ئەدەب‌و دۆزینەوە


ژیان: فاروق هۆمەر

منم ژەنەڕاڵی پایز

منی هەرگیز ئۆقرە نەدیو

ژەنەڕاڵم.. ژەنەڕاڵی هەزارەها داری ڕووت‌و

ملیارەها گەڵای وەریو.

حەمە عومەر عوسمان 

''ئێوارەیێكی درەنگی سەرەتای پاییزی دوای ڕاپەڕین بوو، لەكۆڵانێكی ئیسكان دەگەڕامەوە بۆ ماڵێ. لەدوورەوە بەژنی كەسێك سەرنجی ڕاكێشام لەچەقی ڕێگەكە لەناو تاریكاییەكەدا ڕاوەستابوو. كاتێك نزیكتربوومەوە ڕوانیم ئەو كەسە حەمە عومەر عوسمانە‌و بەسەر شتێكا نوشتاوەتەوە‌و ناجوڵێ. ئەو شتەش پشیلەیەكی مردوو بوو دیاربوو زۆر نەبوو ماشێن شێلابووی. هەستمدەكرد ئەو بەجۆرێك خەمگینە وەك ئەوەی لەبەردەم مەرگی هەموو دونیادا وەستابێ. ئەوەندە بەتەنگەوە لەپشیلەكەی دەڕوانی هەر بەوە دەچوو بیەوێ زیندووی بكاتەوە. لەبەردەم ئەو پیاوەدا سەرسام وێستابووم كەدوای كارەساتی هەڵەبجە‌و ئەنفال مەرگی پشیلەیێكیش ئازاری دەدا'' 

دەربارەی ئەوەی ئایا شیعرەكانی (حەمە عومەر عوسمان)، دەچنە چ خانەێكی ئەدەبەوە، ئەدەبێكی ژیاندۆستی یان مەرگدۆستی. ئەدەبێك بۆ ڕەشبینی‌و خۆكوشتن یان ئەدەبێك بۆ ژیان. زۆرێك هەن دیدێكی سادەیان بۆ ئەدەب هەیە‌و هەر ڕاگوزاری لەپرسیارە گرنگەكان دەڕوانن‌و هیچ كاتێك پرسی ژیان‌و مەرگ‌و ئەو قوڵاییانەی دەكەونە پشتییەوە نابینن. ئایا ئەدەبێك هەیە خوێنەر بۆ مەرگ ڕابكێشێ‌و ئەدەبێكی دیش بۆ ژیان. ئەگەر ئەدەبێكی وا بوونی هەبێ، ئیدی بۆچی بۆمان ناكرێ هەموومان لەوێوە ڕێگە لەمەرگ بگرین‌و باوەش بەژیان دا بكەین. لێرەدا پرسیارێك لەچیییەتی ئەدەب دێتە پێشەوە، بەتایبەتی لە ناوەندێكی وەك ئەوەی ئێمەدا، كەئەوەی دەتوانێ دوو ووشە پێكەوە بلكێنێ ئیدی پێیوایە بۆتە نووسەر‌و خراپتریش نووسینەكانی بەداهێنان دەزانێ. ئەم كاركردنە لەشوێنێكەوە سەلیقەی خوێنەر دەشوێنێ‌و جیهان بەڕادەیێك سادە دەكاتەوە كەلەبەردەم ئەدەبێكی قووڵ‌و مانادار دا دۆشدابمێنێ‌و هەموو ئەوەی ساكار نەبێ بەڕەوتێكی ڕەشبینی بداتە قەڵەم‌و لێی بتەكێتەوە. ئەدەب بۆ خۆی بریتییە لەپرۆسەیێكی قووڵبینی ئەوتۆ كەهەر كەسێكی سادە بۆی ناكرێ مامەڵەی بكات. نووسین تەنیا ریزكردنی ووشە نییە‌و خوڵقاندنی دونیایێكی پڕ لەئارامی نییە بۆ خوێنەر. دۆزینەوەی هەناسەكانی كۆمەڵگایێكە كەئایا توانای هەڵقوڵینی ئارامی لەوێ دا هەیە یان نا. ئەدەبێك كەبەرپرسارە لەبەردەم خوێنەری خۆی دا‌و چۆن هیج بەڵێنی بەهەشتێك بەمرۆڤ نادات، ئاواش بەڵێنی بێهومێدی‌و دۆشدامانی ناداتێ. هەمیشە گەڕانێك هەیە بەرەو دۆزینەوە‌و ڕامان‌و هەڵكۆڵین. 

