بۆچی ئەمریكا لەجێبەجێكردنی ناوچەی ئارام ساردوسڕە؟

ستراتیژی پاراستنی هێمنایەتی ئیسڕائیل لەكوێی ئەم هاوكێشەدایە؟
هێزەکانی ئەمریکا لە سووریا

ژیان: الـمجلە، لەدامەزراوەی رۆژنامەوانی‌و لێكۆڵینەوەیی ئەهرام - میسر

توركیا هاوكاری سەرجەمی گروپە چەكدارەكان دەكات، جگە لەهێزەكانی سوریای دیموكرات، تیرۆریستەكان لەپێشەوەی ئەو هاوكارییانەن كەتوركیا رەوانەی سوریایان دەكات، ئیدلیب خاوەنی پێگەیەكی مەزنە لەلای توركیا – كەسەنتەری كۆبوونەوەی جیهادییەكانە - بۆیە هەموو جۆرە هاوكارییەكی سیاسی‌و دارایی‌و لۆجستی دەگەیەنێت بەو گروپانەی لەو پارێزگایەن، چونكە ئەگەر حكومەتی سوریا ئیدلیب بگرێتەوە ئیدی تەواوی سوریا لەژێر چنگی گروپە چەكدارەكان دەردەهێنرێت‌و هیچ ناوچەیەكی جوگرافیان بەدەستەوە نامێنێت.

لەدوای كۆتاییهاتنی تەواوەتی داعش شەڕی یەكلاییكردنەوی ئیدلب دەستی پێكرد، توركیا زۆر هەوڵدەدات ئەو یاخیبوونە لەسوریادا‌و بەتایبەتی لەئیدلب هەر بەردەوام بێت، تەماشای ئەوە ناكات ئەو گروپانە هەڵگری هەر جۆرە ئایدۆلۆژیایەك بن، عەلـمانی بن، یان ڕادیكاڵ، چینین یان ئەوروپی، لای ئەو چونیەكە، ئەو مەبەستی بەردەوامیدانە بەئاژاوە، خەونی توركیا زیندووكردنەوی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی جارانە، لەسەر بنەمای جوگرافی باكوری سوریا‌و باكوری عێراق، لەوێوە درێژكردنەوەی هەیمەنەی خۆی بەرەو ئاسیای ناوەڕاست، هەنگاوی یەكەمی ئەم خەونەی دەستگرتنیەتی بەسەر باكوری سوریادا لەڕێی بریكارەكانییەوە، هەر لێرەیشەوەیە سیناریۆی ناوچەی ئارامی هێناوەتە ئاراوە، تا بەهۆیەوە هەموو تیرۆریستە پەرت‌و بڵاوەكانی ئەملاوئەولا كۆبكاتەوە، ئەمەیش ئەگەر ڕوو بدات دەبنە مایەی مەترسی گەورە بۆ سەر ئاسایشی ئیسڕائیل.

لەگەڵ‌ پەرتەوازەبوونی‌ یەكێتی سۆڤیەتی‌ پێشوو، لەكۆتایی نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا، دوو وڵاتی ناوچەكە بوونە جێگا‌و ئامانجی ستراتیژی بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا كەئەوانیش وڵاتانی توركیا‌و ئیسرائیل بوون، بۆ ئەم دوو وڵاتە بواری نوێ‌ هاتنە پێش تا بیر لەبەهێزكردنی‌ جێگا‌و بەرژەوەندییەكانی‌ خۆیان بكەنەوە، توركیا لەڕێگای‌ پەیوەندییە‌ فەرهەنگییەكانی‌و جێگا‌ ستراتیژییەكەی‌، ئیسرائیلیش بە پشتیوانی‌ دەسەڵاتی‌ ئابوری‌‌و تەكنەلۆژیا‌، زەمینەی‌ ئامادەیی‌ خۆیان لەئاسیای‌ ناوەڕاست (ڕۆژهەڵات) بەدی‌ هێنا، هیچكام لەم دوو وڵاتە بەتەنهایی‌ نەیدەتوانی‌ ڕۆڵی سەرەكی‌‌و كاریگەر لەم ناوچەیە دەستەبەر بكەن ، لەسەر ئەم بنەمایە میحوەری‌ ئەنقەرە - تەل ئەبیب دروست بوو، تا ئەم مەبەستە بەدی‌ بێت.

