جەستەم هێندە بەخەون قورسە، بەرەو هەوا بەرز دەبمەوە

میكایل ستغونەی شاعیر

میكایل ستغونە
ژیان: و، ئالان پەری

چی وا لەشاعیرێكی گەنجی وەك میكایل ستغونە كرد كەلەترۆپكی خەمۆكییەكەیدا بیەوێت بفڕێت، هەتا كار گەیشتە ئەوەی لەپەنجەرەیەك خۆی فڕێبداتە خوارەوە‌و كۆتایی بەژیانی خۆی بهێنێ؟ 

خەمۆكی‌و توڕەیی‌و وەڕەس بوونی لەبینینی جیهانیكی ئاشوب‌و گیرۆدە بەمان‌و نەمان لەدونیایەكی پڕ لەگۆڕانكاری‌و كاولكارانە، وا لەم شاعیرە تینوە بۆ ژیان‌و لەهەمان كاتدا ڕازی نەبووە كرد بەم شێوە تراژیدییە كۆتایی بەخۆی‌و باڵادەستی لەنووسینی شیعری ناوازەی خۆی بهینێت.

دەكرێت شیعرەكانی بۆ چەند بەش‌و ئاستێك شی بكەینەوە، شیعرە خەمۆكی‌و پڕ ئازارەكانی، وا لێكیان بكەینەوە كەئەمە هەڵبژاردنێكی تری ژیانە‌و دەبێت باسی لێوەبكرێت. 

میكایل ستغونە شاعیرێكی یاخی‌و توڕە، خۆی لەدەرەوەی بازنە‌و ژیانی ئاساییدا دەبینییەوە. هەمیشە بەتوڕەبوونێكی زۆرەوە ڕەخنەی لەسیستمی نوێ‌و نادادپەرەوەرانەی هەشتاكان دەگرت، بەتایبەت كاتێك سەردەمی تەكنەلۆژیا تازە لەو ساڵانەدا گەشەی دەكرد‌و مرۆڤ تا دەهات تەنیاتر دەهاتە پێش چاو. بەئازارەوە شیعری دەنووسی، بەڵام شیعرەكانیشی بەدر نەبوون لەزمانێكی تایبەت‌و بەهێز، بەتێكەڵ كردنی چەندین وشەی سوریالی‌و ئەپستراكت لەهەمان كاتیشدا كاریگەریی ئەوتۆیان هەبوو.

تەنانەت لەئەوپەڕی خەمۆكی‌و ڕەشبینی‌و بێزاری ژیانیدا دێڕە شیعرەكانی نیوەی بێزاری‌و نیوەی مەزاجی تایبەتی خۆی پێوەدەنووسا وەك لێرەدا دەنووسێت:

- ڕقم لەژیان نییە، بەڵام ڕقم لەجیهانە.

- نەخێر نامەوێ بمرم، تەنها دەمەوێ لەدایك نەبمەوە. 

میكایل بەدرێژایی ئەزمونی شیعریی خۆی هەوڵی دەدا باس لەو دەركەوتە ترسناكانە بكات كەمرۆڤ بۆ خۆی دەیهێنێت، باس لەزەوییەك دەكات كەخەریكە ڕەنگ‌و بەرگی پلاستیك دەگرێ‌و خاڵیە لەڕۆح‌و ئەندێشەی فریاد ڕەس بۆ دڵ‌و دەروونی مرۆڤە داماوەكان. شاعیرێك بوو لەنەهامەتی گەنجان دەدوا كەبەشیوەیەك گیرۆدەی سیستەم‌و  چەق بەستوویی بوون. 

خۆری پلاستیك

شەقامەكان پڕن لەمنداڵی كوێر

بایەكی سارد بەنێو كەلەسەرە بەتاڵەكانی شاردا تێدەپەرێت

چەند شتێك لەئاسمانەوە دەكەونە خواروە:

ڕایدۆكان، شوشەی دەرمان، ڕۆژنامەكان، سابون‌و وردە شوشە

بە دەوری شاردا

دارستانێك هەیە

بە ژەهر‌و دەرمان لیخن كراوە

كوڕێكی گەنج بەنێوان 

دوو تاوەردا بەسەر هێڵێكی درێژدا ڕێ دەكات

لە ناو ئەو خانووە بەنجكراوانەدا

پۆلە نەورەسێكی گەورە بەئاراستەی

دەریایەكی بێشومار ڕادەكێشرێن

خۆرێكی پلاستیك وەك چاوێكی داگیرساو 

بە زەویدا گڕی گرتووە‌و خەڵكی كوێر كردووە

لە كۆمایەكی قوڵدایە، چیمەنتۆ خەوی لێكەوتووە

بە بەفرێكی شین تەنراوە:

بە ڕوناكی شاشەی تەلەفزیۆنەكان داپۆشراوە

مۆسیقای ئێوارەیەكی زوو

پێكهاتووە لەژاوەژاوی مەكینەی مردووەكان

ڕەشەبای نایلۆن بەساردی هەڵدەكا و

بە توێژێكی تەنكی ئازار 

پێستی زیندووەكان دادەپۆشێ.

