پیری بەتەنیاییەكی سامناكدا تێدەپەرێت

وتووێژ لەگەڵ شاعیری پۆست مودێرنی ئەمریكایی؛ رابێرت كریلی

ژیان: و، بەیان عەزیزی
بەشی یەكەم

«رابێرت كریلی» ساڵی1926 لەئالینتۆنی ماساچۆسێتدا لەدایك بوو، بەمنداڵی باوكی‌و چاوی چەپی لەدەست دەدات، لەساڵی1943 تا 1946 لەزانكۆی هاروارد بووەو لە1949دا لەگەڵ ویلیام كارلۆس ویلیامز‌و ئێزراپاونددا هاوكاریی ئەدەبیی خۆی دەست پێدەكا، پاشان لەگەڵ چارلز ئولسۆنی شاعیردا ساڵی1954گرووپێكی شیعری بەناوی «كوێستانی رەش» دادەنێن‌و یەكێكە لەگرووپە پۆست مۆدێرنەكانی شیعری ئەمریكا، ئولسۆن داوا لەكریلی دەكات ببێت بەئێدیتۆری گۆڤارەكەیان هەر بەو ناوەوە. ساڵی 1960 لەزانكۆی نیۆمیكزیكۆ ماستەری وەرگرت‌و لەوكاتانەدا دەستی كرد بەپێناسەكردنی «شیعری پاش شەڕ» لەبەراوردی كارەكانی ئێزراپاوند، ویلیام كارلۆس ویلیامز، ئالێن گینزبێرگ، ئێدوارد دۆرندا ... رابێرت كریلی تا ئێستا پتر لە60كتێبی شیعری لەچاپ داوە‌و گەلێك خەڵاتی وەرگرتووە‌و لەناو شاعیرانی ئەمریكادا پلەیەكی تایبەتی بووە. رابێرت كریلی دوای تەمەنێك گۆڕانكاریی‌و داهێنان لەشێعری ئەمریكادا ساڵی2005 كۆچی دوایی كرد. ئەم وتووێژەی خوارەوە جی. ئێم. ئێسپالدینگ، لەگەڵ رابێرت كریلی كردوویەتی‌و یەكمجار لەئاپریلی1998دا بڵاو كراوەتەوە.

oئایا لەبیرت ماوە ئەوكاتەی كەتازە لەسەرەتای دەستپێكردنی بابەتی شیعردا بووی كام شیعرانە هەستێكی سەیر‌و جادوییان لەلات پێكدەهێنا‌و ئەوكاتەی ئەو شیعرانەت دەخوێندنەوە ئەو هەستەت چۆن هەستێك بوو؟

_ سەرەتا شیعرەكان بۆمن یەكێك لەو شتانە بوون كەخۆسەر‌و سەرەڕۆ‌و دەستەمۆ نەكراو بوون، یان حكایەتی مێلۆدرام بوون وەك «High way man» نووسراوەی ئالفرێد نۆیز یان ئەوەی كەیاری‌و خۆخافڵاندنێكی سادە بوون وەك نانی هەتیوێكی بچووك، نووسراوەی جیمز ویچكۆمب ریلێی. ئێستا من شك‌و گومانم هەیە لەو گرنگایەتییەی ئەوكات بەهەندێ شیعرم دەداو وەك شیعری بێ وێنە بۆیانم دەروانی. چونكوو من ریزێك پێوەر‌و خوازیاریم نەبوو كەبەوانەوە بزانم كام شیعرانە باشن‌و كامەیان نا. بەڵام بۆوێنە من ئێستەش هەست‌و ماناكانی ئاگریكۆلای پاوندم پێ خۆشە. شیعر بەردەوام یەكێك لەوشتانە بوو كەكاریگەرێتی لەسەر دادەناین یان لەرێی وانەوتنەوەیان بەهەژاندن‌و دڵخۆشكردن، یان بەهۆی ئەوەی كەحەرەكەت‌و جووڵەی پێ دەداین.