دوو ووشە پێكەوە بلكێنێ ئیدی پێی وایە بۆتە نووسەر‌و خراپتریش نووسینەكانی بەداهێنان دەزانێت

حەمە عومەر عوسمان، هەمیشە لەڕێی ئەدەبەوە لەڕێگەەك دەگەڕا لەمرۆڤبوونی خۆی ڕابكات‌و ببێ بەشتێكی دی. ئەو لەو جیهانە كۆڵەوارەی تێیكەوتبوو ماندوو بوو، جیهانێك كەهیچ ئومێدێكی بۆ ئارامی تیا نەبوو. ئیدی كتێب‌و خوێندنەوە تاقانە دەروازەیێك بوو كەبتوانێ لەڕێیەوە بگەڕێ‌و بپرسێ‌و بدۆزێتەوە. كتێب جیهانی لەبەردەم ئەودا واڵا كرد‌و هەموو ئەو پرسیارانەی دەربارەی ژیان‌و مەرگ لەكەللەی ئەودا گینگڵیان دەدا بێ وەڵام‌و بێ كۆتاییبوون‌و پرسیارێك‌و تێڕامانێك بەرەو یەكی دی‌و بەرەو كرانەوەیێكی هەمیشەیی دەبرد.

شیعر لای ئەو دەروازەیەك بوو بۆ نیشاندانی ئەو كرانەوەیە. مرۆڤ لەم گەردوونە هەرگیز ناتوانێ ئازاد بێ‌و بەدبەختی لەچارەی نوسراوە. ئەو لەناو ئەدەبا جۆرێك لەشیعر دەدۆزێتەوە كەووشەی سادە نین. ئەو لەناو گەڕانەكانی خۆی لەگەڵ ووشە‌و وێنە‌و ڕوانین دا دەمرێ‌و زیندوو دەبێتەوە. هەر ئەو هۆكارەشبوو وای لێكردبوو ڕۆژگارێكی دوور‌و درێژ لەگەڵ وێنەیێكی شیعری‌و چەند دێڕێكی مانادار دا بباتە سەر.

