ئاشبه‌تاڵی سیاسییه‌كان له‌عێراقدا

خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ دیارده‌ی هه‌ڵهاتنی به‌رپرسه‌ سیاسییه‌كان له‌عێراقدا

ژیان: ماجد خه‌لیل
خۆپیشاندانه‌كانی عێراق پێده‌نێته‌ قۆناغێكی نوێوه‌،به‌تایبه‌تی پاش په‌یامی ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی عادل عه‌بدولمه‌هدی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق، ئیدی ورده‌ ورده‌ كاریگه‌ریی كرداریی ناڕه‌زایه‌تییه‌كانی شه‌قامی عێراقی ره‌نگدانه‌وه‌ی به‌سه‌ر ته‌واوی سێكته‌ره‌كانه‌وه‌ به‌ئاشكرا بینرا.

یه‌كێك له‌دروشمه‌ زه‌ق‌و زیندووه‌كانی خۆپیشانده‌ران، به‌تایبه‌تی له‌شاره‌ شیعه‌ نشینه‌كانی باشوردا، سوتاندنی مافی هاوڵاتی بوونی ئه‌وبه‌رپرسه‌ سیاسیانه‌یه‌ هه‌ڵگری ره‌گه‌زنامه‌یه‌كی دیكه‌ی جیا له‌ره‌گه‌زنامه‌ی عێراقین. ئه‌م داواكارییه‌ هه‌وانته‌ نییه‌و هه‌ڵهێنجراوی گه‌لێ مانای نه‌خوازراوی په‌یوه‌ست به‌ متمانه‌و مافی مانه‌وه‌ی ئه‌وانه‌یه‌ له‌به‌رپرسایه‌تیدا. له‌دووای كه‌وتنی سه‌دام، زۆرێك له‌و به‌رپرسانه‌ی داینه‌مۆی پارته‌ سیاسیه‌ به‌رهه‌ڵستكاره‌كانی دژ به‌ڕژێمی به‌عس بوون، له‌ده‌ره‌وه‌ی عێراقدا گه‌ڕانه‌وه‌، بۆیه‌ شتێكی نۆرماڵ بوو هه‌شتا له‌سه‌دی ئه‌وانه‌ی جومگه‌ هه‌ستیاره‌كانی هێزو هه‌ره‌كه‌تی حوكمیان گرته‌ ده‌ست، ره‌گه‌زنامه‌ی وڵاتێكی ئه‌وروپی یان ئێرانی (به‌تایبه‌تی سه‌ركرده‌كانی ئه‌نجومه‌نی باڵای شۆڕشی ئیسلامی عێراق) یان وڵاتانی عه‌ره‌بییان له‌گیرفاندا بوو.

زانیاریی دزه‌كرای راپه‌ڕین‌و خۆپیشاندانه‌كانی عێراق به‌جۆرێكه‌ ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌كانی ئێراقی رووبه‌ڕووی شڵه‌ژان كردووه‌ته‌وه‌

