ژیان لە زەمەنی ڤایرۆسدا

تەوەرێکی تایبەت بە تێڕوانینی نووسەر و هونەرمەندان بۆ کۆڕۆنا

ژیان: ڕەنگدان
لە زەمەنێکدا کە ڤایرۆسێکی کوشندە بەرۆکی ڕووبەرێکی زۆرێک لە مرۆڤایەتی گرتووە، بەجۆرێک ڕۆژانە دەبیستین دەگاتە کامە وڵاتی دیکەی جیهان و بەمەش ڕێژەی تووشبووانی دەگاتە چەند؟ ئەی لەوانەدا چەندیان دەمرن؟ ئەمەش وایکردووە تابێت ڕووبەری ترس لەلای مرۆڤ زیاد ببێت و ئەم دۆخە ببێتە دۆخێکی سەرتاباگیر و مرۆڤایەتی هەموو لە خەمێکی هاوبەشدابن، تۆ وەک نووسەرێک وەک هونەرمەندێک دیدگات چییە لەم بارەیەوە؟


ڕوانینی نووسەر (ڕەزا عەلیپور)


1ـ‌ دەکرێ له‌ پاڵ هه‌موو ئه‌و پێناسه‌ گشتی و هه‌وڵه‌ ئه‌بستراكت و ده‌رهه‌ستانه‌ی بۆ پێناسه‌كردنی مرۆڤ دراوه‌، ئه‌م دوو پێناسه‌یه‌ش وه‌ك ده‌رخه‌ری به‌شێك له‌ حه‌قیقه‌ت وه‌ربگرین كه‌ ده‌ڵێ «مرۆڤ نەک هەر نەخۆش، بەڵکوو نەخۆشینە» و «مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی تۆقاوە». ره‌نگه بتوانین هەراس و نەخۆشین لێک هەڵبپێکین  و جارێكی دیكه‌ مێژووی مرۆڤ له‌ ژێر رۆشنایی چه‌مكی نەخۆشین و «ترس»دا بخوێنینه‌وه‌. بۆیه‌ ده‌كرێ به‌ دیدێكی جیاوازه‌وه‌ هه‌ر له‌ دروستبوونی كۆمه‌ڵ و كۆمه‌ڵگاوه‌ تا شه‌ڕكردن و جیابوونه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت پێشكه‌وتنه‌كان و كونجكۆڵیی مرۆڤ به‌م دیده‌وه‌ ببینین كه‌ «ترس» له‌ په‌نای پاڵنه‌ر و هانده‌ره‌كانی دیكه‌دا پاڵنه‌رێكی دروستبوونی كۆمه‌ڵگا و ته‌نانه‌ت هه‌وڵ بۆ فه‌لسه‌فه‌ و بیریاری و حكوومه‌ت سازی و گه‌شه‌كردن و... بووه‌. ئه‌گه‌ر له‌ سه‌رده‌مێكدا مرۆڤ ترسی خوی به‌ جادوو، یا خۆ به‌ په‌نابردن بۆ ئوستووره‌ و سرووته‌‌كانی، یان ئایین ده‌ڕه‌وانده‌وه‌ و له‌ ژوور هه‌مووشیانه‌وه‌ ترسی «مه‌رگ»ی بۆ گرنگ بوو، له‌ كاتانێكی دیكه‌دا له‌ رێگه‌ی‌تره‌وه‌ به‌ دوای وڵامی ئه‌م ترسه‌وه‌ بووه‌، واته‌ ملی له‌رێگه‌‌ی جیاواز ناوه‌ بۆ له‌ناو بردن یان كه‌م كردنه‌وه‌‌ی ترسه‌كانی، كه‌‌ به‌شێكی ئه‌م ترسه‌‌ی، ترس بووه‌ له‌ سروشت و هێزه‌ تاریکەکانی سروشت.


