شاعیر‌و سه‌گه‌كه‌ی


ژیان: هاوار محه‌مه‌د
ماوه‌ی ڕابردوو له‌هه‌رێمه‌كه‌ی ئێمه‌ لیژنه‌ی فتوای ئایینی، یه‌كێكه‌ له‌ده‌زگا هه‌ره‌ تاریكخواز‌و دژه‌ ژیانه‌كان، فتوای نابه‌جێی حه‌رامكردنی به‌خێوكردن‌و پیاسه‌كردن له‌گه‌ڵ "سه‌گ"ـی ده‌ركرد.

به‌سوتفه‌ به‌رواری ئه‌م فتوایه‌ چه‌ند ڕۆژێك پاش مردنی "حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان"ـی شاعیر درا، هه‌ر به‌و جۆره‌ی به‌كوژانه‌وه‌ی مۆمێك، تاریكییه‌ك دادێ. منێك پێشتر لێره‌‌و له‌وێ به‌رگریم له‌مافی ئاژه‌ڵ كردووه‌‌و له‌جێیه‌كیشدا نووسیومه‌: "فاشیزم به‌رامبه‌ر مرۆڤ له‌فاشیزم به‌رامبه‌ر ئاژه‌ڵه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات"، نه‌متوانی نه‌كه‌ومه‌ بیری تیۆدۆر ئه‌دۆرنۆ‌و ژاك دێریدا، واته‌ جووله‌كه‌یه‌كی ئه‌ڵمانی‌و یه‌كێكی فه‌ره‌نسی، دنیای داڕزاوی ئیسلام پێیوایه‌ به‌هۆی ئه‌وانه‌یه‌وه‌یه‌ ئه‌م تاریكییه‌ی به‌سه‌ریدا هاتووه‌. ئه‌م دوو فه‌یله‌سوفه‌ مه‌زنه‌ فاشیزم ته‌نیا له‌ده‌وڵه‌ت‌و چه‌ك‌و سیلاحدا دژ به‌مرۆڤ نابینن، به‌ڵكو له‌وێیشدا ده‌یپشكنن به‌رامبه‌ر به‌ئاژه‌ڵ ده‌كرێت، بۆ نموونه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وپێش به‌بڕیاری شاره‌وانی گه‌رمیان ده‌ستكرا به‌كوشتنی سه‌گه‌كان. دیسان هه‌ر "به‌ سوتفه‌" ئه‌و ڕووداوه‌ هاوكات بوو له‌گه‌ڵ هێرشێكی داعشدا له‌سنووری پارێزگای دیاله‌ بۆ سه‌ر گاگه‌لێك، چه‌كداره‌كانی داعش مانگا‌و شوانیان پێكه‌وه‌ قڕ كرد؛ له‌م ڕووداوه‌دا كوشتنی مانگاكان له‌كوشتنی ئینسانه‌كان ڕه‌نگه‌ ئێشی كه‌متر بێت، به‌ڵام به‌لای منه‌وه‌ ده‌لاله‌تی زیاتره‌. گه‌ر بوێربین ده‌بێ بڵێین كورد یه‌كێكه‌ له‌میلله‌ته‌ هه‌ره‌ فاشیسته‌كان به‌رامبه‌ر گیانه‌وه‌ران، به‌تایبه‌تی ئاژه‌ڵانی وه‌كو سه‌گ‌و پشیله‌‌و به‌راز‌و گوێدرێژ‌و هیتر. وێڕای ئه‌وه‌ ڕۆحی ئاژه‌ڵدۆستی لێره‌‌و له‌وێ كرچوكاڵێ هه‌ر هه‌بووه‌. زۆربه‌مان ده‌یان ڤیدیۆ‌و وێنه‌ی شه‌ڕڤانانی كوردمان له‌چیا‌و كێو‌و دۆڵه‌كاندا بینیووه‌ له‌گه‌ڵ ئاسكه‌كێوی‌و بزن‌و پشیله‌كان‌و هیتردا گاڵته‌وگه‌پ ده‌كه‌ن. به‌ڵام جگه‌ له‌و دوو فه‌یله‌سوفه‌ ڕۆژئاواییه‌‌و جگه‌ له‌شه‌ڕڤانه‌كان، كه‌وتمه‌وه‌ بیری هه‌ندێ له‌پارچه‌ شیعره‌كانی حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان چه‌ند ڕۆژێك بوو، له‌داخی ئه‌و هه‌موو تاریكییه‌، كۆچی كردبوو.

