دیپلۆماسیەتی مزگەوت لەتوركیا

"دەربارەی كاریگەرییەكانی مزگەوت، قوتابخانە ئایینییەكان‌و رۆڵی نوێی (سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی/ دیانەت) لەتوركیا"

ژیان: بەرزانی مەلا تەها

سەردەق

لەراستیدا، بۆ تێگەیشتن لەوردەكاریی مێژووی كاریگەریی دامەزراوەی ئایینیی، رۆڵی رۆحانیی‌و مزگەوت لەتوركیادا، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ قۆناغی حوكمڕانیی دەوڵەتی عوسمانیی، چونكە لەم قۆناغەدا رەوتە ئایینییەكان بەسەرجەم ئاڕاستەو لقوپۆپەكانیەوە كاریگەریی ئاشكرا‌و بەرچاویان لەژینگەی كۆمەڵایەتیی، سیاسیی‌و فەرهەنگیی كۆمەڵگەی توركیدا گێڕاوە، ئەم رێبازە جۆراوجۆرانە سەرەداوی پەیوەندیی توندوتۆڵیان لەگەڵ سوڵتانە عوسمانییەكان‌و توێژە دەسەڵاتدارەكان بەستووە، لێرەشەوە ئەوان زۆرترین كاریگەرییان لەسەر نەخشەی كۆمەڵایەتیی لەتوركیادا بەجێهێشتووە. توركیا بەو پێیەی زۆرترین ژمارەی مزگەوتی تیایە، بە"وڵاتی مزگەوت" ناسراوە، هەر لێرەشەوە، مزگەوت‌و رۆحانییەكان لەژینگەی ئایینیی‌و كۆمەڵایەتیی توركیادا كاریگەریی بەهێزیان هەبووە لەسەر گەشەسەندنی پارت‌و رێكخراوە ئیسلامییەكان، بەتایبەت لەپەنجاكانی سەدەی بیستەم‌و لەماوەی حوكمڕانیی (پارتی دیموكرات)دا. پاشان لەدەسپێكی حەفتاكان‌و لەگەڵ دامەزراندنی (پارتی سیستمی نیشتیمانیی، پارتی سەلامەی نیشتیمانیی)، قۆناغێكی نوێی خوێندنی ئایینیی‌و پەرەسەندنی پەیمانگەكانی پێشنوێژیی‌و گوتاربێژیی دەستیپێكرد، لەقۆناغی هەشتاكان‌و نەوەدەكانیشدا خوێندنی ئایینیی بەرەو پێشچوونی بەرچاوی بەخۆوە بینی. بەتایبەت لەپاش كۆدەتا سەربازییەكەی ساڵی 1980وە، دەوڵەت بەئامانجی بەرگرتن لەشەپۆلی كۆمۆنیستیی‌و وەستانەوە بەڕووی رەوتە چەپگەراكاندا، كەوتە تەبەنیكردنی تێزی (ئاوێتەكردنی توركیی– ئیسلامیی)‌و ئایینیی خستە خزمەت ناسیۆنالیزمی توركیی‌و رۆڵی سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینییش زیاتر پەرەی سەند. پاشان لەقۆناغەكانی دواترو لەگەڵ دامەزراندنی پارتی دادو گەشەپێداندا بەرێبەرایەتی (رەجەب تەیب ئەردۆگان)، قوتابخانەو زانكۆ ئایینییەكان بەهێزو هەرەكەتەوە بەرەوپێشچوونیان بەخۆوە بینی، پێشتر دەرچووانی ناوەندە ئایینییەكان بۆیان نەبوو توخنی دامەزراوەی سەربازیی بكەون، بەڵام لەسایەی پارتی دادو گەشەپێداندا، دەرچووانی خوێندنی ئایینیی دەتوانن خۆیان كاندید بكەن بۆ ناوەندو كۆلێجە سەربازییەكان. 

