بەدیعوززەمان سەعید نوورسیی (1873-1960)

" پەیامی رۆحیی نوور لە بەدلیسەوە بۆ جیهان"

ژیان: بەرزانی مەلا تەها

سەردەق
نورسییەكان، بزاوتێكی ئیسلامیی سوننەگەرا و رەوتێكی تازەگەریی سۆفی مەشرەبی نەقشبەندیین، لە بیستەكانی سەدەی بیستەمەوە لە توركیا بەدیدێكی نوێی ئایینیی و بە رۆحێكی نوێخوازیی ئیمانییەوە دەركەوتن. ناو و ناونیشانی ئەم بزاوتە ئیسلامییەK دەگەڕێتەوە بۆ دامەزرێنەر و داهێنەری ئەم رەوتە ئایینییە، بەدیعوززەمان (سەعید نوورسیی 1873-1960). نوورسیی لە قۆناغی دەسەڵاتداریی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، لە رێگەی پرۆژەی دامەزراندنی زانكۆیەكی ئیسلامیی بەناوی زەهرا، هەوڵی بۆ بڵاوكردنەوەی زانستە ئیسلامییەكان و خوێندنی قورئان دەدا، ناوبراو ویستوویەتی توركەكان لە "نوری قورئان" بەهرەمەند بكات.

 نوورسیی، وەك بیریارێكی ئیسلامیی لە رێگەی جموجۆڵەكانییەوە هەنگاوی ناوە بە ئاڕاستەی پارێزگاریكردن لە دەوڵەتی عوسمانیی، بۆیە لەساڵی 1911 بەشداریی لە رێكخراوێكی سیاسیی نهێنییدا كردووە بەناوی تەشكیلاتی مەخسوسە،  سەر بە ئیتیحاد و تەرەقی بووە، ئامانجی ئەم رێكخراوە پاراستنی قەوارەی دەوڵەتی عوسمانیی و وەستانەوە بووە بەرووی داگیركاریی ئەوروپییەكان و بانگەوازكردن بۆ جیهاد لە دژیان.

بەدەستپێكردنی راپەڕینەكەی شێخ سەعیدی پیران، لەساڵی 1925، سەعید نوورسیی لە دژی راپەڕینەكە وەستایەوە و داوای هەڵگرتنی پشێویی و ئاشووبی ناوخۆیی لەتوركیا دەكرد، ئەو دژی جەنگ و خوێنڕشتن بوو، لەگەڵ بەهێزكردنی توركیا و بەستنەوەی بوو بە جیهانی ئیسلامییەوە. بەخوێندنەوەی ژیان و خەباتی سەعید نوورسیی، دەگەین بەو راستییەی ناوبراو لایەنگری یەكێتیی ئیسلامیی بووە، كە تێیدا هەر نەتەوەیەك یاخود گرووپێكی ئیتنیكیی، بتوانێت زمان و دابونەریت و كەلتوری تایبەت بەخۆی هەبێت.

لەگەڵ دەسپێكردنی وێستگەیەكی نوێ لە مێژووی توركیا و لەقۆناغی كرانەوەی دیموكراتیدا بە رێبەرایەتیی پارتی دیموكرات، لە چلەكانی سەدەی بیستەمدا، جووڵانەوەی نوورسیی پێینایە قۆناغێكی گەشەسەندوترەوە، سەعید نوورسیی، لە زیندان ئازادكرا و چالاكیی و جموجۆڵە ئیسلامییەكان سەرلەنوێ دەستیانپێكردەوە، نوورسیی لەم قۆناغەدا، هێرشی تووندی كردە سەر پرنسیپەكانی كەمالیزم و داوای لابردن و سڕینەوەی سیماكانی ئەتاتوركیزمی دەكرد و بە ئیلحاد و بێباوەڕیی تۆمەتباریكردن، هەروەها ئەتاتوركی بە "دەجال" ناوبردووە. لە هەمانكاتیشدا، داوای گێڕانەوەی ئیسلام و گەڕانەوەی توركیای دەكرد، بۆ میراتە عوسمانییەكەی.

بنەما فیكرییەكانی بزووتنەوەی نوورسیی، پێكڕا گرێدراون، لەوانە:"گەڕانەوە بۆ سەرچاوەی پاكوبێگەردی ئیسلام و تازەگەریی ئیمانیی و وەستانەوە بەرووی شاڵاوی فیكریی دژ بە عەقیدەی ئیسلامیی. جەختكردنەوە لە یەكتاپەرستیی/ التوحید. بڕوابوون بە گۆِرانكاریی رێكخراو دوور لە پشێویی و دەمارگیریی و گۆڕانی كۆمەڵایەتیی پلە بەپلە".

ئێستا، زۆربەی نوورسییەكان لە چوارچێوەی ئیسلامی كۆمەڵایەتیی دا لە جموجۆڵدان و لە ریزەكانی (بزوتنەوەی خزمەت)دا كاردەكەن، چونكە رێبەری ئەم بزوتنەوەیە فەتحوڵڵا گولەن، یەكێكە لەو كەسایەتییە دیارانەی توركیا، كە لەژێر كاریگەریی ئەندێشەی سەعید نوورسیدا، درێژە بە جموجۆڵەكانی دەدات.