ئه‌م دیارده‌یه‌ درێژه‌ی كێشا،چوون چه‌قبه‌ستنێك له‌گۆڕینی ده‌موچاوه‌كانی حوكمی عێراقدا روویدا، واتا له‌عێراقدا ده‌ستاوده‌ستی ده‌سه‌ڵات بووه‌ شتێكی مه‌حاڵ‌و میتۆدی هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی ده‌موچاوی نوێ وه‌ك مه‌ره‌كه‌بی سه‌ر كاغه‌ز مایه‌وه‌. هێزه‌كلاسیكییه‌ ئیسلامگه‌راكانی بیری سیاسیی شیعه‌و كاریگه‌ر به‌ مه‌رجه‌عییه‌تی قوم نه‌ك نه‌جه‌ف رۆڵی گه‌وره‌یان له‌وابسته‌یی كه‌سایه‌تییه‌ ته‌قلیدییه‌كان به‌كورسی حوكمه‌وه‌ هێشته‌وه‌. بۆیه‌ له‌پاش شازده‌ساڵ ده‌سه‌ڵاتی پاش سه‌دام كاره‌كته‌ره‌كان وه‌ك خۆیان مانه‌وه‌.  به‌گوێره‌ی شیكاره‌ زانستییه‌كانی دامه‌زراوه‌ی ره‌ند، قورسایی قیاده‌ی سیاسیی له‌پارته‌كان هه‌ڵێنجراو له‌ئه‌نجومه‌نی شۆڕشی  ئیسلامی‌و حزبی ده‌عوه‌دا سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌،ئه‌وان بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ی زیاد له‌بیست ره‌وتی سیاسیی‌و زیاد له‌سه‌د میلیشیای چه‌كداریی رێپێدراو. ره‌وتی سه‌در له‌ئێستادا نوێنه‌رایه‌تی دیوی زه‌قی پاشاگه‌ردانییه‌كی پۆپۆلیستی ده‌كات دروست وه‌كپارتی نوری سه‌له‌فی میسر جۆرێك له‌دژایه‌تییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر خرۆكه‌یه‌كی به‌رگریدا نیازی چاره‌سه‌ریی دۆخی وڵاتی هه‌بێت.بۆیه‌ له‌هه‌ر سیسته‌مێكی باڵاده‌ستدا پایه‌كیان له‌ده‌سه‌ڵات‌و پاكه‌ی تریان له‌ئۆپۆزسیۆندایه‌، ئه‌م سیفاته‌ سیاسییه‌ گه‌ر بۆ نوری سه‌له‌فی له‌سه‌رده‌می موباره‌كیشدا به‌ ئێستای سیسییه‌وه‌ راستبێ، ئه‌وا بۆ سه‌ركرده‌كانی سه‌دری سه‌رده‌می سه‌دام‌و ئێستای عێراقیش هه‌ر دروسته‌. 