شه‌و ڕاشكاوه‌ ئه‌فسوونی پاییز
سه‌ری ته‌زیوی له‌په‌نجه‌ره‌وه‌ پێهێناومه‌ ده‌ر
تا غه‌می سه‌گی لانه‌وازی ژێر چۆڕاوگه‌یش ده‌خۆم
یه‌ك‌و دوانیش نین تا جله‌كانی خۆمیان بكه‌مه‌ به‌ر.. (شه‌وی پاییز).

ئه‌م مرۆڤه‌ ته‌نیا‌و مه‌غدور، غه‌می له‌و سه‌گانه‌ش خواردووه‌ وا له‌سه‌رمادا، بێ جێ‌و ڕێ هه‌ڵده‌له‌رزن. داخۆ ئه‌م شاعیره‌ له‌هه‌موو فتواچی‌و نوێنه‌ره‌كانی خودا جوانتر ڕێز له‌بوونه‌وه‌ره‌كانی خالق نانێت؟ ئایا كه‌سێك ده‌توانێ به‌بێ ڕێزگرتن له‌خه‌لیقه‌ت ڕێز له‌خالق بگرێ؟ حه‌مه‌ عومه‌ر به‌پێچه‌وانه‌ی فتواچییه‌كانه‌وه‌، له‌چاوه‌ غه‌مگیینه‌كانی سه‌گه‌ ته‌نیاكان ورد ده‌بێته‌وه‌، تاوه‌كو ببێته‌ هاوڕێیان، یان بۆ ئه‌وه‌ی باسی برسێتیی بكه‌ن. ئاخۆ خودا نه‌یتوانیوه‌ هێنده‌ خۆراك دروست بكات به‌شی سه‌گ‌و پشیله‌كانیش بكات؟ كێ گیانه‌وه‌ران له‌خواردن‌و ژینگه‌ی سروشتی خۆیان بێبه‌ش ده‌كات؟ فه‌تواچییه‌كان ده‌بێت بڵێن هه‌رچی بێت خودا نا...، ئه‌وه‌ مرۆڤه‌ وا ده‌كات. به‌ڵام ئه‌م دڵڕه‌قییه‌ی مرۆڤ له‌كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ؟ له‌وێوه‌ دێت نه‌توانێت له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵان بژی. هه‌ر كاتێ مرۆڤ ئاژه‌ڵی له‌ماڵی خۆی كرده‌ ده‌ره‌وه‌ ئه‌وا له‌ماڵی خۆیشیان ده‌یانكاته‌ ده‌ره‌وه‌. ئه‌و كاته‌ی مرۆڤ وه‌ك شتێكی پیس‌و گڵاو ئاژه‌ڵ (لایه‌نیكه‌م ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی ده‌شێت مرۆڤ له‌گه‌ڵیان بژی) له‌به‌رده‌رگاكه‌ی خۆی دووری ده‌خاته‌وه‌، ئه‌وا ڕه‌وایه‌تی به‌هه‌نگاوی قاتوقڕكردنیشیان ده‌به‌خشێت بۆ تێركردنی ئاره‌زووی فاشیستییانه‌. هه‌ڵبه‌ت