 میكایل توانایەكی سەیری هەبوو لەبیناكردنی شیعری تایبەتی خۆی‌و هەمیشە شیعری خۆی بۆ مەسەلەیەكی دونیا بەكار دەهێنا. زمانێكی یاخی‌و بوێر بوو بۆ نەوەی گەنجی هەشتاكان، لەڕێی شیعرە تایبەتەكانی ڕەخنەی لەكۆمەڵگە دەگرت، زمانێكی نوێی هێنایە ئاراوە كەكەم شاعیر لەو سەردەمەدا ئیشی پێكردووە، هەمیشە ئەندێشە‌و زمانی یاخی بوونی خۆی نەدەشاردەوە، توڕە‌و سەرسەخت دەدوا. 

هەورەكان خەون بەشیر‌و شەكرەوە دەبینن

كۆمەڵگە یارییەكی نامۆیە.

لە ناوەڕاستی هەمووشتێكدا پشیلەیەك دەسوڕێتەوە و

بە ڕارەوكاندا دەمیاوێنێت.

لە كاتێكی ناوەختدا

ترسی ئەوەی هەیە لەپایزدا میوە 

لە درەختەكاندا بەسەر شەقامەكاندا بكەوێتە خواروە.

منیش كاتێك لەم هەموو شتانە بیزارم

لەخەونێكدا دەكەومە دەرەوەی كۆمەڵگە.

سرودی بەیانیان بەنیانی دەڵێمەوە

چەند دێرێك دەڵێم كەهیچ مانایەكیان نییە

هەر وەك ئەوە وایە بەرد لەناو لمی كەنار دەریایەك بدۆزمەوە،

ئاستەمە بەكەسێكی بەئاگای بفرۆشیتەوە.

من خۆم هیچ كەسێك نیم

من حاڵەتێكم

بە دەوری هەورە سوڕاوەكان

كە هەڵگری ئاو‌و خەونی خەوشدارن

سەرم گێژ دەخوا

بۆ ئەوەی كەمێك لەسەر زەوی بخەوم

یان لەچایەكدا بكوڵێمەوە.

بەڵێ، هەورەكان خەون بەشیر‌و شەكرەوە دەبینن

من بەفڕینیان دەیانناسمەوە

گوێم لەچرپەی مەرامەكانیان گرتووە بۆ من

كاتێك شەوانە لەمانگ خۆیان كڕاندووە

بە ڕۆژیشدا یاری بەباری كەش‌و هەوا دەكەن و

خۆر ژێرزەمین دەكەن‌و دەیشارنەوە

لە تاو گازندەكانی جەماوەر 

كە هەردەم پەنجەیان لێ ڕادەكێشن.

كێ خۆی لەكاری ڕۆژگارێكی ئاوادا دەبینێتەوە؟

دەبێ بەهەورەكان دڵخۆشبین و

دەبێ ئاگامان لەهەتاو بێت،

من باوەڕت پێدەهێنم،

كە بەهەمان ئاڕاستە خول دەخۆنەوە، هەمان ژیان

لەبەر ئەوەی لەڕاستیدا گەڕیدەن.

هەر بۆ زانیاریت مانگ یارییەكی ئاوا بەد نییە،

نەخێر، حەزێكی خەمۆكیی بێ دواییە

گەر گەشتەكە هەر هەفتەی جارێك بێت.

وابزانم ئەستێرەكان نەخۆشخانەی نەخۆشی دەرونی منداڵانە. 

میكایل هەمیشە شەوی بەدڵ بوو، شەو تا دەرنگان خەوی لی نەدەكەوت‌و هەمیشە شیعری دەنووسی، ڕۆژی ڕووناكی خۆش نەدەویست، لەڕۆژی ڕوناكدا قەڵەباڵغی ناو شار‌و دڵەڕاوكێی خەڵكان بۆ گەیشتنە شوینی ئیش‌و كاریان. لەشوینێكدا دەنووسێت: ''تیشكی ڕۆژ بەتیژیی لەپشت‌و سەرمان لێدەدات''. هەروەها لەم شیعرەدا باس لەمەكینەی شەو دەكات:

مەكینەی شەو

بە ئەسپایی، شەو بەڕوناكی شار شارژ دەبێتەوە.
دوگمەی ئەستێرەكان دەدرەوشێنەوە
شاشەی مانگ یەكەم وێنەی خۆی دەبینێت.
ئاه، من وەك یەكێكم كەلەناو هەڵمدا خەوم لیدەكەوێت،
هەر وەك شەمەندەفەرێكی خێرا بەنێو تاریكیدا بڕوات،
بە نێو مەكینەی شەواندا بەرز دەفڕم.
هەورەكان هەڵمی خەونەكانن
بە سپییەتی بەزەویدا دەچرپێنن.
مەكینەی شەو كار دەكات‌و لەڕۆحی مرۆڤەكان دەگات.
تاریكی بەمشتێك وزە پڕ دەبێت...