وێڕای ئامادەیی‌و رۆڵی گرنگی دامەزراوە ئایینییە جۆراوجۆرەكانی دەوڵەتی توركیا، تەكیە، خانەقا‌و رێبازە سۆفیگەراكان لەمێژووی توركیادا رۆڵێكی گرنگیان گێڕاوە لەپاراستنی شوناسی ئیسلامی توركیدا، هەرچەندە بەهۆی داخستنی تەكیەو ناوەندە سۆفیگەراكانەوە لەساڵی 1925 رۆڵ‌و كاریگەرییان قارسكرا، بەڵام لەجموجۆڵ بەردەوامبوون‌و بەپێی قۆناغبەندییە مێژووییەكان بەرزو نزمی لەئاستی چالاكیی‌و جموجۆڵە هەمەلایەنەكەیانیان روویداوە. شانبەشانی كاریگەریی ئایینییان، رەوتە سۆفیگەراكان لەرووی سیاسیی‌و كۆمەڵایەتییەوە كاریگەرییان لەسەر رێچكەی سیاسیی‌و بڕیارسازیی لەمێژووی هاوچەرخی توركیادا هەبووە. 

سۆفیگەراكان لەمێژووی توركیادا رۆڵێكی گرنگیان گێڕاوە

پێشینەی مێژوویی كاریگەریی ئایینیی‌و سیاسیی مزگەوت‌و قوتابخانە ئایینییەكان لەتوركیا

پاش، هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت‌و دەستكاریكردنی نەخشەی ئایینیی لەتوركیا، قوتابخانە ئایینییەكان زەبری توندیان بەركەوت، ئەمەش بەهۆی ئەو رێوشوێنە تونددەمارانەی، (مستەفا كەمال ئەتاتورك) دەیگرتەبەر دژ بەپەیمانگە ئایینییەكان‌و قوتابخانەكانی پێشنوێژیی‌و گوتاربێژیی. بەهاتنە پێشەوەی قۆناغی كرانەوەی دیموكراتیی لەپەنجاكانی سەدەی رابردوودا، ناوەندو قوتابخانە ئایینییەكان ئاهێكیان وەبەردا هاتەوەو سەرلەنوێ كەوتنەوە جموجۆڵ، لەقۆناغەكانی پاشتردا بوونە ناوكێك بۆ گەشەسەندنی تەوژمی ئیسلامیی لەتوركیا بەسەرجەم ئاڕاستەكانیەوە. لەساڵی 1950 بەدواوە، بەدیاریكراوی لەماوەی سەرۆكایەتیكردنی ئەنجومەنی وەزیران لەلایەن (عەدنان مەندەریس)ەوە، سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی وەك دامەزاراوەیەكی دەوڵەتیی رۆڵی بەرچاوو هەستپێكراوی گێڕاوە لەداڕشتنەوەی ژینگەو نەخشەی ئایینیی لەتوركیادا، هەنگاوو هەڵوێستێكی وەهای گرتۆتەبەر، هەماهەنگ بێت لەگەڵ تایبەتمەندیی كۆمەڵگەو دەوڵەت لەتوركیا.