وه‌ك جۆرجیۆ ئاگامبێن له‌چاوپێكه‌وتنێكیدا له‌باره‌ی ئاژه‌ڵانه‌وه‌ باسی ده‌كات، مرۆڤیش هه‌ر ئاژه‌ڵێكه‌ له‌دۆخێكی ناسروشتیدا ده‌ژی، له‌پرۆسه‌یه‌كی مرۆڤناسانه‌دا هێدی هێدی له‌ئاژه‌ڵ جوداكراوه‌ته‌وه‌. جۆرج باتای ڕیشه‌ی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ ده‌باته‌وه‌ سه‌ر ئایین. به‌بڕوای باتای سه‌رده‌مانێكی درێژ مرۆڤ له‌نێو پله‌به‌ندییه‌كانی ئاژه‌ڵدا بووه‌‌و له‌گه‌ڵیاندا له‌یه‌ك سه‌تحدا ناونشین ژیاوه‌، به‌بڕوای باتای ئایین پچڕاندنی ئه‌م ناونشینییه‌ی مرۆڤ‌و ئاژه‌ڵ بووه‌. مێژووی ئایین به‌ساتی قوربانیی ده‌ستپێده‌كات، سه‌ره‌تا قوربانی ئاژه‌ڵ‌و مرۆڤ، دواتر هه‌تا زیاتر ئه‌م سه‌تحه‌ شه‌ق ده‌بات‌و لێكجودا ده‌بێته‌وه‌، هێنده‌یش مرۆڤ له‌وه‌ دوورده‌خرێته‌وه‌ قۆچی قوربانی بێت‌و ئاژه‌ڵان شوێنه‌كانی ئه‌وانیش پڕ ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌قوربانیكردنی ئاژه‌ڵدا، بێگومان تێركردنی ئاره‌زووی تووندوتیژی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ هێشتا جیاوازه‌ له‌قڕكردنی ئاژه‌ڵ، یان هه‌مان ئه‌و شته‌ی ناوی ده‌نێین "فاشیزم به‌رامبه‌ر گیانه‌وه‌ران". ئه‌مه‌ی دووه‌میان جینۆسایده‌‌و له‌عه‌قڵی داعشئاسای وه‌كو هی جه‌ماعه‌تی فتواوه‌ دێت. حه‌مه‌ عومه‌ر دژ به‌مه‌ وتوویه‌تی:    
شه‌و نیوه‌شه‌وان پیاسه‌ی نیوه‌ شه‌و
سه‌گێكی ئاشنا به‌ڕۆیشتنی ڕێم،
چاوم ئه‌بڕییه‌ چاوانی زه‌ردی
چه‌می عاتیفه‌ی ئه‌ڕشته‌ به‌رپێم،
له‌به‌ر ڕه‌هێڵه‌ی برسێتیا.. ئای 
ڕه‌نگه‌ ئه‌و سه‌گه‌، ئێستا مردبێت
به‌ده‌م هه‌ناسه‌ی گیان ده‌رچوونه‌وه‌ 
یادێكی منی ته‌نیای كردبێت. (له‌ غوربه‌تا)