وێدەچێت لەباتیی ئەمانە درێژەدانی ئارامی بێت كەپێی دەڵێن زیاتركردنی ئیمان‌و باوەڕ

ئەمە جێی باوەڕە كەشیعری باش بتوانێ ئەوكارە ئەنجام بدات، یان نەیدات. ئەگەر تەواوی شیعرەكان كاندید بكرێن‌و لەسەریان داوەری ئەنجام بدرێت دیارە تەنیا یەكێك لەوانە دەتوانێ ئەو كاریگەریەتیە ئەنجام بدات واتە ئەوەی كەتاقەویست‌و عەلاقەی كەسەكەیە. وێدەچێت ئەمە هەستێكی زۆرترمان تیا بەرهەم بهێنێت‌و ببینە هاودەنگی ئیدەو تەرحی رابێرت گریوز [كە دەڵێ] «كەسێ دەتوانێ پێمان بڵێ شیعرێك باشە كەبەهەستی یەكسانەوە بتوانێ ماسییەكی باشیش پیشان بدات‌و وەسفی بكات».

oكام لەنووسەرانی پێشوو، یان نووسەرانێك كەتازە هاتوون ئێوە دەهەژێنن؟

_ من هەمیشە مەودایەكی زۆر دەبینم كەكەسێك (بۆ وێنە خۆم) بتوانێ جێ هەنگاوەكان پڕبكاتەوە یان درێژەیان بدات. رابردوو بەردەوام باشترین قازی‌و حوكمدەر بووە بۆ ئێستا‌و بۆ لاوەكان. «رابردوو سفارشتی گۆران دەدات، رابردوو شوێن باردێنێت بۆ تازەگەری». من لەبیرمە پاوند ساڵانێكی لەوە پێش ئەوەی وتبوو، دوای تەمەنی 50ساڵان، كەس ناتوانێ چاوی لەهەموو ئەو هەڵتۆقانانە ببەستێت‌و نەیانبینی دوای 70ساڵان تەنانەت بینینیشیان دژوار دەبێتەوە.

سەرەتا شیعرەكان بۆمن یەكێك لەو شتانە بوون كەخۆسەر‌و سەرەڕۆ‌و دەستەمۆ نەكراو بوون

وابزانم دوو نووسەری لاو دەمهەژێنن‌و بەردەوام كارەكانیان بۆم سەرنج راكێشە؛ جێنیفێرماكسلی، ڤینسێنت كەتز، هەروەها سوزان هاو (هەڵبەت دەبێ لەبیرم نەچێ ئەو زۆر لاو نییە!) دەقی ئەم كەسانە دەمهەژێنن‌و هەروەها چەند كەسی تر. دەبێ ئەوە بڵێم وێدەچێ ئەوان بەكەسانێك بێنە بەرچاو كەئامادەی تازەكردنەوەو ئاوەدانكردنەوەن بەڵام هەندێ لەنووسەران وەك رابێرت گرێنیر هەرگیز وای نەكردووە ئەوجۆرەی چاوەروانیی لێدەكرا، نەبوو. ئەوان بەردەوام لەحاڵی كاركردندان. كەسێكیش وەك مەك نەگتۆن هێشتا چاوەڕوانی پێدا هەڵگوتن‌و چەپڵەی وەرگران‌و ئامادە بووانە

oشاعیر بەدوای «ناسین _ ناوبانگ»‌و سەركەوتنەوەیە لەكارەكەی خۆیدا. هەندێكیش هەوڵ دەدەن بۆ لەچاپدان‌و بڵاوكردنەوەی ئەوكارانە، یەكەمین ئەزموونتان لەگەڵ سەركەوتن‌و «ناسین»دا چۆن بوو؟

_ ئایا ئەمە بەو مانایە بۆچی شاعیران دەنووسن، ئایا ئێوە وابیردەكەنەوە كەشاعیران بۆناسین‌و سەركەوتن لەو كارەدا وادەكەن؟

oمن وتم: بۆچی ئەوان هەوڵ دەدەن ئەو ئەزموونە چاپ بكەن...

