چارەنوسی ئیسلامییەكان

خوێندنەوەیەك بۆ مەرگی ئیسلامییە میانڕەوەكان

ژیان: ماجد خەلیل

لەپاش شكستی شەڕی شەش ڕۆژەی حوزەیران، حیكایەتی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لەغرورو غەنیمەتەوە خۆی لەئەڵقەیەكی تراژیدی چیرۆكەكەدا دییەوە، پاش مەراقكوژی جەمال عەبدولناسر، ئیدی سەردەمی سادات بوویە سەردەمی گرێدانی گەمەی ئیسلامگەرا لەهاوكێشە ناسیۆنالیستییە عەرەبییەكەدا.

عروبە عارو عەیبەكانی خۆی بەچەكی ستراتیژیی ئایین پڕكردەوە. ئیخوان لەمیسردا زیاد لەبەڕەی خۆی پێی راكێشا. لەسوریادا بوونە ئۆپۆزسیۆنێكی چالاكی دژ بەئەسەد، لەئێراقدا‌و لەشەستەكاندا خۆیان راگەیاند، سەواف‌و زەهاوی مۆڵەتیان وەرگرت. لەئوردون‌و یەمەن‌و تەواوی باكوری ئەفریقاو خۆرئاوای عەرەبیدا بڵاو بوونەوە. ئەوان هێند هاتنە پێشەوە لەمیسردا تا توانیان دار بكێشن بەڕۆحی ساداتدا. یەكێ لەو مۆدێلانەی هزری ئیسلامی سیاسیی، كەتێكهەڵكێشی تێڕامانی سیاسیانەی خۆی لەپان ئیسلامیزمی عوسمانی دانەبڕی بوو، بریتی بوو لەئیسلامگەرای تونس. پیاوێكی وەك عەبدولعەزیز سەعالبی( ۱۷۷٦-۱۹٤٤) لەوتارە بەنێوبانگەكەیدا داكۆكی‌و دژایەتیی ئیمپریالیزمو دابەشبونی جیهانی ئیسلامی دەكرد، ئەو بەئاشكرا هەوڵی دا ئیخوانەكەی حەسەن بەنایش بەو باوەڕەوە بگیرسێنێتەوە. لەتونسدا ئیخوان تاوەكو شەستەكان نەیتوانی ببێتە پرۆژەیەكی سیاسی. دوواتر لەو قۆناغەدا وەك كۆمەڵی ئیسلامی هاتە پێشەوە، لەحەفتاو سێدا توانیان بەناونیشانی ئاڕاستەی ئیسلامی خۆیان رابگەیەنن. گرنگترین پیاوەكانیان غەنوشی‌و عەبدولقادر سەلامەو عەبدولفەتاح مورو بوون. بیروباوەڕی ئەمانە كەلەزەیتونەوە خەیاڵی سیاسییان تەقیبوو، باوەڕێكی نەرم‌و نەریتی بوو، تەنانەت عەبولفەتاح مۆرو سۆفییەكی ئیخوانی بوو. زیاتر كەیفی بەعیرفان‌و بەرگوپەڵاسی نەریتی‌و گۆرانی‌و مەقامی بادییە دەهات. ئەوان كۆنگرەی دەستوری تونس بواری دابوون تابەشداریی سیاسیی بكەن، بۆنا؟ چون بۆ نەیارییەتی چەپەكان، ئایدیاو ئیمانی ئیسلامگەرا بێمەڵامەت نەبوو. زۆرجار كەدەبوونە هێزێكی جەماوەریی‌و دەفڕین، دەكرانەوە بەتەیری مەعقول‌و قائیدو قەواعیدەكانیان دەپێچرانەوە.

لەتونسدا ئیخوان لەحەفتاو سێدا توانیان بەناونیشانی ئاڕاستەی ئیسلامی خۆیان رابگەیەنن


 بۆنمونە لەهەشتاو حەوتدا كەبن عەلی بەسەر بورقیبە سەركەوت، لەهەوەڵ هەڵبژاردندا، نەهزەی تونسی، كەلەهەشتاو یەكدا دامەزرابوو، یاخۆ درێژەی ئاڕاستەی ئیسلامی بوو، بەشدارییان لەهەڵبژاردندا كرد. ئەوان لەهەڵبژاردنی هەشتاو نۆدا توانیان سیازدە لەسەدی دەنگەكان بەدەست بێنن. بەڵام مانگی هەنگوینی ئیسلامییەكان‌و دەسەڵات فرە كورت بوو، لەدەستپێكی نەوەدەكاندا، ئیسلامییەكان لەسەر دەستی بن علی بڕانەوە، بەجۆرێ هەشت هەزار كادیری باڵایان قۆڵبەستكران‌و غەنوشی‌و فەتاح مۆرۆ زیندانكران‌و هەڵهاتن. ئیسلامی میانڕەو لەتونسدا نەیوانی شوێنی خۆی بكاتەوە، بەپێچەوانەی ئەو ئیسلامیانەی كەلەوڵاتانی تری عەربیدا توندڕەوانە دەجوڵانەوەو دەبوونەپرۆژەی كۆدەتاو كلتوری تیرۆر، بەم ڕێگەیە زیاتر خەڵكیان پێوەدەلكا.

