ڕێبوار سیوەیلی بۆ ژیان: لەجیهانی ئێمەدا ئەوەی بەپلەی یەكەم بكوژی شیعر‌و هزری شاعیرانەیە سیاسەتە

شیعریش رەسەنترین منداڵی زمانە

ژیان: شاخەوان سدیق
بەشی یەكەم
یەكێك لەدەنگە دیارەكانی ناو كایەی رۆشنبیریی‌و ئەدەبی ئێمەیە ساڵانێكە بەرهەمەكانی لەبوارەجیاوازەكاندا دەخوێنینەوە، ئەویش رێبوار سیوەیلی یە، ئەو خاوەنی قەسیدەی بەناوبانگ‌و پڕ چێژی زمانی عەشق‌و زەمەنی ئەنفالە، جگە لەچەندین تێكست‌و كتێبی دیكە، لەم دیدارە تایبەتەی ژیان، دەربارەی چەند پرسێكی ئەدەبی دەدەوێت.

ژیان: كەباس لەشیعر دەكرێت، باس لەدایكی ئەدەب دەكرێت، واتە باس لەدایكێك دەكەین هەموو رەگەزو نەوەكانی تری ئەدەبی لەباوەش گرتوە، بۆ خۆشی قسەكردن لەسەر شیعر، قسەكردنە لەخودی ژیان خۆی، دەتوانیت بۆمان باس بكەیت ئەم هەموو تایبەتمەندیە لەشیعردا چیە هەیە؟ ئەی بەڕاست گرنگی شیعر بۆ مرۆڤ‌و ژیان چییە؟

رێبوار سیوەیلی: باشترە من لەوێوە دەستپێبكەم زمان خۆی ئەو باوەشەیە‌و شیعریش رەسەنترین منداڵی زمانە. ئەمەش بەو مانایەی زمان كۆی ئەو لێهاتوویی‌و دەرفەتانە بەشیعر دەبەخشێت، بتوانێت گوزارش لەجەوهەری خۆی بكات. جەوهەری شیعریش بریتیە لەبوون‌و بەدەستنیشانكراوی بوونی مرۆڤ وەك تاكەكەس. بەمجۆرەش، شیعر ئەو بەشەیە لەزمان، خود لەناویدا ئاشكرا دەبێت‌و خۆی دەنوێنێت. هێزی شیعر لەوەدایە چەندە گوزارش لەخودێتی‌و دانسقەیی‌و بێنموونەیی تاكەكەس دەكات. شیعر هەرگیز بابەتیی نییە‌و هەمیشە خودییە. شیعر رەنگدانەوە‌و پەرچكەرەوەش نییە، (میمیس)‌و لاساییكردنەوە نییە، (تەخنە)‌و پیشەش نییە، بەڵكە یەكسەر داهێنان‌و (پۆئیسیس)ـە. داهێنانە لەگۆڕینی روانگەی ئێمەدا بۆ ژیان‌و بوون‌و بوێریی شاعیرانەش هەر لەمەدایە بتوانێت ئەو شتانە لەسەر ژیان بڵێت بەشێوازی دیكە‌و لەژانری دیكەدا ناگوترێن. لێرەوە گرنگیی شیعر بۆ بوونی ئێمە دەردەكەوێت، چونكە لەو شوێنەی ژیان‌و بوون دەوەستێت‌و بەبنبەست دەگات، شیعر وەك رزگاركەرێك خۆی دەنوێنێت‌و ئەو دەریچانەمان بۆ دەكاتەوە، واماندەزانی نین‌و هەرگیز ناكرێنەوە. كەچی شیعر دێت‌و وەك فەریادڕەسێك كرانەوەیەك بەرپا دەكات، بۆ ئێمە هەمووی داخران بوو.

شیعر وەك رزگاركەرێك خۆی دەنوێنێت‌و ئەو دەریچانەمان بۆ دەكاتەوە، واماندەزانی نین‌و هەرگیز ناكرێنەوە