(دكتۆر ئەفراح ناسر جاسم)، لەتوێژینەوەیەكدا هێمای بۆ قۆنابخانەو پەیمانگەكانی پێشنوێژیی – گوتاربێژیی لەتوركیا كردووە لەماوەی ساڵانی 1951 بۆ 1994، تێیدا بەداتا باسی لەوردەكارییەكانی پێشكەوتنی قوتابخانە ئایینییەكان كردووە، جێی خۆیەتی ئاماژە بەكرۆكی توێژینەوەكەی بكرێت. یەكێك لەو فاكتەرە كاریگەرانەی، هاریكاربوو بۆ گەشانەوەی رێوڕەوتی ئیسلامیی بەتەواوی لقوپۆپەكانیەوە، گەشەسەندنی قوتابخانەكانی پێشنوێژیی – گوتاربێژیی بوو، چونكە بەدرێژای دەیەی شەستەكان ئەو قوتابخانانە فاكتەرێكی گرنگ بوون لەهەڵبژاردنەكاندا، بەنمونە لەسەردەمی (حیزبی عەدالەت)دا، ئەو قوتابخانانە بەگرنگییەوە لایان لێكرایەوە، بەم هۆیەوە ژمارەیان لە45 قوتابخانەوە لەساڵی ( 1966-1967) بۆ 84 قوتابخانە لەساڵی 1967-1968 بەرزبۆوە، هەروەها ژمارەی قوتابیان لە13478 بۆ 29132 قوتابی بەرزبۆوە، هەر لەم قۆناغەدا بۆ یەكەمجار قوتابیان لەقوتابخانەكانی پێشنوێژیی – گوتاربێژیی وەرگیران. لەلایەكی ترەوە، لەدەیەی حەفتاكاندا‌و بەدیاریكراویی لەهەردوو ساڵی 1971-1973دا یەكەم پارتی ئیسلامیی بەرێبەرایەتیی (نەجمەدین ئەربەكان) بەناوی (پارتی سیستەمی نیشتیمانیی) لەساڵی 1971 دامەزراو، پاشتریش (پارتی سەلامەی نیشتیمانیی) لەساڵی 1973 دامەزرا، لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ قوتابخانەكانی پێشنوێژیی – گوتاربێژیی رێكخرانەوە، بەپێی یاسای 1739ی ساڵی 1973 قۆناغی ناوەندیی ئەو قوتابخانانە كرانەوە، هەروەها رێگەش بەقوتابیانی ئەو قوتابخانانە درا لەزانكۆ توركییەكاندا درێژە بەخوێندن بدەن، هەر بەپێی ئەو یاسایە دەیان قوتابخانەی پێشنوێژیی‌و گوتاربێژیی كرانەوە، تا ساڵی 1979 ژمارەیان بۆ 335 قوتابخانە بەرزبۆوە، هۆكارەكەشی دەگەڕێتەوە بۆ تێڕانینی پارتە راستڕۆكان، چونكە پێیان وابوو ئەو قوتابخانانە سەرچاوەی پێگەیاندنی كادێرگەلێكە، دەشێت بەرووی تەوژمە چەپ‌و ماركسیەكاندا بچنەوە.

شایەنی باسە، قوتابخانەكانی پێشنوێژیی – گوتاربێژیی لەدەیەی هەشتاكاندا كاریگەریی گەورەیان هەبوو لەسەر گەشانەوەی تەواوی رێوڕەوتە ئیسلامییەكان، بەدیاریكراوی لەپاش كۆدەتاكەی 12ی ئەیلولی 1980، كردنەوەی ئەوجۆرە قوتابخانانە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانیی توركیاوە وەستێنران، پاشان چەند قوتابخانەیەكی تر كرانەوە، لەوانە كردنەوەی پەیمانگەیەك لە(تونجلی) لەساڵی 1985، دوو پەیمانگە لەگەڕەكی (قارتاڵ)ی ئەستەنبوڵ، دوو پەیمانگەی تر لەئەستەنبوڵ لەساڵی 1984. هەروەها لەسەردەمی حكومەتەكەی (تورگوت ئۆزال)دا 1989-1993 گرنگییەكی تایبەتی بەو قوتابخانانە درا، رێژەی قوتابیانی قوتابخانەكانی پێشنوێژیی – گوتاربێژیی لەساڵی 1990-1991 گەیشتە 380 قوتابخانە، 100 بۆ 300 قوتابی تێیاندا دەیانخوێند، لەساڵی 1994 رێژای ئەو قوتابخانانە بۆ 392 قوتابخانە بەرزبۆوە، 171 بۆ 439 قوتابی لەخۆگرتووە. پاشانیش لەسەردەمی حوكمڕانیی (پارتی رەفاه)ی ئیسلامیدا، مزگەوت‌و قوتابخانە ئایینییەكان بوژانەوەی بەرچاویان بەخۆیانەوە بینی. 

