وردەكاری كەمكردنەوەی مووچەی فەرمانبەران لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە ئاشكرادەكرێت


بەهۆی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆناو كەمبونەوەی بەكاربەری نەوت، نرخی نەوت لەسەر ئاستی جیهان دابەزینی بەرچاوی بەخۆوە بینی، بەجۆرێك كەمترین نرخی لە17 ساڵی رابردوو تۆماركرد، زەرەرمەندی یەكەم-یش لەو دابەزینە، ئەو وڵاتانەن لە ئاستێكی بەرزدا پشت بە داهاتی نەوت دەبەستن، لەنێویشیاندا عێراق و بەتایبەتتریش هەرێمی كوردستان.

شادان حەسەن 
ژیان : سلێمانی
حكومەتی هەرێمی كوردستان بەهۆی كەمبونەوەی داهاتی نەوتەوە ئەگەرێكی زۆرە بەناچاری دوبارە دەست بۆ مووچەی فەرمانبەران ببات و لەو روەشەوە چەند هەنگاوێك بگرێتەبەر.
زانیاری ورد لەسەر پلانی حكومەت بۆ كەمكردنەوەی مووچە

بەپێى زانیاریەكانی ژیان، ئەو دۆخەی هاتووەتە پێشەوە وایكردوە، حكومەتی هەرێم هیچ دڵنیاییەكی بۆ موچەی فەرمانبەران نەبێت، ئەوەش لەیەكەم ساتی دەستپێكردنی رێكارەكانی خۆپارێزی  لەڤایرۆسی كۆرۆنات دەركەوت و تاوەکو ئێستا بەشێكی زۆر فەرمانبەران ماوەی زیاتر لە 15 رۆژە مووچەی مانگی 12ی ساڵی رابردویان وەرنەگرتوە.

لەزانیاریەكانی ژیان هاتوە، رۆژی 17ی ئاداری ئەمساڵ، حكومەتی هەرێم لیژنەی روبەروبونەوەی قەیرانەكانی بەسەرۆكایەتی مەسرور بارزانی پێكهێنا، بەمەبەستی دووبارە دانانی سیستمێكی نوێی مووچەو دەستكاریكردنی مووچەی فەرمانبەران لەژێر ناوی چاكسازیەوە، هەرچەند تا ئێستا وردەكاری كۆبونەوەكەی 17ی ئادار بەفەرمی رانەگەیەندراوە، بەڵام یەكێك لەخاڵەكان بڕیاردراوە لەچوارچێوەی یاسای چاكسازیدا، دارایی گشتی هەرێمی كوردستان بەئاراستەی خزمەتكردنی هاوڵاتیان و كەمكردنەوەی خەرجیە گشتیەكان رێكبخرێتەوە.

بەپێی یاسای چاكسازی پێویستبوو لەماوەی پێنج مانگدا دوای ئەوەی یاساكە لەرۆژنامەی وەقایعی فەرمی بڵاوكرایەوە بچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، بەڵام بەهۆی هاتنە پێشەوەی ئەم دۆخەوە، یاساكە بۆ ماوەی نزیكەی دوو مانگی دیكە دەخرێتە بواری جێبەجێكردنەوە.

رێژەی 54%ی  سەر   جەم دەرماڵەكان دەبڕێت

بەگوێرەی زانیاریەكان لەدەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەراندا حكومەتی هەرێم پەنا بۆ ماددەی 10ی یاسای چاكسازی دەبات كە تایبەتە بەرێكخستنەوەی دەرماڵەكان بەمەش، رێژەی 54%ی  سەرجەم دەرماڵەكان دەبڕێت، واتە زۆرینەی فەرمانبەران تەنها موچەی بنەڕەتی و دەرماڵەی بڕوانامەو هاوسەرگیری وەردەگرن، ئەمەش سەرەڕای ئەوەی پلانی داناوە، لەبری 30 رۆژ هەر 35 رۆژ جارێك موچە دابەشبكات، بەمەش جارێكی تر دەستكاری موچە دەكرێتەوە، بەڵام ئەمجار لەژێر ناوی پاشەكەوت نابێت.