میكایل ژیانێكی سەربەخۆیانەی هەبوو، لەگەڵ ئەوەش هەوڵی دەدا كەخۆی بێت‌و لەكەسی تر نەچێت، شاعیرێكی ئەناركی‌و خۆزگە بەئافەراندنی كۆمەڵگەیەك لەسەر بنەمای ئازادی تاك دەخوازت.  زۆر جار لەشیعرەكانیدا بەدیدەكرێت وەك لەم شیعردا دەردەكەوێت:  

ئەناركی
من هیچ نیم، زیاتر لەخۆم
باوەڕم بەهیچ‌و بەهیچ كەسیش نییە
باوەرم بەئایدیۆلژیا‌و سیستەمیش نییە.

زۆریان هەوڵدا من گرێ بدەن و
من لەئاوێنەدا بدۆزنەوە و
بڵێن: ''ئەوەتایت، دەزانین تۆ كێیت.''
بەڵام من هەمیشە خێرا‌و ئاوێنەیەكی شكاو بووم
بۆ ئەوەی پەتەكە بەشوشەی شكاو ببڕم‌و خۆم بجوڵێنم. 

زۆربەیان منیان دەویست
وەك ئەوان بەهەمان رێگادا بڕۆم.
ناو بەناویش لەگەڵیان دەڕۆشتم
بەڵام لەناكاودا دەوەستام 
لە دوای ئەوەی توشی دڵەڕاوكێیەكی كەم دەبووم
سەیرێكی دەور‌و پشتی خۆمم دەدا
لە كاتێكدا ئەوان بەردەوام دەڕۆیشتن.
زۆربەی جار هاواریان دەكرد كەمن زیادبەدەر جیاوازم
یان دەمەوێ سەرنجیان ڕابكێشم...
بەڵام من هەمیشە دەڕشامەوە
كاتێك بەئاشكرا‌و بەجیدیانە
مافی ڕاستی‌و دروستی ئەو ڕوانینەیان بەیەكتری دەدا!

لە بەرنامەیەكی تەلەفزیۆنی بەناوی ''بازاڕ'' كەبەرنامەیەكی گفتووگۆی فەرهەنگی بوو لەگەڵ نووسەران، ڕەخنەیەكی ڕوو بەڕوویانەی لەشاعیرێكی نەوەی حەفتاكان گرت‌و ڕاستەوخۆ پێی وت كەشیعرەكانی پڕن لەجادوو، بۆ ئەو كاتە ڕەخنەیەكی توند‌و هێرشبەر بوو چونكە زۆربەی ئەدیبەكان ستایشی یەكتریان دەكرد. لەو بەرنامەیە بەم شێوەیە درێژەی بەقسەكانی دا: 

''ئێمە لەوڵاتێك دەژین زۆرترین ڕێژەی خۆكوشتنی تیا تۆمار كراوە‌و كەمترین ڕێژەی لەدایكبوونیشی هەیە‌و باشترین شاعیریشی تیایە، بەڵام لەگەڵ ئەوەش زۆربەی دانیماركییەكان بەئاڕاستەی تاكە كەلتورێكەوە خۆیان دەبیننەوە، هەتا دێن نە خوێنەوارتر دەبن... ئەمە لەكاتێكدایە كەدانیماركییەكان باشترین شاعیری خۆیان ناناسن، بەمەش خۆیان‌و ڕۆحی خۆیان ناناسن''

میكایل ستغونە Michael Strunge  شاعیری دانیماركی لەدایكبووی ساڵی ١٩٥٨و لەساڵی ١٩٨٦ بەهۆی خەمۆكییەكی زۆرەوە لەپەنجەرەیەك خۆی فڕێدەداتە خوارەوە‌و خۆی دەكوژێت. میكایل سەرەڕای ئەوەی ٢٧ ساڵ ژیا بەڵام توانی لەماوەی حەوت ساڵدا ١١ دەفتەرە شیعر بڵاوبكاتەوە. یەكەمین دەفتەرە شیعری بەناوی (ژیانی خێرا) ساڵی ١٩٧٨ بڵاو كردەوە. لەدوایی خوێندنی ئامادەیی لەخوێندنەگەی نووسەران خۆی تۆمار دەكات كەبۆ ئەو سەردەمە شتێكی نوێ بوو. بەشاعیری پۆستمۆدرێن‌و چینی گەنجان ناسراوە. شاعیریكی یاخی‌و زۆربەی شیعرەكانی هەست بەجوڵانەوەیەكی بوێر دەكرێت لەدژی سیستەم‌و داهاتوویەكی نادیار‌و جیهانێكی پڕ ماتریاڵ. میكایل بەشاعیری خەباتگێڕی نەوەی گەنجانی ھەشتاكان دادەنرێت‌و ھەر بۆ خەونی ئەو گەنجانە ژیا چونكە پیریی ھەڵنەبژارد.
*سەرچاوە: كتێبی كۆكراوەی شیعرەكانی میكایل ستغونە بەناوی (جەستەم بەخەون قورسە) ٢٠١٨ هەڵبژاردەی شیعرەكان: كاسپەر ئیریك.
كۆت