_ [ویلیام كارلۆس] ویلیامز وتەیەكی سەرنج راكێشی هەیە: «باشتروایە خامۆش بم‌و بمرم وەك سەگێكی نەخۆش، ئەمەم پێ باشترە لەوەی ببم بەئەدیبێكی بەناوبانگ لەئامریكادا».

ئەمە راستییەكە كەسەرژمێرییەك لەمەنهەتەن ئەوەی دەرخست كەرادەیەكی ئێجگار كەم لەخەڵك توانییان وڵامی ئەم پرسیارە بدەنەوە «نۆرمەن میلێر» كێیە؟ شاعیر‌و نووسەرە. من ئەمەش دەزانم ئەمە لەبەر ئەوەی شیعر هیچ شتێكی ماددیی نییە‌و هەروەها شتێك نییە بەتەواوەتی ئەوان رازی‌و دڵخوش بكات. بەڵام لەئاكامدا كەسێك دێت‌و بەشێوەیەكی ناچاری‌و ئیجباری ئەوكارە ئەنجام دەدات (واتە شیعر دەخوڵقێنێت بێ ئەوەی خەڵك ئاگادار بن) بیرم دێتەوە چەند ساڵ لەوەبەر، پێش ئەوەی ئێمە لەنارۆپا مامۆستا بین كارل راكۆسی دەیوت: باش گوێ بگرن، دوایین شت كەشاعیران پێویستیان پێیەتی هاندانە! شاعیران ئەوكارە ئەنجام دەدەن، دەنووسن چ لەجەهەنەمەوە هاتبێتن یان لەتاڤگەیەكی بەرزەوە، سامانی منیش «سەركەوتن‌و ناسین» بوو كەهاوسان بوو لەگەڵ هەوڵەكانی [چارلز] ئۆلسۆن، [رابێرت] دانكەن، پاوێل بلاكبۆرن، دێنیس لێڤێرتۆ‌و كەسانێكی تر وەك ویلیامزیان زۆكۆفۆسكی هەروەها كۆیەك لەبابەت گەلی جیاواز.

oلەنێوان مەرگ‌و ژیاندا كامیان رەنگدانەوەی زۆرتریان بووە‌و توانیویانە كارەكانی ئێوە تووشی گۆران بكەن؟

_ هیچیان تا ئەو رادەیە نەبوون كەباسی بكەین. وێدەچێت لەباتیی ئەمانە درێژەدانی ئارامی بێت كەپێی دەڵێن زیاتركردنی ئیمان‌و باوەڕ. ئیمانێك كەدەڵێت تاقە هەستییەك لەجیهاندا هەیە‌و مەرگ‌و ژیان هەردووكیان ئەو مانایە دەدەن. ئیمان رەنگە بەمانا وشەییەكەی دۆزینەوەی رێگەیەك بێ بۆ دیتران من بەوە گەیشتووم ئەگەر سەردەمی منداڵی بەتەنیا‌و دوور لەمنداڵانی دیكە تێپەڕ ببێت هەر بەپێی ئەو سەردەمە، گەورە بوون‌و پیریش لەتەنیاییەكی خۆفناكدا تێپەڕ ئەبێت. كەسێك كەنەیهەوێ تێكەڵ‌و ئاوێتەی كۆمەڵ ببێت، وەك ئەو فرۆكانە كەئامادەی هەڵفڕینن بەڵام یەكێك لەوانە كەهاوسانی گرووپەكە نییە ناتوانێ هەڵفڕێ، وەهایە. بەهەرحاڵ ئەو شتانە بەزۆری لەدوایین كتێبمدا هاتووە. لەشیعرێكدا وەك «مێژووی فلۆریدا» وادەزانم كۆیەك راستیی كۆمەڵایەتی لەبارەی فلۆریدای تێدایە كەهی ئەم تەمەنەیە؛ واتە شێواوی‌و شپرزەیی سوپێرماركێتەكان، ریسكی بەردەوام لەژیاندا، هەوڵی كەسەكان بۆ مامەڵەكردنی هەموو شتێك، بەشداری لەلاتاری یان دۆزینەوەی شوێنێك بۆ پاركی ماشینەكەت كەسایزی گەورەترە لەماشینەكانی تر و...