حكومەتی هەرێمی كوردستان مانگانە پێویستی بە 890 ملیار دینار هەیە بۆ دابینكردنی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی مەدەنی و سەربازی، لەو رێژەیەش 44% بۆ مووچەی بنەڕەتی فەرمانبەران دەچێت و 16%ی بۆ دەرماڵە جێگیرەكانی وەك (بڕوانامە، هاوسەرگیری، منداڵ)، رێژەی 40%شی بۆ دەرماڵە ناجێگیرەكان دەچێت.
حكومەتی هەرێمی كوردستان بەپێی ماددەی پێنج لەیاسای چاكسازی خانەنشینان و مووچەو دەرماڵەو بەخشین و ئیمتیازاتەكانی تر خانەنشینی زۆرینەی ئەو دەرماڵە ناجێگیرانە دەبڕێت بەمەش رێژەی 30 -40% ی پارەی تەرخانكراو بۆ مووچەی بۆ دەگەڕێتەوە.

بەپێی ئەو زانیاریانەی ژیان دەستی كەوتوون سیستەمی نوێی مووچە بەم شێوەیە دەبێت :
1- مووچەی بنەڕەتی فەرمانبەر وەك خۆی دەمێنێتەوە.

2- دەرماڵە جێگیرەكان كە بریتین لە ( بڕوانامە، هاوسەرگیری، منداڵ، مووچەی بنەڕەتی + دەرماڵەی بڕوانامە، ) وەك خۆیان دەمێننەوە
3- دەرماڵەی ناجێگیرەكان كە (٤٠% ) موچەی فەرمانبەران پێكدەهێنێت، زۆرینەی زۆریان دەبڕدرێن، تەنها ئەو فەرمانبەرانە نەبێت كە بە ڕاستی كارەكەیان ترسناكی تێدایە.

هەروەها ئەو دەرماڵانەی كەناجێگیرن و بەشێكی زۆری فەرمانبەران بۆیان بڕاوەتەوە دەبڕدرێن كە بریتین لە :
١- مەترسی ( بەشێكی زۆری فەرمانبەران ئەو جۆرە دەرماڵەیە وەردەگرن)
٢- تایبەت ( بەشێكی زۆری فەرمانبەران ئەو جۆرە دەرماڵەیە وەردەگرن بۆنمونە دەرماڵەی 150 هەزاری مامۆستاو فەرمانبەرانی وەزارەتی پەروەرد)
٣- راژەی زانكۆیی ( تایبەتە بەمامۆستاو فەرمانبەرانی زانكۆ)
4-پیشەیی ( زۆرێك لەفەرمانبەران وەریدەگرن لەبری بڕوانامە یاخود جۆرەكانی دیكە)
5-دەرماڵەی شوێنی جوگرافی ( تەواوی فەرمانبەران وەریدەگرن).

ئەو دەرماڵانەی كەناجێگیرن وچەند توێژێكی دیاریكراوی فەرمانبەران بۆیان بڕاوەتەوە دەبڕدرێن كە بریتین لە (خواردن، مەترسی فڕۆكەوانی، استسنائی، چاودێری ،پایە) ئەو فەرمانبەرانەی بەرپرسیاریەتی بەرپرسی هۆبەو بەسەرەوەیان لەئەستۆیە)  هەروەها دەرماڵەكانی (بڕاوە، ئەندازەیی، راژەی دەرەوە، نازناوی زانستی تایبەتە بەهەڵگرانی نازناوی زانستی، حرفی، بدل خگورامنیە، عدم مزاولە المهنە، میوانداری، نیشتەجێبوون، گواستنەوە، رئاسە).

دەرماڵەی تەندروستی دەكرێتە 50%

سەبارەت بەو فەرمانبەرانی دوو جۆرە دەرماڵە وەردەگرن بۆنمونە هەندێك كارمەندی تەندروستی دوو جۆرە دەرماڵەیان هەیە یەكێكیان دەرماڵەی مەترسیە یەكێكیشیان دەرماڵەی تایبەتەو بەرێنمایی بۆیان بڕاوەتەوە، بەهەردو كیان دەكاتە 100% لەحاڵەتێكدا ئەگەر دەرماڵە بۆ كارمەندانی تەندروستی مایەوە دەبێت یەكێكیان هەڵبژێردرێت كەواتە دەرماڵەكەیان دەبێتە 50%.