ئەو ووشەی لەقووڵایی ڕۆحییەوە دەردەهێنا‌و دەیویست بەهێواشی نهێنی بوون بدۆزێتەوە، تا دواجار لەڕێی هاوار‌و بەدبەختی گەڵاكانەوە‌و لەپاییزێكی ئەبەدیی دا دەبێ بەژەنراڵ، ژەنراڵی پاییز. ئەو ژەنراڵەی كەلەڕێی شیعرەوە دەكرێ باوەشێك بۆ هەموو كەسە بێدەرەتان‌و خەمگینەكانی نیشتیمانی خۆی‌و دونیاش بكاتەوە كەڕۆژگار هەڵیان دەوەرێنێ. هەردوو تێمای گەڵا‌و ژەنراڵ لای ئەو هاوكێشەیێكی بابەتی ماناداربوون. گەڵا تەمەنی كورتە‌و لەپاییزدا دەوەرێ، مرۆڤیش لەنێو ژیانێكی پڕ لەئاشووب  دا بەهەمان شێوە تەمەنی كورتە‌و دەمرێ. خەزان گەڵاكان لەگەڵ خۆی دەبا‌و جەنگیش مرۆڤەكان. گەڵاكان كەلاوازترینن خێرا دەوەرێن‌و درەختەكان دەمێننەوە. لەجەنگیشا مرۆڤە لاوازەكان، برسێتی‌و نەهامەتی دەیانكوژێ‌و بەهێزەكان هەمیشە لەوێن‌و دەمێننەوە. حەمە لەو نێوەندەدا خۆی بەدەرەتانی مرۆڤە لاوازەكان دەزانێ‌و شێوەی مەسیحێك كەئەو تێمای ژەنڕاڵی بۆ دادەنێ بەردەوام لەوە دەگەڕێ كۆتاییەك بۆ بەدبەختی بدۆزێتەوە. كاتێك مەسیح ناتوانێ كۆتاییەك بۆ ئەو بەدبەختییە دانێ بۆ خۆی ئازاری مرۆڤایەتی هەڵدەگرێ‌و ژەنراڵیش لێرەوە بۆ خۆی ئازاری هەموو بەدبەختەكان هەڵدەگرێ‌و لەجێی هەموویان دەمرێ. ئەو مرۆڤە بەدبەختانە، یاوەخوود ئەو گەڵا هەڵوەریوانەی كەچیدی دەرەتانێكیان نەماوە بۆ ژیان‌و بەوپەڕی حورمەتەوە دەیاننێژێ. 

شیعر لای ئەو دەروازەیەك بوو بۆ نیشاندانی ئەو كرانەوەیە

هەڵبەت لەڕۆژگارێكی پڕ لەئاشووب‌و كارەسات، سەختە بتوانی مرۆڤبوونی خۆت ڕابگری. كاتێك لەزەمینەیێك جەنگ هەڵدەگیرسێ ئیدی لەوێ دا شتێك نامێنێتەوە ناوی مرۆڤ بێ‌و تەنیا دوو ڕێگات لەبەردەمە‌و سێیەمیان نییە، بكوژبیت یان كوژراو. حەمە لەدونیای ناوڕاستی حەفتاكان فام دەكاتەوە، ڕۆژگارێك كورد نەهامەترین كاتەكانی خۆی دەگوزەرێنێ. مێردمنداڵێك لەبەردەم جیهانێكی پڕ لەئاشووب دێتە دەرەوە، لەوێ دا تاریكایێك سەرلەبەری ڕێگاكانی تەنیووە. بۆ ئەوەی لەحەمە تێبگەین، دەبێ لەئیستای هەڵبگرین‌و بیگەڕێنینەوە نێو ئەو چوار چێوەیەی كەلێوەی هاتووە. كاتێكیش لەو چێوار چێوەیەوە بۆی دەڕوانین، دەبینین چركەساتەكانی كورد هەر هەمان درێژكراوەی ئەو ڕۆژگارەیە‌و شتێكی ئەوتۆی لێنەگۆڕاوە. حەمە هەمیشە لەڕێی شیعرەوە بۆ دەروویێك گەڕاوە كۆتاییەك بۆ بەدبەختی بدۆزێتەوە‌و مرۆڤ لەشوێنێك دانێ كەمافی سروشی خۆیەتی. ئەو بەردەوام لەگەڕان دا بووە بۆ دۆزینەوەی دەروویێك بۆ حەسانەوە. كاتێك دڵنیا دەبێ دەروویێك نییە ئیدی ڕێگە بەخۆی نادات درۆ لەگەڵ خودی خۆی‌و خوێنەرەكانیشی بكات. دەشێ بپرسین لەدونیای كوردی دا كەسەرلەبەری هەڵوەشاوە، ئەوە چ نوسەرێكە دەتوانێ موژدەی ژیاندۆستی ببەخشێتەوە. كاتێك كەتۆ بۆت ناكرێ ئەو پاڵەوانە بیت، چیت لەبەر دەستە بیبەخشی، نان‌و ئازادی‌و ژیان. حەمە ڕۆژگارێك بوو لەگەڕانی خۆی بەردەوامبوو، تا ئەو شوێنەی شیعری نووسی، بۆ ژیان نووسی‌و شیعرەكانی دەلیلی جوانی‌و ناسكی‌و مرۆییبوون. ئەو وەك ژەنراڵێك ڕۆژانە باوەشی بۆ گەڵای مردوو دەگرتەوە. كاتێك بۆی ناكرێ مەرگی گەڵایێك ڕزگار بكات ئیدی وەك ژەنراڵێكی گەورە لەپاڵ گەڵاكانی هاوڕێ‌و خۆشەویستانی خۆیەوە دەمرێ. حەمە ئەو مەسیحەبوو تا بۆی كرا هەوڵی دا ئازاری هەموومان هەڵگرێ‌و باوەشمان بكات. كاتێكیش باوەشی ئەو بچوكدەبێتەوە‌و جێی هەموومانی تیا نابێتەوە ئیتر بڕیار دەدات لەجێی ئێمە بمرێ.  

