گیرانی ریخۆڵە


ژیان: شەیما حوسێن 
ریخۆڵە ئەندامێكی شێوە بۆڕییە دیوارەكانی لەلووسە ماسولكە پێكهاتوون، بەشێكە لەجۆگەی هەرس كەلەدوانزە گرێ¬وە دەست پێدەكات¬و بەدەرچەی كۆم كۆتایی دێت، لەدووبەش پێكهاتووە  ریخۆڵە باریكەو ریخۆڵە ئەستورە، هەندێك جار ریخۆڵە تووشی گیران دەبێت¬و بەربەست لەبەردەم خواردن¬و شلەمەنی¬و پاشەڕۆكان دروست دەكات، بەمەش لەش ناتوانێت خۆی لێ یان رزگار بكات.

زانا عوسمان، دكتۆرا لەنەشتەرگەری گشتی بۆ ژیان باس لەحاڵەتی گیرانی ریخۆڵە دەكات و دەڵێت "گیرانی ریخۆلە بریتی یە لەرێگریەك لەپێداڕۆشتنی ئەو پێكهاتەیەی لەناو ریخۆڵەدایە كەپاش هەرسكردن لەلایەن گەدەو دوانزەگرێوە دێتە ناو ریخۆڵە، ئەو گیرانە دەبێتە هۆی رێگری لەبەردەم ئەو پێكهاتەی ناو ریخۆڵە كەبەئاسانی ناچێتە خوارەوەو نەخۆش هەست بەئازار یاخود هەڵئاوسان لەسكیدا دەكات، لە60% ئەو حاڵەتی گیرانە لەریخۆڵە باریكەداو لە40% لەریخۆڵە ئەستورەدا روودەدات، یەكەم هۆكاری گیرانی ریخۆڵە لەمیكانیكیدا بریتی لەپێكەوە نووسانی ریخۆڵەكان دوای نەشتەرگەری ئەمەش زیاتر لەناو ریخۆڵە باریكەدا روودەدات، بۆیە حاڵەتی گیران لەریخۆڵە باریكەدا زیاترە".

بەشێوەكی گشتی دوو جۆر گیرانی ریخۆڵە هەیە، گیرانی میكانیكی¬و گیرانی فەنكشنەڵی (داینامیكی).

_گیرانی میكانیكی: لەم جۆرەدا جوڵەی ریخۆڵە ئاساییە، بەڵام بەهۆی بوونی بەربەستێكەوە كونی ریخۆڵە دەگیرێت¬و ناتوانێت پاڵ بە پاشەڕۆوە بنێت بۆ دەرەوە، دەتوانین هۆكارەكانی گیرانی میكانیكی ریخۆڵە لەم چەند خاڵەدا بخەینەڕوو:

-1گیران لەناوبۆڕیەكەدا: واتە شتێك لەناوەوەی ریخۆڵەدا دروستبووە یان كۆبۆتەوەو بۆتە بەربەست¬و ریخۆڵەی گرتووە، ئەمەش دەكرێت بە هۆی یەكێك لەمانەوە بێت (خواردن¬و پاشەڕۆ، گرێ شێرپەنجەیی، تەنی بێگانە، پێكەوە نوسانی دیوارەكانی ریخۆڵە بە هۆی ئەنجامدانی نەشتەرگەری).

-2بونی كێشەیەك لەدیواری ریخۆڵەدا: هەندێكجار دیواری ریخۆڵە كاری تێدەكرێت¬و دەبێتە هۆی ئەوەی دیوارەكە كونی ریخۆڵە دابخات، جا ئەم كارتێكردنە دەكرێت بەهۆی برینی دیواری ریخۆڵەوە بێت یاخود بە هۆی گرێی شێرپەنجەیی یەوە.

-3هەندێكجار گەورەبوونی ئەندامەكانی تەنیشت ریخۆڵە یاخود پاڵنانیان دەبێتە هۆی پەستان خستنە سەر ریخۆڵەو داخستنی كونەكەی¬و گیرانی، هەندێكجار فتقی ریخۆڵە دەبێتە هۆی گیرانی ریخۆڵە.