رێكەوتنی 2019 بەگوێرەی یاسای بودجە بووە

شیروان میرزا، ئەندامی كورد لەئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە (ژیان)ى وت:"رێكەوتنی 2019ی نێوان هەردولا بەپێی یاسایی بودجەبووە، ئەگەر نرخی نەوت بەو شێوەیە بەردەوامبێت لەدابەزین، كێشەی دارایی بۆعێراق دروستدەبێت بەهەرێمی كوردستانیشەوە، داهاتی عێراق بەرێژەی لە 93%ی پشتی بەداهاتی نەوت بەستووە، گومان لەوەدانییە بەبەردەوامبوونی دابەزینی نرخی نەوت عێراق تووشی قەیرانێكی دارایی قوڵدەبێتەوە.".

"هەرێم ئامادەیە ڕێكەوتنەكە جێبەجێ بكات"

شیروان میرزا دەشڵێت: "رێكەوتنەكە بەشێكە لەبودجەی گشتی 2020،ئەوەی ئێمە لەبەرپرسانی هەرێم تەئكیدمانكردووەتەوە، ئەوەیە كە هەرێم ئامادەیە 250 هەزاربەرمیل نەوتەكە رادەستی سۆمۆ بكەن و رێكەوتنەكە وەك خۆی جێبەجێبكرێت".

لەناو پەرلەمانی عێراق داوای بڕینی بەشە بودجەی هەرێم دەكرێت

شیروان میرزا راشیگەیاند، لەناو پەرلەمانی عێراق بەشێك لەپەرلەمانتاران باس لەبڕینی بەشە بودجەی هەرێم دەكەن، بیانوی ئەوەشیان رادەست نەكردنی نەوتە لەلایەن هەرێمەوە، چونكە بەبێی یاسای 2019، ئەگەر هەرێم نەوت رادەست نەكات پارەی بۆ نانێردرێت".

شیروان میرزا دەڵێت: "ئێمەش لەرێگەی جێگری سەرۆكی پەرلەمانەوە نوسراوی هەڵوەشاندنەوەی ئەو نوسراوەی لیژنەی دەستەی دەستپاكیمان ئاراستەی حكومەت كردو رامانگرت، چاوەڕێی ئەوەین وەزیری دارایی عێراق-یش بەوردی چاودێری بكات".

پێش دابەزینی نرخی نەوت داهاتی عێراق لە بودجەی 2020، دانراوە كە بڕی 164 ترلیۆن دینار بووە، لەكۆی ئەو ژمارەیەش 51 ترلیۆن دیناری كورتهێنان هەبووە.
لەلای خۆیەوە، سەركۆ ئازاد، ئەندامی لیژنەی نەوت و وزە و سامانە سروشتیەكان لە پەرلەمانی كوردستان بە ڕۆژنامەی ژیان-ی راگەیاند: ئەم قەیرانەی روویداوە قەیرانێكی هەرێمی نییە لە ناوچەكە روویداوە، بەڵكو قەیرانەكە لە دوو بواردایە، لەلایەك وڵاتان سنوری خۆیان داخستووە، گەشتی ئاسمانی و جوڵەی بازرگانیان راگرتووە، هاوكات هاتوچۆی گەشتیارانیش راگیراوە.
قەیرانێكە سەرجەم وڵاتانی جیهانی گرتووەتەوە

وتیشی: "دابەزینی نرخی نەوتیش هۆكارێكی سەرەكی دروستبونی قەیرانەكەیە، ئەمەش پێی دەوترێت قەیرانێكی جیهانی،  واتە قەیرانێكە سەرجەم وڵاتانی جیهانی گرتووەتەوە،  هەرێمی كوردستانیش لەو قەیرانە بەدەر نیییە".
"دووبارە دەكەوینەوە قەیرانی دارایی"

