كودەتای جەماوەر

ناڕەزایەتییەكانی عێراق بەنمونە
خۆپیشاندانەکانی عێراق

ژیان: شەماڵ ئەحمەد ئیبراهیم    

گومان لەوەدا نییە كەبوونی هێزی ناڕەزایەتی لەناو جەماوەردا، بەڵگەیەكی تەواو نیشاندەری زیندوی هەر میللەتێكە خەونی گەورەی هەبێت، بێگومان شێوەكانی دەربڕینی ناڕەزایەتی‌و سەنگ‌و قورساییان بەپێی كات‌و شوێن‌و بابەت دەگۆڕێین، هێزی جەماوەر، ئەو هێزەیە كەناتوانریت بەری پێ بگیرێت، ئەو هێزەیە كەقەڵای زۆرداری لەبن دینێت، هەرجەماوەری فەرەنسا بوون شۆڕشیان بەرپاكرد، ئینگیزەكان بوون مەگناكارتایان سەپاند، ڕووسەكان بوون هەوێنی شۆڕشی ١٧ی ئۆكتۆبەر بوون، ئەمریكییەكانیش كرۆكی بەدەست هێنانی سەربەخۆیی بوون، ئەم هێزە ئەوندە بەتوانایە لەساتێكی دیاری كراودا، دەتوانیت ڕێڕەوی مێژوو بەئاراستەیەكی دیكە بگۆڕێت.

گەڕانەوەیەكی خێرا بەمێژووی عێراقی نوێدا، ڕاستییەكمان بۆ دەردەخات، ناڕەزایەتی جەماوەری عێراق، بەبێ جیاوازی نەتەوایەتی‌و مەزهەبی‌و ئاینی، لەهیچ قۆناغێكدا، لەژیانی ئەم دەوڵەتەدا، هۆكار نەبووە بۆ گۆڕانی ڕیشەیی لەناو جومگەكانی دەسەلات‌و سیكتەرە كۆمەڵایەتییەكاندا (سیاسی بێت یان ئابوری یان كۆمەڵایەتی یان كلتوری)، ئەوەی گۆرانكاری گەورەی لەعێراقدا ئەنجام داوە تەنیا كودەتا سەربازییەكان بوون، نمونەی شۆڕشی تەموزی ساڵی ١٩٥٨، كودەتاكەی عەبدول سەلام عارف، كودەتای بەعسییەكان لە١٩٦٨، دواتر جەماوەر شوین كەوتەی ئەو سەركردە نوێیانەبووە، پڕ بەگەرووی خۆی بۆ سەركەوتنی (شۆڕشەكان) هاواریان كردووە.

ئەم كلتورە سیاسییە لەعێراق تاوەكو هەرەسی حكومەتی بەعس لە٢٠٠٣ بەردوام بوو، دوای داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمریكاو سوپای هاوپەیمانانەوە، ئازادییەكی سیاسی بووە هۆی سەرهەڵدانی چەندین ڕەوت‌و پارتی سیاسی نوێ، ئەمانیش بوون بەژیلەمۆیەك بۆ بەگیانداكردنەوەی گیانی نارەزایەتیی لەناو كۆمەڵگای عێراقدا، دوو نمونەی دیار لەم بوارەدا بریتی بوون لەخۆپیشاندانی ملیۆنییەكانی شوینكەوتووانی ڕەوتی سەدر لەبەغداد، هەروەها خۆپیشاندانەكانی كورد كەهەرسێ پارتی (بزووتنەوەی گۆران، یەكگرتووی ئیسلامی، كۆمەڵی ئیسلامی) پشتگیرییان دەكرد لەسلێمانی‌و دەوروبەری.

بەڵام دواجار ئەو خۆپیشاندانانەش كەنمونەیەكی دیكەی ناڕەزایەتی بوون، بەڵام بەپاڵپشتی‌و هاندانی ڕەوتێكی سیاسی، سەركەوتوو نەبوون لەگەیشتن بەخواستەكانی جەماوەر– كاتێك دەڵێن جەماوەر مەبەستمان بەشە مەینەتبار‌و بەشخوراوی گۆرانكارییەكانی گەلی عێراقە بەهەموو پێكهاتەكانیەوە -، هۆكارەكە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی جەماوەر لەبری ئەوەی سەرچاوەی توانای گۆڕانكاری بێت، بۆتە هۆكارێك بۆ جێبەجێكردنی چەند ئەجندایەكی سیاسی یان داخوازی چەند لایەنێكی سیاسی‌و كارتێكی فشارە لەسەر دەسەڵات، لەبری ئەوەی جەماوەر فشار بێت بۆ گۆرانكاری‌و چاكسازی.