له‌پاش شازده‌ساڵ ده‌سه‌ڵاتی پاش سه‌دام كاره‌كته‌ره‌كان وه‌ك خۆیان مانه‌وه‌

حه‌شدی شه‌عبی له‌ئێستادا شه‌ست گروپن‌و دابه‌شده‌بن به‌سه‌ر سێ بازنه‌ی سه‌ره‌كییه‌وه‌، یه‌كه‌مینیان سه‌ربه‌ فه‌رمان‌و فیكری سیاسیی مه‌رجه‌عییه‌تی نه‌جه‌فن‌و وابه‌سته‌ییان به‌ عه‌لی سیستانییه‌وه‌ ناشارنه‌وه‌، ئه‌وانه‌ زیاتر له‌بازنه‌ سیاسییه‌كه‌ی موقته‌دا سه‌درو ره‌وتی حیكمه‌ی عه‌مار حه‌كیمیشه‌وه‌ نزیكن،رێژه‌یشیان به‌ په‌نجا هه‌زار چه‌كدار ده‌خه‌ڵمێنرێ. ئه‌وانه‌ زیاتر وابه‌سته‌بوون به‌ جه‌نگی داعشو زیاتر له‌باكورو خۆرئاوای عێراقدا جێگیرن. ره‌وتی دووه‌م یان بازنه‌ی دووه‌میان به‌ حه‌شدی وه‌لائی ده‌ناسرێن، ئه‌وان وابه‌سته‌ییان به‌ مورشیدی باڵای شۆڕشی ئیسلامی ئێرانه‌وه‌ ناشارنه‌وه‌، دروست وه‌ك حزبوڵای لوبنان له‌عێراقدا رۆڵ ده‌بینن، چۆن حزبوڵا په‌رژاوه‌ته‌ سه‌ر سوریا، به‌وجۆره‌یش ئه‌وان یه‌كلابوونه‌ته‌وه‌ بۆ كێشه‌كانی ناوخۆی سوریا. زیاتر ئامڕازی ده‌ستی قاسمی سوله‌یمانین‌و ئه‌جێندایه‌كی نیشتیمانی عێراقی نایانجوڵێنێ، ئه‌مانه‌ له‌ڕووی به‌ركه‌وته‌ی مادی‌و مه‌شق‌و خاوه‌ندارییه‌تی چه‌كی قورسه‌وه‌ زۆر تۆكمه‌و ته‌یارن‌و پشتیوانی مانه‌وه‌ی به‌شار ئه‌سه‌دن‌و به‌ هه‌زاران چه‌كداریان بێ پاسپۆرت‌و ناسنامه‌ له‌شه‌قامه‌كانی دیمه‌شقدا ده‌سوڕێنه‌وه‌. سێهه‌م بازنه‌ی حه‌شدی شه‌عبی وابه‌سته‌ی نوری مالیكی‌و مه‌شعان جبوری‌و ئه‌سیل نوجه‌یفی سوننه‌ مه‌زهه‌بن. به‌ده‌ر له‌و سێ بازنه‌ هادی عامری هه‌یه‌، ئه‌و ره‌وتێكی دێرینه‌، وه‌ك ره‌وتی وه‌لائی دژی میریی نییه‌، ئه‌و خاوه‌ی ره‌وتی به‌دره‌، بوونی خۆیان زاده‌ی جه‌نگی ئێران‌و عێراقه‌، یه‌كێكه‌ له‌و ره‌وتانه‌ی هه‌م له‌گه‌ڵ تارانایه‌، هه‌میش له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریكا كۆنتاكتی به‌هێزه‌. له‌پاش سه‌دامه‌وه‌ تاوه‌كو ئێستا پازده‌ ره‌وتی سیاسیی له‌عێراقدا به‌شداری پرۆسه‌ی سیاسیین، ئه‌و پازده‌ ره‌وته‌ به‌رده‌وم له‌پێنج هاوپه‌یمانی سه‌ره‌كیدا خۆیان بینیوه‌ته‌وه‌. له‌ناو ئه‌واندا ده‌یان به‌رپرسی سیاسیی هه‌ن ژماره‌ی كاریگه‌ریی سیاسه‌تن له‌عێراقدا، بۆنمونه‌ مالیكی، عه‌بادی، جه‌عفه‌ری، سه‌در، عه‌مار، عادل مه‌هدی، عامری، مهدی موهه‌ندس‌و ده‌یانی دی هه‌موو ئه‌وانه‌ پاڵنه‌ری مانه‌وه‌یان دابه‌ش بووه‌ له‌نێوان ئێران وئه‌مریكاو وڵاتانی عه‌ره‌بیدا. هه‌ر به‌ گوێره‌ی زانیارییه‌كانی دامه‌زراوه‌ی ره‌ند سیاسییه‌كاریگه‌ره‌كانی عێراق له‌ئێستادا هه‌شتا له‌سه‌دیان خاوه‌نی ره‌گه‌زنامه‌ی ترن، هاوكات شیعه‌ سیاسییه‌كانی عێراق په‌نجا له‌سه‌دیان ره‌گه‌زنامه‌ی ئێرانییان هه‌یه‌و بگره‌ پێشینی خانه‌واده‌كه‌شیان ئێرانییه‌، ته‌نانه‌ت وه‌ك به‌رپرسانی ئێرانی ده‌ڵێن ئه‌وان نه‌ك شه‌ڕی وه‌كاله‌تمان بۆ ده‌كه‌ن، به‌ڵكو خودی ئێرانن، به‌ڵكو ئێراق به‌شێكه‌ له‌سه‌رزه‌مینی دابڕاوی شارستانییه‌تی هه‌زاران ساڵی ئێرانیی.