گیرانی فەنكشنەڵی (داینامیكی): بریتی لەگیرانی ریخۆڵە بەهۆی نەمانی جوڵەی ریخۆڵەكان، واتە لەم جۆرەدا بەربەستێك بوونی نییە، بەڵكو ریخۆڵەكە خۆی لەكارە ئاساییەكەی خۆی وەستاوەو لەجوڵەكەوتووە، بۆیە ناتوانێت پاڵ بەشتەكانەوە  بنێت بۆ دەرەوە. 

 دكتۆر زانا ئاماژەی بەوەشكرد، نیشانەكانی گیرانی ریخۆڵە بەپێی شوێنی گیرانەكە جیاوازە، لەكاتی گیرانی ریخۆڵە باریكەدا نەخۆش زووتر هەست بەڕشانەوە دەكات، ئازاری سكی دەبێت، قەبزی¬و ئاوسانی سك، ئەو حاڵەتی ئاوسانی سكەش لەكاتی پشكنینی نەخۆش بە ئامێری تایبەت كاتێك گوێ لەدەنگی ریخۆڵەكان دەگیرێت دەنگێكی بەرزتر هەیە وەك لەو دەنگەی كەلەكەسێكی ئاسایدا هەیە، نیشانەیەكی تر ئەوەیە نەخۆشەكە ووشك بوونەوەی پێوە دیارە.

دەربارەی چۆنیەتی دەستنیشانكردنی ئەو حاڵەتە و چارەسەرەكانی  دكتۆر زانا باسی لەوەشكرد، بۆ دەستنیشانكردنی گیرانی ریخۆڵە پزیشك پشت دەبەستێت بەنیشانەكانی نەخۆشیەكەو ئەنجامدانی پشكنینی خوێن بۆ نەخۆش بەتایبەتی رێژەی خرۆكە سپیەكان لەخوێندا ئێمە زۆرپشت بەو پشكنینە دەبەستین، هەندێك پشكنینی تر وەك ئەمایلەیزو پشكنینی گورچیلە بۆئەوەی لەحاڵەتەكانی تر جیای بكەینەوە، هەروەها  گرتنی تیشك و سۆنار بۆ نەخۆشەكە،هەندێ حاڵەت هەیەپێویستە نەخۆش نازور ی بۆ بكرێت، ئەمەش دووسودی هەیە ( شوێنی گیرانی ڕیخۆڵەكە دیاری دەكات، هەروەها دەتوانرێت بۆریەك لەشوێنی گیرانەكە دابنرێت بۆ حاڵەتێكی كاتی دەتوانرێت ڕیخۆڵەی نەخۆشەكەی پێ بكرێتەوە بۆئەوەی بتوانرێت  بەئاسایی نەشتەرگەری بۆنەخۆش ئەنجام بدرێت نەك بە كتوپڕ).

چارەسەرەكان بۆ ئەو حاڵەتە بریتین لە:

_دانانی كانیولاو پێدانی شلەمەنی لەرێگەی موغەزیەوە، چونكە ئەوەی تێبینی كراوە لەحاڵەتی گیرانی ریخۆڵەدا ( 5 بۆ 6 ) لیتر ئاو لەشوێنی گیران كۆ دەبیتەوە، ئەمەش هەمووی لەلەشی نەخۆشەكەوە هاتووەو لەو شوێنەدا كۆبۆتەوە، لەو حاڵەتەدا نەخۆش ووشك بوونەوەی پێوە دیارە.

_دانانی سۆندەی گەدەو بەتاڵكردنەوەی گەدە بۆ ئەوەی ئەو حاڵەتی رشانەوەی نەخۆشەكە هەیەتی ئەوەندە بێزاری نەكات لەریگەی ئەو سۆندەوە بێتە دەرەوە، هەروەها سك ئاوسان كەم دەكاتەوە.

_پێدانی دەرمانی ئازار شكێن¬و دژە رشانەوە بە نەخۆشەكە.

 ئەگەر نەخۆش دوای ئەو چارەسەرانەش ئاوسان¬و رشانەوەی بەردەوام بوو، هەروەها لێدانی دڵی خێرابوو، پلەی گەرمی لەشی بەرزبوو، لەم حاڵەتەدا پێویستە نەشتەرگەری بۆ ئەنجام بدرێت، ئەویش لەرێگەی كردنەوەی سكی نەخۆشەكە، بۆئەوەی شوێنی گیرانی ریخۆڵەكەمان بۆ دەربكەوێت¬و هەر هەوكردنێكیش هەبێت لەناوسكی نەخۆشەكە كونترۆڵی بكەین.