سەركۆ ئازاد ئاماژەی بەوەشكرد،"هەرێمی كوردستان خۆی لەچەند ساڵی رابردوودا لە قەیرانی دارایی و پاشەكەوتی مووچە و نەدامی مووچەدا بووە، نزیكەی سالێك دەبێت لەو قەیرانە داراییە رزگارمان بووە، خەڵكی ئێمە ماندووترە لە هەر هاوڵاتیەكی وڵاتانی تر،  بەهۆی هەبوونی ئاوارە و شەڕی داعشەوە، بەڵام تاكوئێستا ئەو كاریگەریانە لەسەرمان ماون، بەو هۆیەوە ئەمە حاڵەتێكی قورسە بۆ ئێمە دووبارە دەكەوینەوە قەیرانی دارایی".
حكومەتی هەرێم بەرامبەر عێراق نەرمی دەنوێنێت

 ئەو پەرلەمانتارەی كوردستان ئاماژەی بەوەكرد، "چاوەرواندەكرێت حكومەتی هەرێم  بەرامبەر بە عێراق نەرمی بنوێنێت،  كێشەی لە رادەستكردنی 250 هەزار بەرمیل نەوتەكە نەبێت و بۆ ئەوەی لەگەڵ پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی عێراق رێكەوتنەكە وەك خۆی جێبەجێبكرێت و كێشە بۆ بەشە بودجە و مووچەی هەرێم دروست نەبێت".

لەبارەی ئەگەری سەرهەڵدانەوەی قەیرانی دارایی بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و پێدانی تەنها موچەی بنەڕەتی بەفەرمانبەران،  سەركۆ ئازاد ئاشكرایكرد، بەدواداچونمان كردووە و گفتوگۆمان لەگەڵ حكومەت كردووە، لەدواین كۆبوونەوەی حكومەت هیچ بڕیارێك بۆ بڕین و كەمكردنەوەی مووچە  نەدراوە، تەنها  باس لەوە كراوە وەزارەتی دارایی ئامادەكاری بۆ جێبەجێكردنی پرۆژە یاسای چاكسازی و ئەو برگانەی تایبەتە  بە دەرماڵەی فەرمابەران و پلە باڵاكان و مووچە بكات".

چارەسەر چییە؟بۆ ئەو مەبەستە ژیان لە سەركۆ ئازاد ئەندامی لیژنەی نەوت و وزە و سامانە سروشتیەكانی لە پەرلەمانی كوردستان پرسی، " داهاتی ناوخۆ وەک وەزیری ناوخۆ دەڵێت سفربووەتەوە  نەوتیش دابەزیوە ئەی ئەگەر بەغداش موچەی نەنارد چارەسەر چییە؟

ئەو ئەندامەی لیژنەی نەوت و وزە و سامانە سروشتیەكان لە پەرلەمانی كوردستان لە وەڵامدا وتی: بەبڕوای  ئێمە  تاكە چارەسەر لە ئێستادا تەنها  رێكەوتنە لەگەڵ بەغداد و ئەم حكومەتە نوێیەی دێتە ئاراوە لە عێراق، بۆ ئەوەی شایستە داراییەكان بنێردرێت، چونكە عێراق دەوڵەتە مووچەو  بودجەكەی دیاریكراوە، ئەگەر كورتهێنانی هەبێت دەتوانێت قەرزی نێودەوڵەتی بكات، پارەی (یەدەگ)ی خۆی بەكار بهێنێت، لەگەڵئەوەشدا حكومەتی هەرێم دەتوانێت خەرجی وەزارەتەكانی بۆ رێژەیەكی باش كەمبكاتەوە، بەوە چارەسەری قەیرانی مووچە  بكات".

لەلای خۆیەوە شیروان میرزا، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەڵێت: "لە كاتێكدا كە نرخی نەوت رێژەی لە 60%ی نرخەكەی لەدەستداوە و دابەزیوە، كورت هێنانەكە زۆر زۆر زیاددەكات،  رەنگە داهاتی عێراق  100  ترلیۆن بۆ 110 ترلیۆن  دینار بمێنێتەوە، لە 75ی بودجەكەش كورتهێنان بێت، بۆیە چاوەرێدەكرێت حكومەتی نوێ دەستكاری ئەو بودجەیە بكات بەشێوەیەك خەرجیەكان كەمدەكرێتەوە و داهاتەكانی دیكەش جگە لەنەوتی وەك باج و داهاتی خاڵە سنوریەكان زیاد دەكات