2ـ ئه‌گه‌ر به‌ دیدێكی «یونگ»ییه‌وه‌ بڕوانین دەتوانین بڵێین ترسی مرۆڤ له‌ سروشت ترسێكی ئه‌زه‌لییه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه ئه‌م دیده‌ گرفت داره‌، ئه‌م حه‌قیقه‌ته‌مان بۆ ده‌ردەکه‌وێ كه‌ مرۆڤ له‌ گه‌ڵ سروشتدا كێشه‌ی هه‌یه‌ و له‌ گه‌ڵیدا له‌ ململانێیه‌كی به‌رده‌وامدایه‌. له‌م دیده‌وه‌ یه‌كانگیری و ئه‌م‌ئه‌وی (این همانی) بوونی مرۆڤ و سروشت له‌ سه‌رده‌می جادوودا و كوڕنوش بردن و رێزگرتن له‌ سروشت له‌ سه‌رده‌می ئوستووره‌دا شتێك نییه‌ جگه‌ له‌ سازان و خۆڕێك خستن له‌ گه‌ڵ سروشت و هێزه‌ سروشتییه‌كان. سه‌رچاوه‌ی ئه‌م ڕێککەوتنە به‌شێكی زۆری بۆ ترس ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. هه‌روه‌ها هه‌وڵی فه‌لسه‌فه‌ له‌ چركه‌ساتی له‌ دایكبوونییه‌وه‌ بۆ‌تێگه‌یشتن له‌ سروشت، دیسانه‌وه‌ بۆ زاڵبوونه‌ به‌سه‌ر نه‌زانین و جه‌هلێكدا كه‌ به‌ وته‌ی «میلان كۆندێرا» ترسی لێده‌كه‌وێته‌وه‌. له‌ پاڵ ئه‌وه‌شدا زانستگه‌لێك وه‌ك ئه‌ستێره‌ناسی و پزیشكی و... چه‌نده‌ زه‌رووره‌تی عه‌ینی و بابه‌تییان بووبێت و پاڵنه‌رگه‌لێكی وه‌ك ده‌رد، كونجكۆڵی و سه‌ودای زانین له‌ پشتیانه‌وه‌ بووبێت، راسته‌وخۆ نزیكن له‌ ترس و له ژوور هه‌موو ترسێكیشه‌وه‌ ترسی مه‌رگ و نەخۆشینی ڕوو لە مەرگ. 


3ـ کەسانێک پێیانوایە ئه‌نجامی ململانێی سروشت و مرۆڤ له‌ سه‌رده‌می مۆدێڕندا،بە شێوەی ڕێژەیی بۆ لای زاڵبوون و ده‌ست به‌ سه‌راگرتنی مرۆڤ بۆ سەر سروشت شكایه‌وه‌. له‌لای «دێكارت» و «بیكێن» سوبژه‌ (فاعل شناسا) مرۆڤه‌ و ئۆبژه‌ (بابه‌تی ناسین) سروشته‌. زۆر ڕووداوی نزیک و دوور دەریدەخەن ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌ پێمانوابێ سروشت یەکسەر بەیدەست و تەسلیم بووە و‌ سروشت و هێزه‌ سروشتییه‌كان بۆ ترس نابن. هه‌ر له‌ پرسی بزووتنه‌وه‌ی سه‌وزه‌كانه‌وه‌ بگره‌ تا هه‌وڵه‌ به‌رده‌وامه‌كان بۆ لابردنی هه‌ر چه‌شنه‌ نه‌خۆشییه‌ك و ته‌نانه‌ت ترس له‌ كاره‌ساته‌ سروشتییه‌كان وه‌ك بوومه‌له‌رزه‌ و لافاو و... ده‌رخه‌ری ئه‌وه‌ن كه‌ مرۆڤ ناتوانێ به‌ ته‌واوی له‌و زاڵبوونه‌ی دڵنیا بێت. سه‌یركردنی په‌تا و نه‌خۆشییه‌ جیهانی و په‌ڕگیره‌كان وه‌ك «به‌ڵایه‌كی سروشتی»، خۆی ده‌رخه‌ری هه‌ندێ راستییه‌؛ وه‌ك ئه‌وه‌ی سروشت ده‌ستبه‌رداری مرۆڤ نابێت و هه‌وڵه‌كانی مرۆڤیش ته‌نیا ده‌توانێ لە هەندێ بواردا داوێنه‌ی به‌ربڵاوی كاره‌سات به‌رته‌سك بكاته‌وه‌ نه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوی بیانسڕێته‌وه‌. هه‌ر چه‌ند هه‌وڵی مرۆڤ بۆ پێشگرتن له‌ هه‌ندێ نه‌خۆشی و دیارده‌ی ترسناك وه‌ك «گولی» و «تاعوون» و «کۆلێرا» و... پۆزه‌تیڤ بووه‌، به‌ڵام ترسی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ نه‌خۆشییه‌ جیهانی و په‌تایانه‌ له‌ ده‌روونی مرۆڤدا ئاماده‌یه‌، یان با بڵێین دیارده‌گه‌لێك هه‌ن كه‌ ئه‌م ترسه‌ به‌رهه‌م ده‌هێننه‌وه‌ و له‌ ئێسته‌شدا یه‌كێك له‌م دیارده‌یانه‌ «کۆرۆنا ڤایرۆسە»یه‌. 