لەگەڵ شەڕی یەكلاییكردنەوی ئیدلب، توركیا زۆر هەوڵیدا ئەو یاخیبوونە لەسوریادا‌و بەتایبەتی لەئیدلب هەر بەردەوام بێت

لە تایبەتمەندیەكانی‌ پەیوەندی‌ دوو وڵاتی‌ توركیا‌و ئیسرائیل تا كۆتایی‌ شەڕی‌ سارد، دەتوانرێ‌ بوترێت پەیوەندی‌ توركیا‌و ئیسرائیل تا سەرەتای‌ 1990 جۆرێك لەدوو لایەنی‌ وناجێگیری‌ هەبوو، دوای‌ كۆتایی‌ هاتنی‌ شەڕی‌ سارد، دوایی هاتنی شەڕی‌ سارد‌و ڕوودانی‌ گۆڕانكارییەكان، وەك داننان بەبوونی‌ ئیسرائیل لەلایەنی یاسر عەرەفات لەساڵی‌ 1988و دەستپێكردنەوەی وتووێژەكانی‌ ئاشتی‌ مەدریدی‌ نێوان عەرەب - ئیسرائیل لەساڵی‌ 1991، لەو هۆكارانە بوون كەهەوڵ‌و مەرج بۆ لەكارخستنی‌ ڕێكۆرد لەپەیوەندی‌ نێوان تەل ئەبیب‌و ئەنقەرە بەدی‌ بهێنێ . لەبەرزبوونەوەی‌ بواری‌ پەیوەندی‌ دیبلۆماسی‌ نێوان ئەنقەرە‌و ئیسرائیل‌و گۆڕینەوەی‌ سەفارەت‌و نوێنەر لەكۆتایی‌ ساڵی‌ 1991 نێوان دوو وڵات پەیوەندی‌ دوولایەنە چووە ناو قۆناغێكی‌ تازەوە . دیداری‌ عەرەفات‌و ئیسحاق ڕابین لەكۆشكی‌ سپی‌‌و هەروەها سەردانی‌ وەزیری‌ بەرگری‌ ئیسرائیل بە ئەنقەرە لەساڵی‌ 1993، زەمینەسازی‌ دیدارەكانی‌ دوای‌ پلەدارانی‌ فەرمی هەردوولا بوون، لەلایەن توركیاوە وەزیری‌ دەرەوە، (حكمت چتین) لەنۆڤەمبەری‌ 1993، تا سەرهۆك وەزیران، لەنۆڤەمبەری ساڵی‌‌ 1994‌و گرنگتر لەهەموویان سلیمان دمیرل، سەرۆك كۆماری پێشووی‌ توركیا، لەمارسی ساڵی‌‌ 1996، لەتەل ئەبیب دیداریان كرد . دوای‌ ئەمەو بەدوای‌ ئیمزای‌ پەیماننامەی‌ هاوكاری ساڵی‌‌ 1996 نێوان توركیا‌و ئیسرائیل كەعەبدولحەلیم خەددام سەرۆ‌ك وەزیرانی‌ ئەو دەمەی سوریە سەرپەرشتی كرد، ئەمانە هەموو هۆكار بوون بۆئەوەی توركیایش چاو لەوڵاتانی دەوروبەری بكاتەوە لەئیسڕائیل نزیك بكەوێتەوە.

شیاوی وەبیرهێنانەوە زۆر شت هەن، پاڵپشتن بۆ بەهێزی پەیوەندییەكانی توركیا‌و ئیسڕائیل، لەوانە هەردووكیان وڵاتانی‌ غەیرە‌ عەرەبن كەبە وڵاتە عەرەبییەكان دەورە دراون، هەردووكیان وڵات لەشێوەی‌ حكومەتی‌ سیكۆلار بەڕێوە دەبەن، ئەگەرچی ئەردۆغان ئەمەی كاڵ كردۆتەوە، بەڵام نەیتوانیوە بنبڕی بكات، هەردووكیان پەیوەندی‌ تایبەتیان لەگەڵ‌ ووڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەیە‌و هەردوو وڵات بە دروست كردنی‌ پەیوەندی‌ هەرچی‌ نزیكتر لەگەڵ‌ ئەوروپا داواكارن .
وە هەروەها توركیا‌و ئیسڕائیل لەگەڵ‌ ئۆپۆزسیۆن‌و دژایەتیكارانیان‌ لەناوخۆی‌ سنورەكانی‌ خۆیان بە شەڕ هاتوون، وەك حەماس لەوێ‌‌و پەكەكە لەتوركیا‌و گروپی ئەرگەنە كۆن‌و بەم دواییانەیش دژایەتیكردنی گولەنییەكان، ئەمانە خاڵی هاوبەشی نێوان توركیا‌و ئیسڕائیلن.