گۆڕینه‌وه‌ی نیگا له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵێكدا‌و ڕوانین له‌چاوه‌ غه‌مگینه‌كانی، هه‌ر ئه‌و شته‌یه‌ ئاگامبێن له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت ''هه‌ركاتێ گیانه‌وه‌رێك سه‌یرم ده‌كات شتێكی وه‌كو شه‌رم دامده‌گرێت''. ئه‌و چاوه‌ پڕ عاتیفانه‌ی گیانه‌وه‌ر ده‌بێت مرۆڤ تووشی شه‌رم بكات، به‌تایبه‌ت كاتێ به‌رده‌وام خه‌ریكین ژینگه‌كه‌یان وێران ده‌كه‌ین. ڕوانین له‌چاوانی سه‌گێك كرده‌یه‌كی شیعرییانه‌یه‌، ته‌نانه‌ت گه‌ر نه‌كرێت به‌شیعریش. حه‌مه‌ له‌و شاعیره‌ كه‌منووسانه‌ بوو وشه‌ زۆر مه‌سره‌ف ناكه‌ن، به‌ڵام هێنده‌ شاعیرن ده‌توانن بێ ئه‌وه‌ی پێویستیان به‌وشه‌ بێت په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵانیش بگرن. 

كوشتنی مانگاكان له‌كوشتنی ئینسانه‌كان ده‌لاله‌تی زیاتره‌

سه‌ربورده‌ی من له‌گه‌ڵ ئه‌م شاعیره‌دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تافی لاویم. له‌و قۆناغه‌دا به‌و نه‌وه‌یه‌ له‌شاعیر‌و نووسه‌ر ئاشنابووم ده‌شێت پێیان بڵێین نه‌وه‌ی "پاش ڕوانگه‌". مه‌به‌ستم له‌وانه‌یه‌ له‌ماوه‌ی نێوان كۆتایی په‌نجاكان تا حه‌فتاكان له‌دایك بووبوون‌و هه‌ریه‌كه‌یان له‌جێیه‌كه‌وه‌، به‌شێوازێكی نوێ، خه‌ریكی كار بوون له‌گۆرانییه‌وه‌ ده‌یگرته‌وه‌ تاوه‌كو فه‌لسه‌فه‌. له‌مۆسیقادا عه‌بدوڵا جه‌مال، له‌گۆرانیدا دیاری قه‌ره‌داغی، له‌شێوه‌كاریدا ڕێبوار سه‌عید‌و سه‌روه‌ت سه‌وز، له‌شاعیرانیش ئه‌م ناوانه‌ له‌وانه‌بوون به‌پاڵ ڕه‌هه‌ندییه‌كانه‌وه‌ خوێندمنه‌وه‌ ''ڕێبوار سیوه‌یلی وه‌ك شاعیر (زمانی عه‌شق‌و زه‌مه‌نی ئه‌نفال)، دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی، جه‌مال غه‌مبار، كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د، حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان''. هه‌ریه‌كه‌ له‌مانه‌ له‌خه‌یاڵی منی لاودا ئه‌فسوون‌و وێنه‌ی سیحری خۆیان هه‌بوو، گه‌وره‌ بووم‌و باشتر پێیان ئاشنابووم (به‌داخه‌وه‌) هه‌ندێكیان له‌و ئه‌فسوون‌و جوانییه‌ به‌تاڵبوونه‌وه‌؛ ئه‌مه‌ دوو هۆكاری هه‌بوو: هه‌م من چاوم كرایه‌وه‌‌و به‌به‌رهه‌می جیهانی ئاشنابووم‌و هه‌میش چه‌ند دانه‌یه‌كیان خۆیان وێنه‌ی خۆیان شكاند‌و نه‌یانتوانی به‌ئاست‌و جوانی خۆیانه‌وه‌ به‌رده‌وام بن. دیاره‌ به‌ختیار له‌هه‌مووان ئازیزتر‌و ناوازه‌تربوو هه‌ر وایش ماوه‌ته‌وه‌. جا وه‌ختێ سه‌رنجی به‌رهه‌مه‌كانیانم ده‌دا، وه‌ها تێگه‌یشتم نێوانی ئه‌م نه‌وه‌یه‌ خۆش بێت: له‌دیوانه‌ جوانه‌كه‌ی دلاوه‌ر قه‌ره‌داغیدا "ماڵێك له‌ناو زه‌ریا، ماڵێك له‌ته‌نیشت بیابان" هه‌ندێك له‌شیعره‌كانی پێشكه‌ش به‌چه‌ند هاوڕێیه‌كی خۆی كردبوو (ئه‌وه‌نده‌ی بیرم مابێت): "سه‌روه‌ت سه‌وز، ئیبراهیم چێوار، ئازاد سوبحی، كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د و..". به‌ختیار عه‌لی پێشه‌كی بۆ "له‌ غوربه‌تا"ی حه‌مه‌ عومه‌ر نوسیبوو؛ ڕێبوار سیوه‌یلی له‌"دنیای شته‌ بچووكه‌كان"ـدا وتارێكی ده‌رباره‌ی "پرۆژه‌یه‌كی شێوه‌كاریی "ڕێبوار سه‌عید" نووسیبوو؛ كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د له‌"سێگۆشه‌ی به‌رمۆدا"دا شیعرێكی پێشكه‌ش به‌"دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی" كردبوو، نایشزانم له‌هه‌مان دیواندا بوو یان دانه‌یه‌كی دیكه‌یان شیعرێكیشی پێشكه‌ش به‌(حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان) كردبوو و، ئیدی به‌مجۆره‌. وێڕای ئه‌مه‌یش، جگه‌ له‌ڕه‌هه‌ندییه‌كان، هه‌رگیز ئه‌مانه‌ له‌پڕۆژه‌یه‌كی گه‌وره‌‌و ماوه‌درێژدا پێكه‌وه‌ كۆنه‌بوونه‌وه‌. 