4ـ «کۆرۆنا ڤایرۆس» له‌ ئێسته‌دا ته‌نیا فوبیایه‌ك و هه‌راسێكی له‌خۆڕا نییه‌ كه‌ وه‌ك «یونگ» پێمانوابێ ترسێكی كه‌ونینه‌ و مێژوویی له‌ ده‌روون و نه‌ستی كۆییدا خه‌به‌ر ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵكو واقیعێكه‌ هه‌یه و مرۆڤ بە خۆی زانستەکانییەوە ناتوانێ چاوپۆشیی لێبكا. شێوه‌ی به‌ره‌وڕووبوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌مجۆره‌ دیارده‌ و نه‌خۆشینانه‌ ده‌كرێ ده‌ره‌نجامی فوبیایی، واقیعیی یان مه‌ترسیداری لێبكه‌وێته‌وه‌. وه‌ك ده‌زانرێ به‌شێكی به‌رچاوی جیهان و به‌تایبه‌ت چین و ئێران به‌ره‌‌ورووی ئه‌م په‌تایه‌ بوونه‌ته‌وه ‌‌و ترسێكی نهێنی و خۆپاراستنێكی توندیش لە كوردستاندا هه‌یه، له‌ وه‌ها فه‌زایه‌كدا كه كاره‌سات یان دیارده‌یه‌ك حاڵه‌‌تێكی گشتگیری هه‌یه دەکرێ لێكدانه‌وه‌‌ی جۆراوجۆر سه‌‌رهه‌ڵبدا، بۆ وێنه‌ دەکرێ ئه‌م دیارده‌یه‌ وه‌ك «به‌ڵا» و تاقیکردنەوە ببینرێت و به‌ شێوه‌یه‌كی بێ‌كرده‌ و ناچالاك خۆ بدرێت به‌ ده‌ستییه‌وه‌ و جڵه‌وی بۆ شل بكرێت. یاخۆ هەراسێکی له‌ راده‌به‌ده‌ر و وه‌همی (فوبیا) خۆی بسه‌پێنێ كه‌ ره‌نگه‌ به‌ره‌نجامی ئه‌مه‌ له‌ دواجاردا و له‌رووی زه‌ینییه‌وه‌ شتێك نه‌بێ جگه‌ له‌ په‌ره‌دان به‌ خورافه‌ و سرووته‌ جادوویی و ئوستووره‌یی ئاساكان كه‌ به‌ سه‌رنجدان به‌ زه‌مینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی مرۆڤی كورد دەکرێ ئه‌مه‌ ساناتر سه‌ربگرێت، واته‌ كاتێك وه‌ك «به‌ڵا» به‌ مانا میتافیزیكییه‌كه‌ی لێك بدرێته‌وه‌. 

یا خود به‌ جیددی نه‌گرتنی نه‌خۆشییه‌كه‌ و بێ متمانه‌یی به‌و هۆشدار و زانیارییانه‌ی كه‌ بڵاو ده‌بێته‌وه‌ جارێكی دیكه‌ یان بێ متمانه‌‌یی به‌نیسبه‌تی تواناییه‌ زانستی (پزیشكی)‌یه‌كانی مرۆڤ سه‌ر هه‌‌ڵبدا، یا خۆ متمانه‌یه‌كی له‌راده‌به‌ده‌‌ر و ناراست به‌و تواناییانه‌ و پێشکەوتنانە، كه‌سه‌كان له‌راستی و واقیع دوور بخاته‌وه‌. ئه‌م حاڵه‌تانه‌ سه‌ره‌ڕای جیاوازییان له‌وه‌دا یه‌كده‌گرنه‌وه‌ كه‌ به‌ره‌وڕووبوونه‌وه‌یه‌كی واقیعیان له‌ گه‌ڵ ڤایرۆسەکە و تواناییه سنووردارەكانی مرۆڤدا نییه. 

 

5ـ ئه‌مجۆره‌ درم و پەتایانە‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا كاریگه‌ریی جیاوازیان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رده‌مانی پێشوو به‌‌تایبه‌ت  لە پێوەندی لەگەڵ ده‌سه‌ڵات و حكوومه‌ت‌. ئه‌گه‌ر پێشتر و له‌ سه‌رده‌می سوننه‌تدا هاتنی تاعوون و نه‌خۆشینی له‌و چه‌شنه‌ ئه‌رك و به‌رپرسایه‌تییه‌كی وه‌های نه‌ده‌خسته‌ سه‌رشانی حاكمییه‌ت و ته‌نانه‌ت زیانێكی وه‌هاشی لێنه‌ده‌دا، ئه‌وا ئه‌مڕۆ و له‌ ده‌وڵه‌ت و حكوومه‌ته‌كانی ئه‌مڕۆدا كه‌ هه‌ڵگری دروشمگه‌لی وه‌ك خۆش بژیوی و ئاسایشن و هاوڵاتییان و سامانی خه‌ڵكه‌كان راسته‌وخۆ پێوه‌ندیی به‌ ده‌سه‌ڵاتدارییه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌م نه‌خۆشینانه‌ كارگه‌رێتی و به‌رپرسیارێتیی قورس ده‌خه‌نه‌ سه‌رشانی حاكمییه‌ت. واته‌ ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌ لایه‌كه‌وه‌ ناچاره‌ به‌ربه‌ ته‌شه‌‌نه‌سه‌ندن و بڵاوبونه‌وه‌ی ڤایرۆس بگرێت و له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ ناچاره‌ قه‌ره‌بووی زیانه‌كان بكاته‌وه‌، لێره‌دایه‌ به سانایی نه‌خۆشییه‌ به‌ربڵاوه‌كان روویه‌كی سیاسی وه‌رده‌گرن و له‌ ئه‌نجامدا سیاسه‌تیش له‌ گه‌ڵ سرووشتدا تێهه‌ڵده‌چێته‌وه‌. 