  دواجار ئەو خۆپیشاندانانەش بەپاڵپشتی‌و هاندانی ڕەوتێكی سیاسی سەركەوتوو نەبوون لەگەیشتن بەخواستەكانی جەماوەر

پرسیار ئەوەیە، ئایا خۆپیشاندانەكانی بەغداد‌و ناوچەكانی باشور، سەرەتان بۆ نمایندەكردنی جەماوەر بۆ خۆیان؟ ئایا نارەزایەتییەكی خۆڕسكانەیە جەماوەر ئەنجامی دەدات؟ بۆ وەلامی ئەم پرسیارانە ئەم گریمانانەی خوارەوە دەست نیشتان دەكەین:

گریمانەی یەكەم: خۆپیشاندانەكان بەپلان‌و خۆی بۆ سازكراوە

یەكەمین گریمانە لەبارودۆخێكی ئاوادا ئەوەیە كەدەست بەجێ دەوترێت ئەم خۆپیشاندانانە تەنیا سیناریۆیەكی دەرەكییە، بەڵكو دەستی دەرەكی لەپشت ڕووداوەكانەوە هەیە، یان تەنیا بریتییە لەگواستنەوەی ململانێی نێوان هێزە دەرەكییەكان بۆ ناوخۆی عێراق.

بەدڵنیاییەوە هەر گۆرانكارییەك لەسەرەتا پیویستی بەهەماهەنگی دوو بواری تێكەڵی یەكدی هەیە كەبریتین لەبواری ناوخۆ‌و دەرەوە، دەست وەردانی وڵاتانی دەرەوە لەبارودۆخی ناوخۆی وڵاتێك پێشبینییەكی چاوەڕوانكراوە، بەتایبەتی بۆ وڵاتێكی وەكو عێراق، وڵاتێك كەهەر پەلێكی بەدەست وڵاتیكی دەرەكییەوەیە، جا دوور بیت یاخود نزیك، - مەبەستمان بواری جوگرافییە- ، بۆیە ئاسانە بێ دوودڵی بوترێت ئەم نارەزاییانە دەست وەردانێكی دەرەكییە‌و پاكتاوكردنی یەكترە لەگۆرەپانی سیاسی عێراقدا، گەر تێبینیش بكەین یەكێك لەدروشمەكانی خۆپیشاندەران ئەوە بوو كەدەیانوت ( إیران برە برە، بغداد حرە حرە) واتە (ئێران بۆ دەرەوە، بەغداد ئازادە)، ئەمەش تەواو لەگەڵ یەكێك لەئاڕاستەكانی شیعە لەعێراق (سەدر) یەكدەگرێتەوە، بەتایبەتی كەسەدر لەكاتی بانگەشەی هەڵبژاردن‌و دوای پێكهێنانی حكومەتی عێراق‌و پێشتریش، بانگەشەی ئەوەی دەكرد كەعێراق لەباوەشی ئێران دەربهێنێت‌و مۆركی عەرەبچێتی پێوە بلكێنرێتەوە، لەو پێناوەشدا سەردانی هەنك لەوڵاتانی كەنداوی كرد.

ئەگەر ئەمە بۆ ئێران ڕاست بێت كەواتە بۆ ئەمریكاش ڕاست دەبیت، بەتایبەتی كەژمارەیەكی زۆر لەهێزە شیعەكان ( حەشدی شەعبی، عەصائب أهل الحق) لەگەڵ ئەوەدان كەهێزی ئەمریكا لەعێراق بچێتە دەرەوە، بەڵكو لەناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەهەوڵی ئەوەدان كەیاسایەك جەر بكەن بەمەبەستی وەدەرنانی سوپای ئەمریكا لەعێراق، ئەوەش بەتایبەتی دوای ئەوەی كەترامپ ئاشكرای كرد كەمانەوەی سوپای ئەمریكا لەعێراقدا بۆ ئەوەیە كەلە نزیكەوە چاودێری ڕەفتار‌و چالاكییەكانی ئێران‌و سوپای پاسداران بكەن.