هەروەها توركیا‌و ئیسرائیل پەیوەندییەكی‌ نزیكیان لەگەڵ‌ ووڵاتە یەكگرتووەكانی‌ ئەمەریكادا هەیە، وڵاتە یەكگرتووەكان ‌سەرچاوەی‌ سەرەكی‌ یارمەتیەكانی‌ ئەم دوو وڵاتەن، پەیماننامەكانی‌ سەربازی‌ توركیا‌و ئیسرائیل، لەگەڵ‌ ستراتیجی‌ ئەمەریكا لەناوچەدا یەك خوێندنەوەیان هەیە‌و بەهۆی‌ پەیوەندی‌ بەهێزی‌ ئەمەریكا لەگەڵ‌ توركیا‌و ئیسرائیل‌و پشتگیریەكانی‌ سیاسی‌‌و سامانی‌ ئەو وڵاتە لەم پەیماننامانە، هەندێك ئەمەریكا بە ماڵێك لەلایەنگری‌ توركیا‌و ئیسرائیل دەناسن . لەواقیعی‌ نێوان پەیماننامەی‌ ستراتیجی‌ ئەمەریكا‌و ئیسرائیل لەساڵی‌ 1996‌و پەیماننامەی‌ سەربازی‌ توركیا‌و ئیسرائیل هەر لەم ساڵەدا لەیەك ڕووەوە‌و بۆنە هاوبەشەكانی‌ واشنتۆن لەگەڵ‌ هەردوولادا لەڕوویەكی‌ ترەوە، پەیوەندییەكی‌ تایبەتی‌ لەئارادا هەیە، لەسەر بنەمای‌ پەیماننامەی‌ ستراتیجی‌ ئەمەریكا لەگەڵ‌ ئیسرائیل، واشنتۆن لەچوارچێوەی‌ هاوكاری تەواوەتی لەگەڵ‌ وڵاتانی‌ ئەندام لەپەیمانی‌ ناتۆ‌و هەروەها بەشوێن بەدی‌ هێنانی‌ پەیوەندی‌ سەربازی‌ نێوان ئیسڕائیل‌و ئەمریكا‌و پاشان لەگەڵ توركیایش‌و هەروەها هەموو وڵاتانی‌ ئەندام لەپەیمانی‌ ناتۆ كەتوركیایش یەكێكە لەئەندامانی‌ ئەو  هەوڵ دەدات‌و كار دەكات‌و لەم پێناوەیشدایە بە ئێستای توركیای ئەردۆغانیشەوە هەر بەنیازە پەیوەندییەكانی هەر جۆر هەیە لەپچڕانی تەواوەتی بپارێزێت.

زۆر لەو داعشانەی دەستگیركراون نایشارنەوە كەلەكاتی هەڵهاتنیاندا ئەوپەڕی هەوڵیانداوە خۆیان بگەیەننە توركیا

