نوێنەری حکومەتی هەرێمی کوردستان لە بەریتانیا: حکومەت سەرقاڵی دروستکردنی ئامێرێکە تاوەکو خەڵک پشکنین بۆ خۆیان ئەنجامبدەن


نوێنەری حکومەتی هەرێمی کوردستان لە بەریتانیا رایدەگەیەنێت، بەریتانیا ئێستا سەرقاڵی دروستکردنی (ئه‌نتی بۆدین) کە ئامێرێکی تێستکردنە و هاووڵاتی خۆی ده‌توانێت پشکنین بۆ خۆی بکات، ئه‌گه‌ر سه‌رکه‌وتووبوون له‌ درووستکردنی له‌ماوه‌یه‌کی که‌مدا به‌سه‌دان هه‌زار به‌رهه‌م دێنن.

ژیان_کۆچەر عەزیز: کاروان جەمال تاهیر، نوێنەری حکومەتی هەرێمی کوردستان لەم چاوپێکەوتنەدا لەگەڵ (ژیان) باس لە دابەزینی پاوەندی بەریتانی و کاریگەری لەسەر ئابووری ئەو وڵاتە و، هەنگاوەکانی حکومەتی بەریتانیا دەکات بۆ رووبەڕووبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا، هەروەها دەڵێ: مەبەستی جۆنسن لە چاوەڕوانی مەرگی کەسە ئازیزەکانتان بن بە هەڵە لێکدراوەتەوە "تاوەکو ئێستا یەک کوردی باکووری کوردستان تووشی ڤایرۆسی کۆرۆنا بووە".

ژیان: پێشبینیدەکرێت پاوەندی بەریتانی زیاتر داببەزێت؟

کاروان جەمال تاهیر: پاوه‌ندی ستێرلینی به‌رامبه‌ر دۆلار به‌ڕێژه‌ی ٤٠% دابه‌زی که‌ ئه‌مه‌ش نزمترین ئاسته‌ له‌ ساڵی ١٩٨٠ وه‌ تاوەکو ئێستا، هۆکاره‌که‌شی زۆرن له‌وانه‌ چونه‌ ده‌ره‌وه‌ی به‌ریتانیا له‌ یه‌کێتی ئه‌وروپا، به‌ڵام زۆر به‌تایبه‌تی به‌هۆی ڤایرۆسی کۆرۆنا و ده‌رهاویشته‌کانییه‌تی که‌ بووەته‌ هۆی داخستنی زۆربه‌ی کارگه‌و بزنس و که‌رته‌کانی تایبه‌ت له‌لایه‌ک و به‌رزبونه‌وه‌ی خواست له‌سه‌ر دۆلار، به‌ڵام ئێستا ئارامییه‌کی به‌خۆوه‌ بینیوه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی حکومه‌تی به‌ریتانیا پاکێجێکی ٣٣٠ ملیارد پاوه‌ندی ڕاگه‌یاندووه‌ بۆ هاوکاری که‌رتی تایبه‌ت، ئه‌مه‌ش پاوه‌ندی له‌ئاستێکدا ڕاگرتووه‌ و پێناچێت زیاتر دابه‌زێت. 

ژیان: چەند کورد لە بەریتانیا هەیە، رێژەی تووشبووان بە گشتی و کورد لەوێ چەندە؟

کاروان جەمال تاهیر: له‌ڕاستیدا تاوەکو ئێستا ئامارێکی ته‌واوه‌تی و فه‌رمی نییه‌ له‌سه‌ر ژماره‌ی کورد له‌ وڵاتی به‌ریتانیا، به‌ڵام ره‌وه‌ندی کوردی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ و به‌ نافه‌رمی بە ٩٠ بۆ ١٠٠ هه‌زار کەس مەزەندە دەکرێن.  سه‌باره‌ت به‌ تووشبووانیش تاوەکو ئه‌مڕۆ ١٩ ئازار ژماره‌ی تووشبووان له‌ تێکڕای شانشینی یه‌کگرتوو سێ هەزار و  ٢٦٩که‌سه‌، له‌وانه‌ ٦٥ یان چاکبوونه‌ته‌وه‌، ١٤٤ که‌سیش گیانیانله‌دەستداوە، له‌ نێویاندا هاووڵاتییه‌کی کوردستانی باکوور ته‌مه‌ن ٥٥ ساڵ گیانیلەدەستداوە.