شكستی نەهزەی تونسی ئەزمونی دۆڕاوی ئیسلامی میانڕەوە

 بۆنمونە لەسودانداو لەهەشتاو نۆدا، ئیسلامییەكان، پیاوانی وەكو عومەر بەشیرو حەسەن تورابی، كۆتاییان بەدەستەڵاتی ڕەوای سودان‌و یەكەم حكومەتی هەڵبژێردراوی مێژووی سودان هانی، یان لەفەڵەستیندا بوونە بەدیلی فەتح. بۆیە لەهەرشوێنێ توندوتیژ بووبن، زیاتر زەمینەی گەشەیان هەبووە، لەهەرشوێنێ دیموكراسی دەرگای واڵا بووبێ، پوكاوەو پلیشاوەبوون. تونس نمونەی ئەزمونێكی میانەڕەوی ئیسلامییە كەشكستی خواردووە، بۆنمونە دوای سی ساڵ بانگەوازو سیاسەت، نەهزەی تونسی رێژەی دەنگەكانی لەسەداسیازدەوە ببونە سەدا دوانزە. ئەوە لەكاتێكدایە دەیان ساڵە لەتونسدا ئازادی زەوتكراوی نەزمێكی سێكیۆلاریستیی ستەمكارانەیە. لەتونسدا ئیسلامی میانەڕەو ناتوانێ بۆشایی نەبوونی ئازادی‌و دادپەروەریی، پڕبكاتەوە، لەتونسی پاش بەهاری عەرەبیدا ئەوان دەرفەتیان پێدرا، بەڵام نەیانتوانی دنیای هەژیوی تونس بقۆزنەوەو سڵامەتانە سیاسەت بكەن. لەتونسدا نەهزەی تونس بویەپاڵپشت‌و پێناوی ئەردۆگان، لەتونسدا غەنوشی بویە سێكوچەی ئیسلامی ئیخوانی‌و توركی‌و جیهادی، غەنوشی یادەوەریی وێنەكانی حیكمەتیارو ئەردۆگان تاویان دەداو لەهەموو هەناسەیەكی ئازادو لەهەموو هێزێكی مۆدێرن‌و لەهەمو سینەمایەكی سیحراوی ژینگەی ئەفریقا دەسڵەمایەوە. لەتونسداو لەماوەی هەشت ساڵی دەسەڵاتی نەهزەدا، نەتوانرا تونسی سەردەریای ناوەڕاست، تونسی وڵاتی سیاحەو سیحری جوانی، تونسی فەرهەنگی وفەلسەفەی مۆدێرنەی ئەفریقا لەگەڵ ئازدیدا ئاشتبكرێتەوە.بۆیە لەم ئان وساتەداو پاش ئەوەی خولی دووەمی هەڵبژاردنەكان یەكلابوویە بۆ سەعید قەیس‌و كاندیدەكەی نەهزە نەیتوانی هێندەی دەنگەكانی سی ساڵ پێش ئێستایان دەنگ بەدەستبهێنێ. شكستی ئیسلامی میانەڕەو لەكاتێكدایە كەئەوان بۆخۆیان باڵادەست بوون، لەكاتێكدایە ئەوان بۆ خۆیان جڵەوی ئازادییان لەدەستدابووە.

لەهەرشوێنێ دیموكراسی دەرگای واڵا بووبێ ئیسلامیەكان پوكاونەتەوە

شكستی ئەوان لەكاتێكدایە كەئەوان سەد ساڵە قەوانی بندەستی لێدەدەن‌و پێیان وایە لەزۆنگاوی زوڵمی دەسەڵاتە تۆتالیتارە ناسیۆنالیستەكاندان. بەڵێ وەكچۆن لەئەزمونی كاری خۆتەقاندنەوەو خەباتی جیهادی نیكاح‌و خەلافەتدا شكستیان هێناو لەم رۆژانەدا بەغدادیش بەدەردی بن لادن برا،بەوجۆرەیش لەخەباتی تاكتیكی بەشداری پەرلەمان‌و هەڵبژاردنیشدا ناتوانن‌و نەیانتوانی هەنگاوێك هێزبدەنە بەر رەوایەتی بوون‌و مانەوەیان. ئەزمونی مەرگی ئیسلامی میانەڕەو لەتونسدا، خوێندنەوەی فرەو فۆرمی شیاككەلێكی جیا‌و جۆریی هەڵدەگرێ، چون لەشكستی ئیخوانی میسردا نەدەتوانرا هەم بڵێین شكستی ئیسلامێكی میانەڕەو بوو، هەمیش نەدەتوانرا بڵێین شكستی ئەوان بوو لەهەڵبژاردن، چون ئەوان بەتۆپزی خەیاڵی خەلافەتیان شێوێنرا، ئەوان بەكۆدەتا هێنرانە خوارێ. هاوكات ئیخوانی میسر لەئێستادا وەك چۆن غەنوشی دەڵێ ئیخوان مەرجەعی ئێمە نین، بەڵام هاوپەیمانمانن، غەنوشی بۆخۆی ئەندامی ئەنجومەنی جیهانی ئەوانە، بەڵام مۆدێلەكەی هەم سەربەخۆیە هەمیش وەك میسر رەگو ڕیشەی جیهادی‌و جینایەتكاری لێسەوز نەبووە.

نەهزەی تونس بویە پاڵپشت‌و پێناوی ئەردۆگان

كەواتە شكستی نەهزەی تونسی، ئەزمونی دۆڕاوی ئیسلامی میانەڕەوەو دەستپێكی لێژبوونی گڵۆڵەی ئیسلامی میانەڕەوە كەوەكچۆن سودان‌و جەزائیریشی گرتەوە، بەوشكڵە مەغریبی خۆرئاوای عەرەبی‌و توركیای ئەردۆكانیش دەگرێتەوە. ئیدی ئیسلامییەكان بەتوندو شلەوە كاتی ئەوە هاتووە دەڕابەكانی سیاسەتی سەیرو سەمەرەیان دادەنەوەو بچنەوە نێو تونێلە تاریكەكانی مێژووی مەرگباری ئیسلامیزمی سیاسییەوە.