زۆر لەو داعشانەی دەستگیركراون نایشارنەوە كەلەكاتی هەڵهاتنیاندا ئەوپەڕی هەوڵیانداوە خۆیان بگەیەننە توركیا، كەواتە بێگومان ژمارەیەكی زۆریان هەر جۆرێك بووە دەرچوون، ژمارەیەكی زۆر لەداعشییەكان لەڕێی قاچاخچییەكانەوە لەو چەند مانگەی دواییی كۆتاییهاتنی داعش‌و شەڕی ئیدلیبدا بەرەو توركیا هەڵهاتوون، ئەم هەواڵە كۆمیتەی مافی مرۆڤی سوریایش جەختی لەسەر كردۆتەوە، بەوەی كەدەیان خێزانی داعشی توانیویانە لەڕێی ڕۆخی ڕۆژهەڵاتی ڕوباری فوڕاتەوە لەدەستی داعش هەڵبێن‌و نزیكەی 85 خێزان توانیویانە لەڕێی قاچاخچییەوە بچنەوە توركیا كەقاچاخچییەكان لەبەرامبەر گەیاندنی هەركەسێكدا بۆخاكی توركیا بڕی دەهەزار دۆلاریان وەرگرتووە، تەنانەت خێزانی وا هەیە بڕی 50 هەزاری دۆلاری لێوەرگیراوە تا گەیەندراوەتە سنوری ناوەوەی توركیا، ئەم كاری قاچاخچێتییەیش لەناوچەكانی ژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی سوریای دیموكرات‌و ناوچەكانی ژێردەستی (قەڵغانی فوڕات – هاوسۆزی توركیا)دا، كراون.

توركیا ناوەندی كۆبوونەوەی جیهادییەكان بوو‌و هەروەها كاروانسەرایان بوو بۆ گەیشتنە خاكی عێراق‌و سوریا، ئەمەیش بەبەرچاوی هەموو جیهانەوە بوووە‌و هەموولا گوێبیست بوون‌و بەمەیان زانیوە، ئەمە سەرەڕای دەیان ئاسانكاری دارایی، لەولایشەوە تێوەگلانی وڵاتی قەتەر لەهاوكاریكردنی جیهادییەكاندا، لەخۆگرتنی ئەو بانگخواز‌و شەرعزانانەی كەكاریان دەركردنی جۆرەها فەتوا بوو بەمەبەستی هاندانی گەنجانی مسوڵمان بۆ پەیوەندیكردن بەو ڕێكخراوە تیرۆریستیانەوە، بۆیە لەڕاستیدا دۆسیەی ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش زۆر ئاڵۆزە‌و پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەهەمبەریدا هەڵوێست ڕوون‌و وووردەكارتر بێت.

لێرەدا پرسیارێك دێتە پێشەوە ئایا ئەردۆغان ئەو 800 چەكدارە دیلەی بۆچییە؟‌و چارەنووسی داعشەكان بەرەو كوێ‌ دەڕوات؟ ئایا ئەمەی ئێستا بەدیهاتووە سەركەوتنی كۆتاییە؟

ئەم داوایەی ئەردۆغان كەداعشە بیانیەكان وەربگرێت‌و لەناوچەكانی هەسەدەوە بیانگوازێتەوە بۆ ئەو ناوچانەی لەژێر دەستی خۆی‌و هاوئاوازەكانیدان لەئیدلب‌و ئەعزاز‌و جەرابلوس‌و ئەو دەڤەرانەی تر كەلەژێر كۆنترۆڵ‌و هەیمەنەی توركیادان، كەبەناوچەكانی قەڵغانی فوڕات ناوزەدكراوە، ئێستا بەنیازە ناوی بنێتە ناوچەی ئارام، بەڕاستی ئەم پێشنیارە مایەی پێكەنین‌و گاڵتەجاڕییە بۆ توركیا، چونكە ئەو سەرەڕای ئەوەی كەئەندامی هاوپەیمانیی ناتۆیە بەڵام نەچۆتە ژێر باری بەرپرسیارێتی خۆیەوە، هەرگیز هیچ ڕۆژێك بەكردەیی شەڕی دژی داعشی نەكردووە، نەخۆی‌و نە لەچوارچێوەی هاوپەیمانێتی دژی داعشدا، بەڵكو بەپێچەوانەوە سەرجەمی چەكدارانی داعش‌و هەموو ئەو كەسانەیان كەلەجۆرەها جێگای دوورە دەستی جیهانەوە هاتوون‌و خۆیان گەیاندۆتە لایان لەعێراق‌و سوریا، لەڕێگەی توركیاوە هاتوون، توركیا هاوكاری كردوون، هەروەها ئەوانەیشیان كەگەڕاونەتەوە بۆ ئەوروپا‌و دواتر كردەوەی تیرۆریستییان ئەنجامدا هەر لەڕێی توركیاوە گەڕاونەتەوە.