لەهەرێمی كوردستان كەبەشێكە لەعێراق، بەهەمانشێوە سوپای توركیا ئامادەیی هەیە، مانەوەی بنكەی سەربازی سوپای توركیا لەباشیق‌و ناوبەناو ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی لەناوچەكانی بادینان‌و قەندیل لەماوەی رابردوودا بووە هۆی نارەزایەتی كورد‌و هەڵیانكوتایە سەر ئەو بنكە سەربازییانەی سوپای توركیا لەهەرێم‌و قوربانیشی لێ كەوتەوە، كەواتە وەدەرنانی سوپای توركیا لەخاكی عێراق بەشێەیەك لەشێوەكان لەگەڵ داخوازی جەماوەری (گەلی عێراق)دا یەكدەگرێتەوە، پرسیارەكە لێرەدا ئەوە كەچ لایەنێكی دەرەكی هەیە دەیەوێت خۆپیشاندان بكرێت لەعێراق‌و سوپای وڵاتە بێگانەكان عێراق جێ بهێڵێت، ئەمریكا، ئێران یان توركیا؟

گەلی عێراق كۆمەڵگایەك نەبووە كەخۆی مەكۆی گۆڕانكاری بێت، بەڵكو بەردەوام دەستەبژێرێك لەڕێگای هەڵگرتنی كۆمەڵە دروشمێكەوە توانیویانە دەست بەسەر دەسەلاتدا بگرن

بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كەهەریەك لەو دەوڵەتانە، ڕاستەخۆ یان ناڕاستەوخۆ، كارتی فشاریان لەسەر لایەنەكانی بەرامبەریان هەیە، هەروەها ئاوێتەبوونێك لەنێوان بەرژەوەندی ئەو وڵاتانە‌و بەرەجیاوازەكانی عێراقدا بەدی دەكڕێت، سەلماندنی ئەم گریمانەیە‌و ئەوەی كەدەڵێت، هێزە دەرەكییەكان لەپشت خۆپیشاندانەكانەوەن زەحمەتە، هەروەكو چۆن ڕەتكردنەوەی سەختە. 

گریمانەی دووەم: خۆپیشاندانەكان خۆڕسكن هۆكارەكەی ئەو گەندەڵییانەن كەلە عێراقدا هەیە

هیچ گومان لەوەدا نییە كەعێراق ( هەرێمی كوردستان وەكو بەشێك لەعێراق) یەكێكە لەو ولاتانەی كەگەندەڵی بۆتە خۆرەی سەرجەم دامەزراوەكانی دەوڵەت، ئێستا عێراق لەڕیزی پێشەوەی ولاتانی گەندەڵە، هەروەها بەشێوەیەك بەردەوام قەرزی دەرەكی ڕووی لەزیاد بوونە لەگەڵ ئەوەی كەدووەم وڵاتی هەناردەكاری نەوتە، ڕێژەی بێكای لەپلەیەكی مەترسیداردایە‌و بەتایبەتی لەناو چینی گەنجان‌و دەرچووانی زانكۆ، ڕێژەی هەژاران‌و ئەوانەی لەخوار هێڵی هەژارییەوەن ئەوە دەردەخات كەهەژاری دیاردەیەكی بەربڵاوە، خزمەتگوزارییەكانی وەكو تەندروستی‌و كەرتی پەروەردە‌و شارەوانییەكان لەئاستێكی زۆر لاوازدان، بەهەموو پیوەرێك ولاتێكە لەكاروانی گەشەپیدانی مرۆیی بەئاڕاستەیەكی خێرا بەرەو دواوە هەنگاو دەنێت، ئەو دەردە كۆمەڵایەتییانەش هۆكارێكی گونجاون كەهاوڵاتیان ڕام بدات بەرەو خۆپیشاندان‌و نارەزایەتی، بەڵام ئایا كۆمەڵگای عێراق گەیشتۆتە ئەو ئاستەی كەسەربەخۆییانە ڕووبەڕووی ئەو گرفتانە ببێتەوە؟ 