شیعری كلاسیكی كوردیی ئێمە لەهەموو زاراوەكاندا، نموونەیەكی باشی رزگاركەرانەی شیعرمان دەخاتە بەردەست.. بابەتاهیری هەمەدانی لەناو بۆمبەستی رەهاییگەریی ئایینییەوە، دەریچەی گومان‌و پرسیارمان بەسەردا دەكاتەوە. جزیری‌و خانی هەر یەكەیان لەبوارێكدا دەكەونە یاخیبوون لەواقیعی سەپاو. خانای قوبادی ساتەوەختێك بەرجەستە دەكات، بەپیرۆزكردنی فارسی‌و زمانە سەردەستەكانی دی لەو پەڕیدان‌و زمانی كوردی نەك هەر بچووككراوەتەوە، بەڵكو ئەوپەڕی سووكیش كراوە. كەچی ئەم شاعیرە دێت‌و ستایشی زمانی كوردی دەكات‌و باوەڕێك دەگێڕێتەوە بۆ دەوروبەرەكەی، ئەم زمانەش هیچی لەزمانانی دی كەمتر نییە: (ڕاسەن مواچان فارسی شەككەرەن، كوردی جە فارسی بەل شیرینتەرەن). فەقێ قادری هەمەوەندی لەناو زۆنگاو‌و لیتەی عوسمانیگەریدا، مەشخەڵی ئومێدێك دا دەگیرسێنێت‌و لەشیعر مینبەرێكی رەخنەیی دروستدەكات، نموونەی نییە.

ئەم نەرێتە بەردەوام دەبێت تا نالی‌و شیخ رەزا‌و مەحوی‌و شاعیرە نەتەوەییەكانی دیكەی ئێمە. لەهەموو ئەم وێستگانەدا شیعر رۆڵە بوونخوازانە‌و رزگاركەرانەكەی خۆی دەگێڕێت‌و دەبێتە بەشێكی گرنگ لەشوناسی ئێمە. رەنگە هەمیشە ناوەڕۆكە ماناییەكەی شیعر رازییمان نەكات، بەڵام شیعر هەر تەنیا لەمانادا قەتیس نابێت‌و شێوە دەرەكییەكەی شیعریش رزگاریبەخشانەیە، چونكە هونەرێكی پێكهاتەییە‌و لەدەنگ، مۆزیك‌و رێتم‌و ئاواز، پێكدێت‌و پەیوەندییەكی راستەوخۆیشی لەگەڵ سرووشت‌و ناخی مرۆڤدا هەیە. هەموو ئەمانە تایبەتمەندییەكی ناوازە بەهونەری شیعر دەبەخشن، وا دەكەن لەهیچ كاتێكدا مرۆڤ بیر لەدەستهەڵگرتن لەشیعر نەكاتەوە. رەنگە ساتەوەختی وا هەبن، هەست بكەین شیعر لەژێر هەڕەشەدایە، بەڵام ئەوە زیاتر شیعری خراپ دەگرێتەوە. شیعری راستەقینە هیچ دووژمنێكی هەمیشەیی نییە، بۆیە هەڕەشەی بەردەوامیشی لەسەر نییە. بۆی هەیە شیعر بۆماوەیەك هەراسان بكرێت، تەریقبكرێتەوە‌و بخرێتە پەراوێزەوە، بەڵام ئەو لەڕیزی مەیل‌و غەریزە نەمرەكانی ژیانی مرۆییە، كەی مرۆڤ دەستی لەئەڤین، سێكس، تۆڵەكردنەوە، شەڕ‌و تووڕەیی‌و ئەوانە هەڵگرت، ئەوە شیعریش باوی نامێنێت. 

زمان بۆخۆی جەوهەربەخشە، شیعریش جەوهەری خۆی لەزمانەوە وەردەگرێت

ژیان: هەمیشە باس لەشیعری نەمر‌و زیندوو دەكەین، واتە باس لەشیعرێك دەكەین خاوەن زمانێكی تایبەت‌و جیاوازە، زمانێك بتوانێت واتا قوڵەكان بەسادەی بگەیەنێتە خوێنەر، بەبڕوای تۆ تاچەند زمان دەتوانێت رۆڵی گرنگ لەبەزیندووی هێشتنەوەی شیعردا ببینێ‌؟؟

رێبوار سیوەیلی: زمان بۆخۆی جەوهەربەخشە. شیعریش جەوهەری خۆی لەزمانەوە وەردەگرێت‌و دیسانیش زمان وەبار دەهێنێتەوە. پەیوەندیی زمان‌و شیعر، هەمیشە پەیوەندخوازانەیە نەك پێگە خوازانە. ئەمیان بەبێ ئەویتریان نابن. مەسەلەكە ئەوە نییە، سەرەتا زمان مۆڵەت بەشیعر بدات‌و بڵێت: هەبە! ئەوەش نییە تا زمان نەبێت شیعریش نییە، بەڵكە پەیوەندییەكە لەزمان خۆیدایە‌و شیعر پیشاندەری ئەمەیە. لەزماندا بۆخۆی شیعرییەت هەیە، هیچ زمانێك نییە ئەم تایبەتمەندییەی نەبێت. شیعرییەتی زمان ئەو بەشەیە لەزمان دەروازە بەسەر داهێناندا دەكاتەوە‌و داهێنان لەشیعردا بەرجەستە دەكات. زمان بۆخۆی ئەوە بەشیعر دەبەخشێت شیعر دەكاتە نموونەی داهێنەرانە. بۆیە شیعر خۆی جەوهەری زمانە نەك لەدەرەوەی زمان بێت.