نوورسیی كێیە؟

شوناس و ناونیشانی ئەم جووڵانەوەیە، دەگەڕێتەوە بۆ ناوی سەعید نوورسیی 1873-1960.  نوورسیی لەدایك و باوكێكی كورد لە گوندی "نوورسی" لە بەدلیس لەدایكبووە. ئەو لەسەرەتای خوێندندا لەحوجرە لای شێخەكانی نەقشبەندیی لە نوورسی – گوندێكە لە نزیكی بەدلیس و خانەقای موكوس لە ئەرواس، فەقێیەتیی كردووە. پاشان لە وان و مێردین، دەستی بەچالاكیی و بانگخوازیی كردووە. لەجەنگی یەكەمی جیهانیدا، لەلایەن رووسەكانەوە قۆڵبەستكراوە و لەگەڵ بڕێك لە قوتابییەكانیدا رەوانەی سیبریا كراون، پاش دوو ساڵ و نیو لە سیبریاوە بەرەو پترسبۆرگ هەڵاتووە، پاشان گەیشتووەتە پۆڵەندا و گەڕاوەتەوە بۆ ئەستەنبوڵ و مەدالیای جەنگی پێبەخشراوە. لەسەردەستی سەعید نوورسیی، ئەم بزاڤە ئایینییە نوێنەرایەتیی ئاڕاستەیەكی ئیسلامیی تازەگەریی و قەوارەیەكی خاوەن باگراوندی سیاسیی كردووە. جووڵانەوەكە، لە ناوچە رۆژهەڵاتیەكانی توركیادا پشتگیرییەكی بەرفراوانی لێكراوە، بەتایبەت لە ئەنادۆڵ كە ئابوورییەكی سوننەتیی هەبووە، سەعید نوورسیی، لە تەواوی ئەم ناوچانەدا دەستی بە چالاكیی و بانگخوازیی كردووە.

سەرەنجام، لەساڵی ،1960 پاش ململانێیەكی درێژخایەن لەگەڵ دەسەڵاتدارانی توركیا لە شاری ئورفە لە تەمەنی 87 ساڵیدا لە (ئولو جامع) كفن و دفن كراوە، پاشان لەلایەن دەسەڵاتی كۆدەتاچیی توركیاوە، لە گۆڕەكەی دەرهێنراوە و شوێنبزركراوە.

بنەما فیكرییەكانی جووڵانەوەی نوورسیی، دەگەڕێتەوە بۆ روانین و تێگەیشتنی قووڵ و بەرفراوانی سەعید نوورسیی، لە زانستە ئیسلامییەكاندا و تێگەیشتن و ئەزمكردنی ورد و درشتی بابەتەكانی عەقیدە و ئیمان.

ئیسلام گرنگترین كۆڵەكەكانی فیكری سیاسیی نوورسییە و پتر جەختی لە گرنگیی پەروەردە و بانگەوازیی ئایینیی كردووەتەوە، بە ئامانجی بەرەنگاربوونەوەی شاڵاوی فیكریی رێكخرا‌و، دژ بە ئیسلام لە توركیا. نوورسیی لە سەرئەم بنەمایە، بڕیاریدا لە رۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ زانكۆیەكی ئایینیی بونیاد بنێت، بەهەمان شێوەی زانكۆی (ئەزهەر) لە میسر ‌و ناوی قوتابخانەی (زەهرا)ی لێناوە. ئامانج لە بونیاتنانی زانكۆكە، خوێندنی قورئانی پیرۆز ‌و پێكڕاگرێدانی زانستە ئایینییەكان بووە بە زانستە گەردوونییەكانەوە، لەپاڵ گێڕانەوەی ئیسلام بۆ پاك و بێگەردییە رەسەنەكەی، هەروەها تازەكردنەوەی بانگەوازكردن بۆ ئیمان لە رێگەی بەرزكردنەوەی فیكری ئیسلامیی، ئەمەش لە رێگەی پێكڕاگرێدانی زانستە شەرعییەكان‌ و زانستە گەردوونییەكان لە قوتابخانە حكومییەكاندا.

 نوورسی، بەهۆی داواكردنی دامەزراندنی زانكۆیەكی ئیسلامیی لەمشێوەیە، لە پارێزگا كوردنیشینەكانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی ناوبانگی دەركرد، ناوی زەهرای لێنا، بۆ دامەزراندنی ئەم زانكۆیە، راستەوخۆ لە (وان)ەوە چووەتە ئەستەنبوڵ تاوەکو داواكارییەكەی بگەیەنێت بە سوڵتان عەبدولحەمید، بەڵام بەهۆی شەڕی باڵكان‌ و جەنگی یەكەمی جیهانییەوە، دانەمەزرا.

