڵ خۆیدا هەڵیگرتووه،‌ لەمەش بترازێ هەوڵی ئەوە دەدات هەموو دەرگاكانی ژیان بەرووی خۆیدا بكاتەوە‌و زیاتر جێپەنجەی خۆی بەسەر هەموو پەیوەندییەكانەوە بەجێبێڵێت كەئەمەاش بۆ خۆی كردنەوەی گرێی ئەو زامانەیە كەلەگەڵ رۆژگاردا شوێنەكانی ساڕێژ دەبێت بەڵام هەرگیز بیرناچتەوە.