زمانی شیعر لەدەرەوەی بوونی رۆژانەیی زمانە، زمانێكی بەكاربەرانەیە بۆ راییكردنی كەناڵەكانی تێگەیشتن‌و كەمكردنەوەی بەهەڵەتێگەیشتن لەنێوان مرۆیەكاندا. زمان لەژیانی ئاساییدا، راییكەرە‌و كاركردی پەیوەندییەكان ئەنجام دەدات. لەم ئاستەدا زمان هەمیشە ئامرازە نەك ئامانج. وەلێ زمانی شیعری، پلەیەك لەكاركردگەرایی‌و كارڕاییكەریی دوور دەكەوێتەوە‌و داهێنان بەرجەستە دەكات، جیهان لەبیركردنەوە‌و بەرچاوی ئێمەدا دەگۆڕێت‌و ماتەوزەی زمان دەكاتە پانتایی مانەوە‌و بەمەش زمان لەخۆیدا دەبێتە ئامانج. زمانی نالی لەسادەترین بەرهەمیدا، زمانی خەڵك‌و رۆژانە نییە، هەر لەبەرئەوەش ئامراز نییە، بەڵكو لەدنیای نالییدا، زمان خۆی ئامانجە‌و لەخولگەدایە، ئەوەی نالیی‌و هەر شاعیرێكی دیكە كردوویانە، ئەوەیە ماتەوزەی زمان بكەنە چالاكەوزە. شیعر بەرهەمی ئەم رەوەندەیە، نەك ئیلهامی شاعیرانە. ئەو شیعرانە زیندوون تیایاندا، نەك پەیام‌و ناوەڕۆك بەتەنیا، بەڵكو زمانیش دەبنە شوێنمەبەست. بگرە دوا ئامانج. ئەو شیعرانە دەمێننەوە‌و لەگەڵ تێپەڕینی كاتدا، بەسەر ناچن. 

جزیری‌و خانی هەر یەكەیان لەبوارێكدا دەكەونە یاخیبوون لەواقیعی سەپاو

ژیان: سەیری رابردووی نوسەرانی ئێمە دەكەین، زۆربەیان سەرەتا بەشیعرنووسین دەستیان پێكردووەو دواتر لەشیعرەوە پەڕیونەوەتەوە بۆ ناو ژانرو رەگەزەكانی تری ئەدەب‌و رۆشنبیری، بۆ خۆشی ئەگەر سەیربكەین ئەدەبی ئێمە سەرەتاو بۆ ماوەی چەندین ساڵ هەر بەشیعر دەستی پێكردووە، بەلام دواتر زۆرێك لەوانە لەشیعر نوسین دوور كەوتونەتەوە پێتان وایە هۆكاری ئەمە چییە؟ 

ڕێبوار سیوەیلی: لەجیهانی ئێمەدا ئەوەی بەپلەی یەكەم بكوژی شیعر‌و هزری شاعیرانەیە، سیاسەتە لەكۆپییە حزبایەتییەكەیدا، ئایدیۆلۆژیایەك باڵ بەسەر رۆحی شاعیرانەدا دەكێشێت‌و لەناخەوە وشكی دەكاتەوە.. هەموو ئەو شاعیرانەی جیهانی ئێمە وەك بەڵگە بۆ ئەم قسەیە دەیانهێنینەوە، سیاسەت شاعیرێتییەكەیانی كوشتووە. نەك هەر كوشتن، بەڵكو خەڵتانی خوێنی كردوون. شاعیرگەلێكی زۆرمان هەن، بەشیعری بەرز دەستیانپێكردووە‌و پاشان لەناو ئادیۆلۆژیا‌و حزبایەتی‌و سیاسەتدا خنكاون. گۆران یەكێكە لەو نمونانە. پاشان ئیبراهیم ئەحمەد، لەئێستاشدا عەبدوڵڵا پەشێو، لەنموونەی ئەو شاعیرانەن، سیاسەت‌و حزبایەتی‌و ئایدیۆلۆژیا راپێچی ژێر چەقۆی خۆی كردوون‌و رۆحە شاعیرانەكەی لێسەندوونەتەوە. لەئەنجامی ئەمەشەوە شیعرێك هاتۆتە دەرەوە پڕە لەپڕۆتێست‌و جوێن‌و توانج‌و رق، بەڵام شیعر نییە.