لەكاتی هێرشەكەیان بۆ سەر كۆبانی ئۆتۆمبێلە بۆمبڕێژ كراوەكانی داعش لەناو سنوری (موڕشید بینار)ـی، توركیاوە دەهاتنە ناو كۆبانی‌و خۆیان دەتەقاندەوە

وە بەدرێژایی ئەو ماوەیە كەتوركیا هەڕەشەی ئەوە دەكات تیرۆریستان لەڕێگەی پەنابەری‌و كردنەوەی سنورەكان بۆیان بەرەو ئەوروپا بنێرێتە ئەو وڵاتانەوە، ئەو كاتەی داعش دراوسێی توركیا بوو، ناوچە سنورییەكانی سوریای بەڕووی توركیادا داگیر كردبوو لەناوچەكانی تەل ئەبیەز لەئەعزاز ئەوكاتە تەواوی سنورەكان كراوە بوون، تەنانەت ئاڵوگۆڕی بازرگانی‌و هاوكاری لۆجیستی‌و فرۆشتنی نەوت‌و زۆر شتی تریش دەكرا لەنێوانیاندا، هەروەها بریندارەكانی داعش لەغازی عەنتابی توركیا چارەسەر دەكران، هەروەك بریندارەكانی بەرەی نوسرەیش لە(هاتای) دەهاتنە چارەسەركردن، تەنانەت لەكاتی هێرشەكەیان بۆ سەر كۆبانی ئۆتۆمبێلە بۆمبڕێژ كراوەكانی داعش لەناو سنوری (موڕشید بینار)ـی، توركیاوە دەهاتنە ناو كۆبانی‌و خۆیان دەتەقاندەوە، هەركات فشار لەسەر داعش زۆر دەبوو‌و زیاتر ئابڵوقە دەدرا ئیتر توركیا دەسپێشخەری دەكرد‌و هێرشی دەكردە سەر ناوچەكانی تر تا فشارەكە لەسەر ئەوان كەم بكاتەوە، ئەو كاتەی داعش بەتەواوەتی لەڕەقە ئابڵوقەدرا توركیا دەستی كرد بەهێرشكردن بۆسەر عەفرین، تەنانەت لەهێرشی سەر دێرەزووردا توركیا خەریكی هەڕەشەكردن بوو تا فشار لەسەر چەكدرانی داعش كەم بكاتەوە، سەدان‌و بگرە هەزاران داعش هەن كەهەڵهاتوون بۆ ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی قەڵغانی فوڕات كەلەژێر كۆنترۆڵی توركیادایە، ئەردۆغان ئەم پێشنیارەی بۆیە كردووە ئامانجی ئەوەیە تا سەرلەنوێ‌ داعش دژ بە گەلی سوریا بەكاربهێنێتەوە، ئەمەیش بەمەبەستی خزمەتی ئەجێنداكانی خۆی لەناوچەكەدا‌و ئەو حەزە پاوانخوازییەی كەهەیەتی، بۆیە هەر كەس ڕۆڵی هەبووبێت لەهاوكاریكردنی داعش‌و بەرەی نوسرە‌و گروپە توندڕەوەكانی تردا وەك توركیا، ناتوانێت ڕۆڵی پۆزەتیف بگێڕێت لەڕووبەڕووبوونەوەی پاشماوەكانی داعشدا، ئیسڕائیل لەهەموو كەس زیاتر لەم مۆڵگایە دەترسێت كەتوركیا بەنیازە دروستی بكات، هەر بەم هۆیەشەوە گومان نامێنێتەوە كەئەمریكایش لەبەردڵی ئیسڕائیل خەمساردە لەبەجێگەیاندنی ناوچەی ئارام‌و لەڕاستیشدا ئەگەر ئەمە ڕووبدات مەترسی تیرۆریستان بۆ سەر هەموو ناوچەكە دیسانەوە سەرهەڵدەداتەوە، لەپێش هەموو لایەكەوە ئیسڕائیل زیانمەند دەبێت، بۆیە دەكرێت بڵێین پێشنیاری ناوچەی ئارام بە مردوویی هاتۆتە دنیاوە!