ژیان: پێشبینی دەکرێت چەند کارمەندی کەرتی تایبەت بێکار ببن و زیانی ئابووری چەند بەر ئەو وڵاتە دەکەوێت؟
کاروان جەمال تاهیر:
به‌دڵنیاییه‌وه‌ په‌تای ڤایرۆسی كۆڕۆنا چه‌ند زه‌ره‌رێکی گه‌وره‌‌ ده‌دات له‌ ته‌ندرووستی هاووڵاتییان و سیستمی ته‌ندروستی، به‌هه‌مانشێوه‌ش زه‌ره‌رێکی گه‌وره‌ ده‌دات له‌ ئابووری هاووڵاتییان و سیسمی ئابووری. تاوەکو ئێستا به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان بێکاری ده‌رنه‌که‌وتووه‌، که‌رته‌کانی تایبه‌ت داوا له‌کارمه‌ندانیان ده‌که‌ن خۆبه‌خشانه‌ و به‌بێمووچه بچنه‌ ماڵه‌وه‌ ، هاوکات‌ ده‌ستیانکردووه‌ به‌وه‌ی که‌ ژماره‌یه‌کی زۆر کارمه‌ندیان له‌ماڵه‌کانیان‌ کاره‌کانیان ئه‌نجامبده‌ن و ته‌کنه‌لۆجیای پێشکه‌وتووش هاوکاره‌، به‌ڵی ترسی زۆر هه‌یه‌ له‌ده‌ره‌نجامی ئیفلاسی ژماره‌یه‌ک کۆمپانیا له‌م دۆخه‌دا، کارمه‌نده‌کانیان بێکار بمێننه‌وه‌، زیانه‌ ئابوورییه‌کان قه‌به‌و گه‌وره‌ ده‌بن و قوربانی زۆر ده‌بێت.  شانبه‌شانی ئه‌مه‌ش هه‌ندێک شوێن ده‌رفه‌تی کاریان دروستکردووه‌ به‌هۆی که‌ هاووڵاتییه‌کی زۆر ئێسته‌ له‌ماڵه‌کانیان نایه‌نه‌ ده‌ر‌و خواستی دیلیڤه‌ری زیادییکردووه‌، بۆ نموونه‌ سوپه‌رمارکێتی مۆرسۆن که‌ یه‌کێکه‌ له‌ مارکێته‌ گه‌وره‌کان به‌ هۆی زیادبوونی خواستی دیلیڤه‌ری سێ هه‌زار ده‌رفه‌تی کاریان ڕاگه‌یاندووه‌ بۆ کاری دیلیڤه‌ری.

ژیان: دۆخی ئێستای بەریتانیا چۆنە؟
کاروان جەمال تاهیر:
وه‌ک زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان، ناڕوونی نادیاری، شڵه‌ژانی هاووڵاتیان، پێچانه‌وه‌ی بازاڕه‌کان، چونکه‌ ئه‌مه‌ جه‌نگێکه‌ له‌گه‌ڵ دوژمنێک که‌ نازانیت له‌کوێیه‌، نازانیت کێیه‌ ده‌یگوازێته‌وه‌ له‌شوێنێک بۆشوێنێکی تر، هاووڵاتیان به‌گشتی له‌ په‌شۆکاوییه‌کی  زۆردان، به‌ڵام ژیان به‌رده‌وامه‌ و هه‌وڵه‌کان به‌رده‌وامن بۆ ڕوبه‌ڕووبونه‌وه‌ی ئه‌م دوژمنه‌.