لەسەردەمی حوكمڕانیی پارتی دادو گەشەپێداندا، مزگەوت‌و قوتابخانە ئایینییەكان بەرێژەیەكی زیاتر بەپێی بەرنامەی سیاسیی‌و ئایینیی ئەم پارتە گەشەیانكرد

دیپلۆماسیەتی مزگەوت‌و رۆڵی (سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی/ دیانەت) لەتوركیا

سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی لە3ی مارسی ساڵی 1924دا وەك دامەزراوەیەكی ئایینیی لەتوركیا هاتە دامەزراندن، هەر لەم هەمان رۆژدا، خەلافەتی عوسمانیی كۆتایی پێهێنراو هەڵوەشێنرایەوەو دادگە شەرعییەكانیش قوفڵیان لێدرا. ئەم سەرۆكایەتییە بەرپرسیاربوو لەبەڕێوەبردنی كاروباری ئایینیی لەتوركیاو گرتنەبەری رێوشوێنی نوێ بەئامانجی رێكخستنی بواری ئایینیی. سەرۆكایەتییەكە "ئەو كاروبارە تایبەتانە لەئەستۆدەگرێت، تایبەتمەندن بەبواری عیبادەت‌و بیروباوەڕ لەئایینیی ئیسلامدا، لەپاڵ بەڕێوەبردنی دامەزراوە ئایینییەكان". هەروەها بەپێی یاسا، دەسەڵات بەسەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی دراوە، ئەركی بەڕێوەبردنی تەواوی مزگەوت، تەكیەو خانەقاكان بگرێتە ئەستۆ، بەڵام لەگەڵ دەرچوونی بڕیاری داخستنی تەكیەو خانەقاكان لەساڵی 1925، دەسەڵاتەكانی سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی تایبەت بەبەڕێوەبردنی تەكیەو خانەقاكان كۆتایی پێهات. وەك لەپەیجی فەرمیی سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینییدا (www.diyanet.gov.tr) هاتووە لەساڵی 1927دا، ئەم سەرۆكایەتییە 7172 فەرمانبەری هەبووە، بەسەر 71 ناوەندو دامەزراوەدا دابەشبوون. هەروەها لەساڵی 1931 ئەركی بەڕێوەبردنی مزگەوتەكان لەتوركیا خراوەتە ئەستۆی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ئەوقاف. سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی لەتوركیا/ دیانەت، لەرۆژی دەستبەكاربوونیەوە چەندین ئەركی لەخۆگرتووە، لەناویاندا هاوكاریكردنی خزمەتگوزارییە ئایینییەكان، لەدیاریكردنی پێشنوێژو بانگخوازو موفتییەوە بگرە دەگاتە بنیاتنانی مزگەوت‌و فەتوادان‌و روونكردنەوەی حوكم‌و بابەتە شەرعیی‌و فیقهییەكان.

لەپاش سەركەوتنی پارتی دادو گەشەپێدان‌و جڵەوكردنی دەسەڵات لەتوركیا، ئەم سەرۆكایەتییە هەنگاوی گەورەی بەرەو هاژوو، بەتایبەت لەسەردەمی سەرۆكایەتیكردنی كۆماری توركیا لەلایەن رەجەب تەیب ئەردۆگانەوە، ئەم دامەزراوە ئایینییە كەوتۆتە ژێر كاریگەریی‌و روانینەكانی ئەردۆگانەوە. لەئێستاشدا، سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی/دیانەت لەدامەزراوەیەكی سەر بەدەوڵەتی توركیاوە بۆتە سەرۆكایەتییەكی سەربەخۆی ئایینیی، خزمەت بەپێڕەوو بەرنامەی سیاسیی پارتی دادوگەشەپێدان دەكات‌و لەبەرامبەر رووداوو گۆڕانكارییە سیاسییەكانی ناوچەكەش هەڵوێستیان هەیەو وەك پاڵپشتێكی گەورە لەرێگەی فەتواو هەڵوێستی ئایینییەوە پشتگیریی لەسیاسەتەكانی دەوڵەت دەكەن، وەك بینیمان لەسەروبەندی هێرشی سوپای توركیا بۆ سەر ئەزموونی رۆژئاوای كوردستان‌و هێزەكانی سوریای دیموكرات، سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی لەتوركیا (د. عەلی ئارباش)، داوای لەتەواوی هاوڵاتیانی توركیا كرد روو لەمزگەوتەكان بكەن بۆ نوێژی بەیانی ئامادەبن‌و سورەتی (ئەلفەتح) بخوێنن، ئەردۆگانیش بۆ زاڵكردنی مۆركی ئایینیی بەسەر پرۆسە سەربازییەكەدا، سوپای توركیا بە(سوپای موحەممەدیی) ناوبرد. پێشتریش ئەم سەرۆكایەتییە ئایینییە لەهێرشی توركیا بۆ سەر شاری عەفرین داوای لەهاوڵاتیانی تورك كرد سورەتی فەتح بخوێنن‌و دۆعای سەركەوتن بۆ سوپای توركیا بكەن.