ئه‌و مه‌شهه‌دانه‌ ئێستای عێراق هاوشێوه‌ی لوبنانه‌

جیا له‌وه‌یش راستییه‌كی روون بۆ شه‌قامی عێراقیی ناشارێته‌وه‌، سه‌ركردایه‌تی سیاسیی عێراق بۆنو به‌رامی عێراق ناده‌ن، پرسی نیشتیمانی‌و وه‌لائی نیشتمانی‌و متمانه‌ی نیشتمانی پاشه‌كشه‌ی به‌رچاویكردووه‌، ته‌نانه‌ت زانیاریی دزه‌كرای رێكخستنه‌ په‌ره‌گرتووه‌كانی راپه‌ڕین‌و خۆپیشاندانه‌كانی عێراق به‌جۆرێكه‌ ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌كانی ئێراقی رووبه‌ڕووی شڵه‌ژان كردووه‌ته‌وه‌، به‌شێك له‌و زانیارییانه‌ دامه‌زراوه‌ هه‌واڵگیرییه‌ سعودی‌و ئیسرائیلی‌و ئه‌مریكییه‌كان به‌مه‌به‌سته‌وه‌ بڵاویان ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌ئێستادا زۆرێك له‌به‌رپرسه‌ ئه‌منییه‌كان خانه‌واده‌كانیان بردووه‌ته‌ده‌رێ، هاوكات زۆرترینی سه‌ركرده‌ داواكراوه‌كانی لای خۆپیشانده‌ران چونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات‌و زۆرترینیشیان له‌ئێران‌و ئه‌وروپادان.  له‌بازنه‌كانی سائرون‌و فه‌تح وده‌وڵه‌تیی یاساو حیكمه‌دا به‌بێ جیاوازی رابه‌رایه‌تی ئاشبه‌تاڵی كردووه‌، به‌تایبه‌تی به‌پێی زانیارییه‌كان سه‌ركرده‌یه‌كی ئه‌و ره‌وت‌و حزبانه‌ نییه‌ بازرگان نه‌بێت.

دروست نه‌خشی مانه‌وه‌یان وته‌ماشای رووداوه‌كان له‌دوربینه‌وه‌یه‌، دوربینی تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان! ئه‌وان له‌ئێستادا له‌دوره‌وه‌ چاودێری ره‌وشه‌كه‌ده‌كه‌ن. ئه‌و مه‌شهه‌دانه‌ ئێستای عێراق هاوشێوه‌ی لوبنانه‌، لوبنانی ئێستاو سه‌رده‌می جه‌نگی ناوخۆی حه‌فتاو هه‌شتاو نه‌وه‌د. ئه‌وده‌مانه‌ی وڵات له‌باشوره‌وه‌ ئیسرائیل‌و له‌باكوره‌وه‌ سوریا، له‌رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ فه‌تحی فه‌ڵه‌ستینی‌و له‌خۆرئاواوه‌ عه‌ره‌بی سوننی، له‌ته‌رابلوسدا مه‌سیحی‌و هتد. له‌م قۆناغه‌دا خه‌ڵكی به‌رببونه‌ یه‌ك، له‌كاتێكدا پرۆژه‌ده‌ره‌كییه‌كان ته‌راتێنیان ده‌كردو سه‌ركرده‌ بازرگانه‌كان تێكڕا هه‌ڵهاتبوون. ئێستای عێراقیش له‌ئاستانه‌ی جه‌نگێكی ناوخۆییدایه‌، جه‌نگێك جه‌وانه‌ چه‌وساوه‌كان سوته‌مه‌نی جه‌نگه‌كه‌ن‌و سه‌ركرده‌ هه‌ڵهاتووه‌كانیش بینه‌رن، بینه‌رێك له‌داهاتوودا به‌ فڕۆكه‌ی تایبه‌تی تاران‌و ڕیازو واشنتۆن‌و ئه‌نقه‌ره‌ ده‌یانهێننه‌وه‌ سه‌ر كه‌لاوه‌كانی هاوشوه‌ی ئێستای حه‌له‌ب‌و موسڵ‌و ره‌قه‌ی سوریا.