هەروەكو چۆن پێشتر باسمان كرد، گەلی عێراق لەتەواوی مێژووی هاوچەرخیدا كۆمەڵگایەك نەبووە كەخۆی مەكۆی گۆڕانكاری بێت، بەڵكو بەردەوام دەستەبژێرێك لەڕێگای هەڵگرتنی كۆمەڵە دروشمێكەوە توانیویانە دەست بەسەر دەسەلاتدا بگرن، ئەوەش لەڕێگای بەكار هێنانی هێزەوە، ئەو دەستەبژێرانە توانیویانە بەبەكارهێنانی هێز بگەنە دەسەلات بەڵام نەیانتوانیوە لەناو خودی دەسەڵاتدا ڕوایەتی ملكەچبوونی كۆمەڵگا بگۆڕن بۆ ڕوایەتی قبوڵكردنی هێز لەلایەن دەسەلاتەوە، ئەمەش گرفتە گەورەكەیە كەلە عێراقدا هەیە، خەڵكی عێراق لەتەواوی سەد ساڵی ڕابردوودا ملكەچ كراوە، نەتوانراوە بروای پێ بهێنرێت بەوەی كەگەلێكی خاوەن ئیرادەیە، ئەمەش بۆتە خۆی خامۆشكردنی تروسكایی هیوا بەداهاتوو لەناو گەلی عێراقدا، كاتێك دەڵێین گەلی عێراق مەبەستمان هەموو پێكهاتەكانە بەبێ هیچ جیاوازییەك، گومان لەسەر خۆڕسكبوونی نارەزایەتییەكان دەتوانریت لەتەواوی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا بەدی بكریت، بۆ نمونە بەردەوامی خۆپیشاندانەكانی گەلانی تونس‌و میسر‌و لیبیا‌و یەمەن‌و سوریا لەدوای بڵاوكردنەوە گەندەلی سەركردەی ئەو وڵاتانە عەرەبییەوە بووە لەلایەن ویكلیكسەوە، ئێستاش لەعێراق بڵاوكردنەوەی ئامارەكان لەسەر گەندەلی‌و نادادپەروەری‌و گێچەڵە داراییەكان لەوانەیە هاندەر بن بۆ بەردەوامی خۆپشاندانەكان، بەڵام سەختە بوترێت كەئەوانە هۆكارە سەرەكییەكان بوون چونكە عێراقییەكانیش وەكو گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ملكەچكراون.