لە كۆتایی چلەكاندا سەعید نوورسیی، بووە مایەی خەتەرناكیی لە سەر پارتی گەلی كۆماریی، بۆیە پارتەكە کەوتە خۆیی و  نوورسیی و ژمارەیەك لە شوێنەكەوتووەكانی راپێچی دادگا كرد، لەمبارەیەوە، نوورسیی بەمشێوەیە بەرگریی لە خۆی دەكات:" ئەلحەق بەهیچ شێوەیەك نیازم نییە جڵەوی دەسەڵات بگرمە دەست، ئەوەی من هەوڵی بۆدەدەم ئەوەیە، نەتەوەكەم بەرە‌و رێگەی راست هۆشیار بكەمەوە، رێگەی خوای عەزیز‌ و حەكیم...ئێمە هیچ رێكخراوێكی تایبەتمان نییە، ئێمە لە دەرێی سیاسەتداین، كتێبەكەمان پەیامی نوور بەبێ بوونی قوتابخانە دەخوێندرێتەوە، نە پرۆگراممان هەیە و نەحاڵ و باریشمان هەیە، بەڵكو قوتابخانەیەكی رۆحییە و قورئانی دابەزێندراو نووسیوویەتی".

یەكێكی تر لە قۆناغەكانی چالاكیی و رۆڵبینینی سەعید نوورسیی، دەگەڕێتەوە بۆ پەنجاكانی سەدەی بیستەم، بەدیاریكراویی، لە پاش هەڵبژاردنەكانی 1950 و سەركەوتنی پارتی دیموكرات. نوورسیی لەپاش كۆتایی هاتنی هەڵبژاردنەكان، بروسكەیەكی پیرۆزبایی ئاڕاستەی جەلال بایار، كردووە و هیوای خواستووە، خودا لە پێناو خزمەتكردنی ئیسلامدا، سەری بخات. جەلال بایار، بە بروسكەیەكی سوپاس و پێزانینەوە وەڵامیداوەتەوە، باس لە وە دەكرێت كە قوتابیانی نوور لە دەرەنجامی هەلومەرجی سیاسیی و ئابووریی قوورس لە وڵاتدا، لە هەڵبژاردنە پارلەمانییەكەی ساڵی 1950دا لە بەرژەوەندی پارتی دیموكرات دەنگیانداوە. پاشان بە بۆنەی سەركەوتنی پارتی دیموكرات لە هەڵبژاردنەكاندا، نوورسیی پەیامێكی ئاڕاستەی عەدنان مەندەریس كردو‌وە، تێیدا هۆشیاریداوە كە سیستەمی سێكیۆلار لە توركیا، گەلی لە رێگەی ئیمان لاداوە، هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سیاسەتی مۆدێرنیزە ‌و بە رۆژئاواییكردنی كۆمەڵگە.

كوتبوونی نوورسییەكان

"یەنی ئاسیا، مەدزەهراییەكان"

لەپاش لە دنیادەرچوونی سەعید نوورسیی، بزووتنەوەی نوورسیی دووچاری ناكۆكیی و كوتبوونی ناوخۆیی بویەوە، یەكێك لەوانە (بزووتنەوەی یەنی ئاسیا – كیشوەری ئاسیای نوێ)ە، ئەم بزووتنەوەیە رۆژنامەیەكیان بەناوی یەنی ئاسیاوە دەركردووە. یەكێكی تر لەو بزووتنەوانەی لە نوورسییەكان جیابوونەوە، بزووتنەوەی مەدزەهرا بوو، یەكێكە لە نموونە ئاشكراكانی تۆخبوونەوەی ناسیۆنالیزم لەلایەن بزووتنەوەیەكی ئیسلامییەوە.

لەساڵی 1989 مەدزەهراییەكان، رۆژنامەیەكیان بەناوی بانگەواز دەركردووە. بزووتنەوەی مەدزەهرا، لەلایەن م.س سەیهانزادەوە رێبەرایەتیی كراوە. ئەم بزووتنەوەیە بە چڕبوونەوە لەرابردووی كوردانەی سەعید نوورسیی، پێیانوابووە: "هەموو گرووپێكی ئیتنیكیی دەبێت دەوڵەتی تایبەت بەخۆی هەبێت، پاشانیش دەبێت ئەم دەوڵەتە فیدراسیۆنێكی ئیسلامیی پێكبهێنێت. هەروەها لەو بڕوایەدابوون، كە دەبێت كوردەكان كۆماری ئیسلامیی كوردستان بونیاد بنێن، دەوڵەتێكی لەمشێوەش، دەبێت ببێتە ئەندام لە فیدراسیۆنی دەوڵەتە ئیسلامییەكە. دیسانەوە پێیانوابووە ئەو فیدراسیۆنە دژی پرنسیپی (أمە)ی ئیسلامیی نییە، بەپێچەوانەوە ئەم قەوارە سیاسییە دەبێتە هۆی خۆشبەختی بۆ سەرجەم كۆمەڵگە ئیسلامییەكان، بەبێئەوەی لەلایەن كۆمەڵگە ئیسلامییەكانی ترەوە، بچەوسێندرێنەوە.