 

6ـ ره‌نگه‌ قسه‌كردن له‌ زیانه‌ ده‌روونی و رۆحییه‌كانی ئه‌و چه‌شنه ڤایرۆس و‌ په‌تایانه‌ له‌ دۆخێكدا كه‌ لەش و  جەستە و گیانی مرۆڤ له‌ مه‌ترسیدایه‌، لێدوانێكی نابه‌جێ و سانتی‌مانتاڵ دەربکەوێت، به‌ڵام له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی رێگه‌چاره‌كانی به‌رپێگرتن و بنبڕكردن و... زیاتر له‌ لایه‌ن ده‌زگا و ناوه‌نده‌ پێوه‌ندیداره‌كانی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ ره‌چاو ده‌كرێت و هه‌روه‌ها به‌ شێوه‌ی «سه‌خت‌ئه‌فزاری» ئه‌مه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ كه‌ ده‌بێ به‌ره‌ڕووی ئه‌و دیارده‌یه‌ ببێته‌وه‌، لێره‌دا دەکرێ بیر له دیكه‌ی خه‌ساره‌كانی ئه‌وجۆره‌ حاڵه‌تانه  بكه‌ینه‌وه‌ بۆیه‌ دەکرێ بڵێین جگه‌ له‌ زیانه‌ ماددی و جه‌سته‌ییه‌كان، ئه‌م په‌تایانه زیانی دیكه‌ی به‌دواوه‌ ده‌بێت كه‌ لێره‌دا به‌شێكی به‌رچاوی پێوه‌ندیی به‌ بێهداشتی دەروونی و كه‌یفییه‌تی ژیانە‌وه‌ هه‌یه‌. وه‌ك ئاماژه‌مان پێدا بۆ نموونه سه‌یركردنی ئه‌م دیارده‌یه‌ وه‌ك «به‌ڵا» و دیاردەیەکی میتافیزیكی و دروستكردنی فوبیا، خۆی دەتوانی گیان بكاته‌وه‌ به‌ به‌ر وزه‌گه‌لێكدا كه‌ توانایی و ژیانی خۆیان له‌و جۆره‌ وه‌همانه‌وه‌ وه‌رده‌گرن. ئه‌مه‌ ته‌نیا لایه‌نێكی رواڵه‌تییه‌ و دەتوانێ خۆی بۆ‌داهاتووش درێژ بكاته‌وه‌، یان ده‌توانین نموونه‌یه‌كی ساده‌تر بێنینه‌وه‌؛ ده‌كرێ له‌ نه‌بوونی وڵام و وزه‌‌ی پێویست (چ له‌باری ماددی و چ له‌باری مه‌عنه‌‌وییه‌‌وه‌) بۆ وه‌ها دیارده‌گه‌‌لێك، كۆمه‌‌ڵگا هه‌‌ست به‌ نه‌بوونی متمانه‌ و ئاسایش و ئه‌منییه‌ت بكات و زۆربه‌ی بایه‌خه‌ رۆشنگه‌‌ر و سیاسییه‌‌كان بۆ نوخبه‌‌ی رۆشنبیر و ده‌سه‌ڵاتدار فڕێ بداته‌وه‌ و له‌ ترسدا بایه‌خانێك هه‌ڵببژێرێ كه‌ هه‌‌رچی بن ئه‌مڕۆیی نین. بۆیه‌ به‌سانایی ده‌توانین بڵێین ئه‌م په‌تایانه‌‌ ته‌نیا له‌سه‌ر جه‌سته‌‌و سامانی ماددی كاریگه‌‌ر نین و كاریگه‌‌رێتی له‌سه‌‌ر ره‌هه‌ندی دوورتریش داده‌‌نێن.