حەمە عومەر عوسمان هەمیشە لەڕێی ئەدەبەوە لەڕێگەیەك دەگەڕا لەمرۆڤبوونی خۆی رابكات‌و ببێ بەشتێكی دی

كەسانێك هەن پێیان وایە خۆكوشتن داواكاری‌و هاندانە‌و وەكو پەتا لەكەسێكەوە بۆ كەسێكی دی دەگوێزرێتەوە. نەخێر با لەو دیدە دووربكەوینەوە كەپێمان وابێ حەمە خەڵكی بۆ خۆكوشتن هانداوە‌و ئەدەبێكی ڕەشی بەرهەم هێناوە. حەمە هەر لەسەرەتاوە وەك دۆزرەوەیێكی هەقیقی هات‌و زۆر بەقووڵی كەشفی دونیای ئێمەی كرد‌و پێیگووتین بەختەوەری لێرە نییە. مرۆڤانی دۆزەرەوە، وەك مرۆڤانی سادە نین. كاتێك لەبەردەم ڕوانینە قووڵەكانی خۆیان دا دەوەستن قووڵ دەبینن‌و قووڵ دادەهێنن. داهێنانیش ڕەفتارێكە مرۆڤ لەشوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دی دەگوازێتەوە. داهێنەران، هەموو ئەوانەی جیهانی ئێمەیان ڕۆشنكردۆتەوە ژیانیان بەبەدبەختی خۆیان كۆتایی هاتووە. داهێنان دواجار دەگاتە شوێنێك كەدەبێتە نەخۆشی. بیركردنەوەی قووڵ‌و هەناوبینی كاری هەموو كەسێك نییە‌و هەموو كەس لەگەڵی هەڵناكات. ئەوانەشی تووشیان دێ‌و لەگەڵی دەڕۆن، هیچ هێزێك نییە جووڵەیان ڕابگرێ. كۆتایی داهێنان، پڕی چەرمەسەرییە. كاتێك ڤانكوخ گوللەیێك دەنێ بەسەریەوە، چ هێزێك دەتوانێ پێشی پێبگرێ. ئەوە كێیە دەتوانێ بڵێ، ڤانكوخ دۆزەرەوەیێكی داهێنەر نییە. ئەوە كێیە دەكرێ بڵێ ئەو ڕۆشناییەی ناو تابلۆكانی ڤانكوخ ژیانی مرۆیی پڕ لەحورمەت نەكردووە. ئەوە كێیە دەتوانێ بڵێ شیعرەكانی حەمە عومەر پڕی ژیاندۆستی نییە. ئەو شیعرانەی كەبۆ هەتایە دەژین. ئەو شاعیرەی لەمرۆیی خۆی هەڵات‌و بوو بەژەنراڵێك‌و ئەمجارە ئازارەكانی هەموو گەڵاكانی بۆ خۆی برد.