وتاربێژیی لەدەیەی هەشتاكاندا كاریگەریی گەورەیان هەبوو لەسەر گەشانەوەی تەواوی رێوڕەوتە ئیسلامییەكان

لەسەردەمی حوكمڕانیی پارتی دادو گەشەپێداندا، مزگەوت‌و قوتابخانە ئایینییەكان بەرێژەیەكی زیاتر بەپێی بەرنامەی سیاسیی‌و ئایینیی ئەم پارتە گەشەیانكرد، بودجەی سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی/دیانەت لەساڵی 2019دا گەیشتۆتە 10.5 ملیار لیرەی توركیی، پێنج هێندەی بودجەی دەزگای هەواڵگریی توركیایە.

لەچوارچێوەی كارو چالاكییەكانیدا لەدەرەوەی توركیا، سەرۆكایەتیی كاروباری ئایینیی/دیانەت، لەژێر كاریگەریی‌و بەرنامەی سیاسیی پارتی دادوگەشەپێدان‌و رێبەرایەتیی ئەردۆگان‌و ئاودیوكردنی ناسیۆنالیزمی توركیدا، هەوڵ بۆ پەڕینەوەی ئیسلامی توركیی دەكات لەدەرەوەی سنووری وڵاتەكەیدا، بەنمونە، لەئەڵەمانیا (یەكێتیی ئیسلامیی توركیی) بۆ كاروباری ئایینیی 970 مزگەوت بەڕێوە دەبات‌و دەیان قوتابخانەی ئایینیی لەسایەی بەرنامەو پرۆگرامی ئەم یەكێتییەدا لەچالاكیدان. هەروەها بنیاتنانی مزگەوت، یەكێكە لەدیارترین چالاكییەكانی ئەم سەرۆكایەتییە ئایینییە، بەنمونە، ئەردۆگان لەساڵی 2016دا بەشداریی كرد لەئاهەنگی كردنەوەی "ناوەندی دیاناتی ئەمەریكا"، مزگەوت‌و دامەزراوەیەكی فەرهەنگیی گەورە لەخۆدەگرێت لەویلایەتی (میریلاند). هەروەها لەهەمان ساڵدا، ئەردۆگان یەكێك لەگەورەترین مزگەوتەكانی ئەوروپای لەشاری (كۆڵن)ی ئەڵەمانیا كردەوە. لەمساڵدا، مزگەوتێكی بەناوی (كامبریدج) لەبەریتانیا كردەوە، مزگەوتە بەشێوازێكی زۆر مۆدێرن دروستكراوەو دۆستی ژینگەیە. دواجار، ئەم سەرۆكایەتییە لەبەرنامەیدا، زۆرترین مزگەوت‌و ناوەندی ئایینیی لەوڵاتانی جیهاندا بكاتەوە، بەتایبەت ئەو وڵاتانەی، رەوەندی ئیسلامیی تێیدا بەهێزن.