گریمانەی سێیەم: ئەم خۆپیشاندانانە سەرەتای دابەش بوونی عێراقە

یەكێك لەو بابەتانەی كەلە خەیاڵدانی گریمانەكاندا باس چەكەرە دەكات ئەوەیە كەڕووداوەكانی ناوەڕاست‌و باشوور سەرەتای دابەش بوونی عێراق بێت بەتایبەتی كەسەرتاسەری عێراقی نەگرتۆتەوە وكوردستان لەڕەوشەكەوە دوورە. ئەم گریمانەیە ئەگە وا لیك بدرێتەوە كەعێراق خاوەنی سەروەرییەكی تەواوە‌و ولاتانی ناوچەكە‌و سوپاكانیان تەراتێن ناكەن لەتەواوی عێراقدا لەوانەیە ڕاست دەرچێت، بەڵام بەسەیركردنی ئەوەی لەعێراقدا هەیە كەعێراق تەنیا خاوەندارێتی‌و سەروەرییەكەی تەنیا بۆ عێراقییەكان ناگەڕێتەوە، ئەم بابەتە تەواو وای لێ دێت كەدابەش بوونی عێراق نابێتە هۆی دروست بوونی پێكهاتەی سەربەخۆی دیكە ، بەڵكو سەرەتایەكە بۆ دبەشكردنەوەی میراتی عێراقی پێشوو بەسەر ولاتانی خاوەن هێز لەناوچەكەدا، لەپەنجاكانی سەدەی رابردوو، سوریا وەكو ئێستای عێراق خاوەنی شەش بەرەی سەربازی جیاواز بوو لەگەڵ بوونی حكومەتێكی لاواز، بەڵام هۆكارەكە نەبوو بەهۆی دابەش بوونی سوریا، بەڵكو عێراق‌و توركیا كەلەو كاتەدا دوو دەولەتی بەهێز بوون‌و لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە پاڵپشتی دەكران، سوپاكانیان لەنزیك سنووری سوریا لەباكور‌و ڕۆژئاوا دامەزراند بۆ ئەوەی لەگەڵ هەر گۆرانكارییەكدا ئامادەبن بۆ ئەوەی بچنە ناو خاكی سوریاوە، هەروەها چەندین پارچە چەكی بچووك بەسەر بەرە سەربازییە جیاوازەكانی سوریا دابەشكرا بۆ ئەوە لەكاتێكی هەر گۆرانكارییەكدا بتوانن كۆنتڕۆڵی بەرامبەریان بكەن‌و هەژموونی خۆیان بەسەر تەواوی سوریادا بسەپینن، بەڵام ئەوە بەیەكگرتنی سوریا‌و میسر كۆتایی هات، كەواتە هیچ دوور نیە هەمان سیناریۆ جاریكی دیكە دووبار ببیتەوە، یان لەبری ئەوەی عێراق دابەش ببیت، لەلایەن وڵاتانی چواردەورەوە داگیر بكرێت‌و بكریتە میراتییەك بۆ ئەوان، چۆن زەوییەكانی ئیمبراتۆریەتی عوسمانی‌و مەجەر‌و ئەڵمانیا لەدوای جەنگی جیهانی یەكەم دابەش كرا.
گریمانەی چوارەم: ململانێی نیو خۆی هێزەكانی عێراقە‌و جەماوەر دەبێتە ئامڕازی یەكلایی كردنەوەی.

لەماوەی زیاتر لەساڵێكی تەمەنی كابینەی  حكومەتی عێراقدا چەندین بڕیاری گەورە دراون، پۆلێنكردنیان لەسەر ئاستی دامەزراوەیی‌و كەسایەتییەكان كاریگەری گەورەی بەجێ هێشتووە

لە ماوەی ڕابردوودا، لەماوەی زیاتر لەساڵێكی تەمەنی كابینەی  حكومەتی عێراقدا چەندین بڕیاری گەورە دراون، پۆلێنكردنیان لەسەر ئاستی دامەزراوەیی‌و كەسایەتییەكان كاریگەری گەورەی بەجێ هێشتووە، لەو بڕیارانە هەڵوەشاندنەوەی میلیشیا شیعەكان، ناردنی بەشە بودجەی هەرێم ( مووچەی فەرمانبەران)، لابردن‌و دوور خستنەوەی هەندێك لەكەسایەتییە سەربازییەكان ( وەكو عبدول وەهاب ئەلساعدی)،‌و پڕنەكردنەوە وەزارەتە بەتالەكان، ئەمانە پێكەوە، هۆكارێكن بۆ ئەوەی كەلایەنە سیاسییە بەهێزەكانی عێراق، هەست بكەن لەمەترسی نزیك بوونەتەوە، بەرگرتن بەو مەترسییە لەوە دەست پێدەكات كەكێشەی نەبوونی ئارامی لەعێراق‌و گەندەلی لەڕێگای خۆپیشاندانەكانەوە گەورە بكەن بەهیندەی ئەوەی كەكابینەكەی عادل عەبدول مەهدی بەلاواز ناوی بزڕێت.

كۆتایی پرسەكە ئەوەیە كەڕووداوەكانی باشوور‌و ناوەراستی عێراق ئەگەر ئەمجارەش بەچەند بڕیارێك كپ بكرێتەوە، یان لەڕێگای سازانی سیاسی نێوان هێزە سیاسییەكانی عێراق سنووردار بكرێت، یان لەڕێگای دەست وەردانی دەرەكییەوە چارەسەر بكرێت، ئەگەر ئەو ناڕەزایەتییانە هەڵقوڵاوی هەستی جەماوەر بێت ئەوە خاڵێكی وەرچەرخان دەبیت لەمێژووی عێراقدا، بەپێچەوانەوە، ئەمیش وەكو جارەكانی پێشوو، پاش چەند قوربانییەك‌و نمایشكردنی سەركردەیەك وەكو فریادڕەس كۆتایی پێ دیت.