ژیان: پلانی حکومەت بۆ رووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکان چییە؟
کاروان جەمال تاهیر:
پلانه‌کانی حکومه‌تی به‌ریتانیا زۆرن له‌چوارچێوه‌ی چوار قۆناغدان و به‌پێی پێویست و له‌کاتی گونجاو قۆناغ به‌قۆناغ جێبه‌جێده‌کرێن. مه‌ترسییه‌کانی زه‌ره‌ری گه‌وره‌ی ئابووری لای حکومه‌ت زۆر له‌به‌رچاوگیراوه‌، بۆیه‌ وا ده‌بینرێت که‌ به‌ریتانیا سیسته‌ له‌ جێبه‌جێکردنی قۆناغه‌کانی و گواستنه‌وه‌ له‌ قۆناغێکه‌وه‌ بۆ قۆناغێکی تر، ئه‌مڕۆ حکومه‌ت بڕیاری دا که‌ له‌ڕۆژی هه‌ینییه‌وه‌ ٢٠ی ئازار (که‌ هه‌رخۆی پشووی ئیسته‌ره‌ بۆ ٣ هه‌فته‌ )خوێندنگه‌کان دابخات تاوەکو کاتێکی نادیار، به‌ڵام خوێندنگه‌کان کراوه‌ ده‌بن بۆ منداڵانی ئه‌و دایک و باوکانه‌ی که‌ له‌ سێکته‌ره‌ پێویسته‌کان بۆ ئه‌م دۆخه‌ کارده‌که‌ن بۆ نموونه‌ (ئه‌وانه‌ی له‌که‌رتی ته‌ندرووستی کارده‌که‌ن، مامۆستا و نێرسه‌کان، پۆلیس و پۆلیسی سجنه‌کان، چاکسازییه‌کان، ئاگرکوژێنه‌ره‌وه‌کان، ئه‌وانه‌ی له‌ وه‌زاره‌تی به‌رگری کارده‌که‌ن)، حکومه‌تی به‌ریتانیا یاسای تایبه‌تی ده‌رکرد که‌ ده‌سه‌ڵات ده‌دات به‌حکومه‌ت هه‌نگاو بنێت بۆ ده‌رکردنی ڕێوشوێنی توند له‌ هه‌فته‌کانی ئاینده‌ تایبه‌ت به‌ که‌مکردنه‌وه‌ی قه‌ره‌باڵه‌غی و له‌وانه‌ داخستنی باڕو چێشتخانه‌کان و دواخستنی یارییه‌کانی فوتبۆڵ و داخستنی ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ هێڵه‌کانی ژێرزه‌وی شه‌مه‌نده‌فه‌ر و ..هتد. به‌هه‌مانشێوه‌ چه‌ند پاکێجێکی ڕاگه‌یاندووه‌ بۆ هاوکاری ئابووری و بودجه‌یه‌کی زه‌به‌لاحی بۆ ته‌رخانکردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئابوورییه‌که‌یان دانه‌ڕمێت و دیاره‌ پاکێجه‌کان وورده‌کاری زۆره‌. هه‌روه‌ها بانکی ناوه‌ندی سودی بۆ ڕێژه‌یه‌کی زۆر دابه‌زاندووه‌ بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی بارگرانی له‌سه‌ر هاووڵاتیان که‌ پاره‌ی بانکیان له‌سه‌ره‌، وه‌یان بۆ ئه‌وه‌ی کۆمپانیاکان و بزنسه‌کان بتوانێت قه‌رز بکه‌ن به‌سودی زۆرکه‌م بۆ دابینکردنی پێداویستییه‌کانیان و پێدانی مووچه‌.

ژیان: هەموو بەریتانیا 5000 جیهازی هەناسەدانی دەستکردی هەیە، کەرتی تەندروستی و کۆمپانیاکان پلانیان چییە بۆ زیادکردنی ئەو ژمارەیە؟
کاروان جەمال تاهیر:
قه‌یرانه‌که‌ گه‌وره‌یه‌ و کاریگه‌ری کردووەته‌ سه‌ر سیستمی ته‌ندرووستی جیهانی، هیچ ووڵاتێک به‌خه‌یاڵیاندا نه‌هاتووه‌ که‌ ڕۆژێک ڕووبه‌ڕووی دوژمنێکی وا مه‌ترسیدار ده‌بنه‌وه‌، بۆیه‌ ئاماده‌کاری نه‌بووه‌، که‌رتی گشتی ته‌ندروستی به‌ریتانیا له‌ هه‌وڵی به‌رده‌وامدایه‌ بۆ خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ دۆخه‌که‌، رێنماییه‌کانیانی زیاتر کردووه‌ بۆ خۆپارێزی، چونکه‌ ئه‌وه‌ تاوەکو ئێستا تاکه‌ چاره‌سه‌ره، هاوکات حکومه‌ت داوای له‌ گشت کۆمپانیاکانی ته‌ندروستی کردووه‌ که‌ زۆرترین جیهازی هه‌ناسه‌دان درووست بکه‌ن، فشارێکی زۆریان له‌سه‌ره‌ بۆ تێستکردن، تاکو ئێستا نزیکه‌ی ٦٥ هەزار  تێستیان کردووه‌، ژماره‌ی داواکاری تێست زۆر له‌وه‌ زیاتر، بۆیه‌ ئێسته‌ خه‌ریکی دروستکردنی (ئه‌نتی بۆدین) کە ئامێرێکی تێسته‌ هاووڵاتی خۆی ده‌توانێت تێستی خۆی بکات ئه‌گه‌ر سه‌رکه‌وتووبوون له‌ درووستکردنی له‌ماوه‌یه‌کی که‌مدا به‌سه‌دان هه‌زار به‌رهه‌م دێنن.