غه‌می له‌و سه‌گانه‌ش خواردووه‌ له‌سه‌رمادا بێ جێ‌و ڕێ هه‌ڵده‌له‌رزن

به‌لای منه‌وه‌ له‌نێو هه‌موواندا حه‌مه‌ عومه‌ر هێشتا نه‌ختێ كلاسیك ده‌ینواند، بۆیه‌ دوای دوو سێجار خوێندنه‌وه‌ی دیوانه‌كه‌ی، ئیدی بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ له‌باوه‌ش‌و ژێر سه‌رینه‌كه‌مدا نه‌مهێشته‌وه‌. ماوه‌یه‌ك دواتر خۆی له‌كلیپه‌كه‌ی عه‌دنان كه‌ریمدا ده‌ركه‌وت‌و سه‌رنجم لێدا، وه‌ختێ دووراودوور بینیم ناسیمه‌وه‌‌و ویستم بچم بۆ لای، هه‌ر زوو ڕام گۆڕی‌و دواتریش هه‌رگیز نه‌چووم؛ به‌ڵام هه‌ر وه‌ختێ له‌هه‌ر جێیه‌كدا سوتفه‌م بكردایه‌ له‌فه‌زادا هه‌ستم پێده‌كرد، چونكه‌ ئه‌و له‌بری نووسینی شیعر فه‌زای ده‌شعراند، وه‌ك چۆن سارته‌ر وه‌ختێ له‌كافتریا هه‌میشه‌ییه‌كه‌ی داده‌نیشت، فه‌زای ده‌فه‌لسه‌فاند. هه‌موو شاعیر‌و فه‌یله‌سوفێك ناتوانن به‌م جۆره‌ بن، به‌ڵام هه‌ندێ له‌سیاسی‌و مه‌لاكان ده‌توانن به‌و جۆره‌ بن؛ ئه‌م دووانه‌یان له‌هه‌ركوێدا بن هه‌وای ئه‌و شوێنه‌ بارگاوی ده‌كه‌ن، به‌ڵام پتر به‌ژه‌هر. شیعراندنی فه‌زا له‌نووسینی شیعر خۆی گرنگتره‌، له‌ته‌نیایی‌و پاییزه‌كه‌ی گرنگتره‌. دیاره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی نه‌یانده‌ناسی هه‌ستیشیان به‌و فه‌زا شیعرییه‌ نه‌ده‌كرد به‌حزوری حه‌مه‌ عومه‌ر دروست ده‌بوو. 
فه‌زا ڕه‌نگه‌ هه‌ر شوێن بێت، یان ئه‌تمۆسفێری شوێن بێت. شوێن هه‌یه‌ مه‌نگ‌و عاده‌تییه‌، هه‌واكه‌ی زۆر ناگۆڕێت، به‌ڵام وه‌ختێ فه‌یله‌سوفێك یان مۆسیقارێك یان ته‌نانه‌ت كچێكی زۆر سه‌رنجڕاكێش (له‌ پێڕی مۆدێله‌كان نا)، تێیدا ئاماده‌ ده‌بێت، هه‌ریه‌كه‌یان به‌شێوازێكی تایبه‌ت گۆڕان به‌سه‌ر فه‌زاكه‌یدا دێنن؛ حه‌مه‌یش هه‌ر وابوو. به‌هۆی ئه‌و هه‌سته‌وه‌رییه‌وه‌ هه‌یبوو، به‌هۆی ئه‌و وێنه‌ غه‌مگینه‌وه‌ وه‌ك شاعیرێك له‌هاتن‌و چوون‌و دانیشتنیدا ده‌بینرا، ته‌نانه‌ت به‌هۆی ڕوخساری‌و ستایلی پۆشینییه‌وه‌، له‌م ساڵانه‌ی دواییدا زیاتر نێوانی له‌گه‌ڵ شوێندا هه‌بوو نه‌ك له‌گه‌ڵ شیعردا، خۆی پتر ده‌بووه‌ شیعرێكی بزۆز‌و بێ وشه‌، به‌خێرایی ده‌هات‌و به‌خێرایی ده‌ڕه‌وییه‌وه‌. ئه‌و شوێنه‌ عاده‌تیانه‌ی ئه‌وی تێدا ده‌بینرا وه‌كو: چاییخانه‌ی شه‌عب، سه‌را، ده‌وروبه‌ری باخی گشتی‌و جاروبارێكیش سه‌هۆڵه‌كه‌، یان دوای ته‌واوبوونی شانۆیه‌ك له‌به‌رده‌م هۆڵه‌كه‌دا‌و پتر به‌ملپێچێكی سوور یان قاپووتێكه‌وه‌، ئا ئه‌م شوێنانه‌ی سلێمانی به‌حه‌مه‌‌و ئه‌وانیتره‌وه‌ وه‌كو ئه‌ون، میللیتر به‌ڵام شاعیرانه‌تر ده‌رده‌كه‌وتن؛ ڕه‌نگه‌ ناخۆش بێت جارێكیتر له‌شوێنێكدا سوتفه‌ی حه‌مه‌ نه‌كه‌ین‌و هه‌ست به‌و فه‌زایه‌ نه‌كه‌ینه‌وه‌ به‌وه‌ستان یان تێپه‌ڕینی ئه‌و دروست ده‌بوو. ئێستا هه‌تا بێ ئه‌و شاره‌ ناشیرینینتر ده‌بێ، گه‌ر ئه‌و نه‌وه‌یه‌ بمرن (فیزیكی‌و ڕه‌مزی)، له‌گه‌ڵیشیاندا ورده‌ فه‌زا جوانه‌كان ده‌مرن، ئیدی ڕه‌نگه‌ سه‌له‌فی‌و گه‌عده‌چی شار پڕ بكه‌ن له‌تاریكی.