ژیان: بۆچی جۆنسن و حکومەت نایانەوێت ناوەندەکانی خوێندن دابخرێن؟
کاروان جەمال تاهیر:
بڕیاریان دا دابخرێت له‌ ئەمڕۆوە، به‌ڵام هۆکاری دواکه‌وتنه‌که‌ی به‌پێی لێکدانه‌وه‌ی شاره‌زایانی حکومه‌تی به‌ریتانیا ئه‌وه‌یه‌ که‌ جگه‌ له‌وه‌ی ده‌رهاویشته‌کانی داخستنی قوتابخانه‌کان یه‌کجار زۆرن، هاوکات پێیان وایه‌ ‌ هه‌ر هه‌نگاوه‌ ئه‌گه‌ر له‌کاتی خۆیدا نه‌ندرێت کاریگه‌ری دروست ناکات، ئه‌مان هاوکێشه‌ی ماتماتیکیان داناوه‌ بۆ قۆناغه‌کان و بڕیاره‌کان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌ده‌ن بۆ دواخستنی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌که‌. له‌لایه‌کی دیکەوە داخستنی خوێندنگه‌کان په‌یوه‌ندی ناڕاسته‌وخۆی به‌ ئابووری و زۆر بابه‌تی دیکەوە هه‌بووه‌ به‌پێی تێڕوانینی حکومه‌ت، ئه‌گه‌ر خوێندکاران نه‌چنه‌وه‌ بۆ ده‌وام ده‌بێت دایکوباوکیان لایان بمێننه‌وه‌ و نه‌چنه‌ سه‌ر کاره‌کانیان ئه‌مه‌ش ده‌رهاویشته‌کانی زۆرن‌، ئه‌وه‌تا مه‌کته‌به‌کان بۆ منداڵانی ئه‌و دایک و باوکانه‌ کراوه‌ ده‌بێت که‌ له‌سێکته‌ره‌ گرنگه‌کان کارده‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ی نه‌وه‌ستێت.

ژیان: قەبارەی زیانەکانی بەریتانیا بە چەند دەخەمڵێنرێت وەک ئەوەی میدیاکانیان باسی لێ وەدەکەن زیانی گەورە بەر ژێرخانی ئابوری ئەو وڵاتە دەکەوێت؟

کاروان جەمال تاهیر: به‌دڵنییاییه‌وه‌ ئابووری گه‌وره‌ترین زه‌ره‌ری به‌رده‌که‌وێت به‌ تایبه‌تی ناوه‌نده‌کانی بۆرسه‌ و سه‌همه‌کان، ئیفلاسی کۆمپانیاکان و به‌ تایبه‌تی کۆمپانیاکانی گه‌شت و هێڵه‌کانی ئاسمانی که‌ ئه‌مانه‌ یه‌کسه‌ر ده‌رکه‌وتن به‌هۆی نه‌مانی گه‌شت و هاتووچۆ و پاشان له‌ ماوه‌ی ٣ بۆ ٤ مانگی ئاینده‌ قۆناغ به‌قۆناغ کاریگه‌رییه‌کان له‌سه‌ر که‌رتی تایبه‌ت ده‌رده‌که‌ون.

ژیان: مەبەستی ئەو قسەیەی جۆنسن چی بوو کە وتی چاوەڕوانی مەرگی ئازیزانتان بن، ئایا جۆنسن دەیەوێت زیانێکی گیانی زۆر بەر وڵاتەکەی بکەوێت؟
کاروان جەمال تاهیر:
من پێموابێت به‌هه‌ڵه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی لێکدرایه‌وه‌، مه‌به‌سته‌که‌ی ئه‌وه‌بووه‌ که‌ ئه‌م ڤایرۆسه‌ زیاتر و خێراتر کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر به‌ساڵاچوان و له‌ده‌ستیان ده‌ده‌ین، هەروەها ویستی هاووڵاتیان له‌ مه‌ترسی دۆخه‌که‌ ئاگاداربکات بۆ ئه‌وه‌ی پابه‌ندی ڕێنماییه‌کان بن به‌ساڵاچووان له‌ماڵه‌کانیان بمێننه‌وه‌ و ڕۆژبه‌ڕۆژیش ڕێنمایی نوێده‌رده‌که‌ن تایبه‌ت به‌دۆخه‌که‌. 

ژیان: چاوەڕێدەکەن دۆخەکە بگات بەکوێ؟ 
کاروان جەمال تاهیر:
دۆخه‌که‌ مه‌ترسیداره‌ و هه‌نگاوی پێویست و خۆپارێزی به‌پێی ئه‌و رێنماییانه‌ی که‌ له‌ لایه‌نه‌ ته‌ندرووستییه‌کان ده‌رده‌چن تاکه‌ چاره‌سه‌ره‌ هه‌رهیچ نه‌بێت ٣ تاوەکو٤ مانگی داهاتوو، تاوەکو توێژه‌رانی وڵاتان دژه‌ ڤایرۆسه‌که‌ ده‌دۆزنه‌وه.‌ خوێندنگه‌کان داخران و تاقیکردنه‌وه‌کانی مانگی ئایار و حوزه‌یرانی ئه‌مساڵ ئه‌نجام نادرێن. له‌لایه‌کی دیکەوە توێژه‌ران و شاره‌زایانی به‌ریتانیا شه‌ووڕۆژیان خستووەته‌ سه‌ر یه‌ک بۆ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ر (ڤاکسین) بۆ ڤایرۆسی کۆڕۆنا
 دابه‌زێت.