دیموكراتی و ئاریشەیا دەولەتێ (عێراق وەك نموونە)

سامی عەبدولقادر رێکانی

بەشی دووەم
دەولەت ودیموکراتیەت لعیراقێ پشتی ٢٠٠٣ یێ، و دیاردا تالانکرنا مالێ گشتی و رەڤین بەرەڤ ژیانەکا خوەشگۆزەرانیێ وەک ئارمانجەک، ژ هەر کارو بزاڤەکا سیاسی. 

دێ چەوا خەلكێ عێراقێ،ئومێد هەبن ب بزاڤێن سیاسی یێن عێراقێ، پشتی كو حزبایەتی و سیاسەت بوویە رێك و ئارمانجا ئێكانە بۆ گەهشتن ب ئمبراتوریەتێن مەزن یێن دارایی ب پارێن دەولەتێ. بتایبەت پشتی كو سیاسەت و حزب بووینە رێكا ئێكانە بۆ گەهشتن ب چینا بژارە و خوەشگوزەران، ب دزینا ماف و شایسەتیێن خەلكی و ئەڤ چەندە ژی ب رێكێن وێ دیموكراتیەتا بناڤ دیموكراتی یا كو ئەمریكا ئینایە عێراقێ پەیدابویە، بتایبەت پشتی كو هزرا خو قورتالکرن دناڤ چینا جڤاكێ زوورینە یێ هەژاردا بەرەڤ جڤاکێ بژارە بویە ئارمانج بوهەر کەسەکێ عیراقی. ئەڤ چەندە ژی ژ هەموویان زێدەتر مەترسیێ بۆ خەلكێ عێراقێ دروستدكەت.

چ دهێتە پێشبینیكرن ژ وەلاتەكێ پشتی كو پروسەیا سیاسی هەموو ستوونێن ژیانا كومەلایەتی دناڤدا ژناڤبرین، بەلكی بتنێ لسەر ڤێ ژی نەراوەستیا، تەنانەت هەموو پالدەرێن دەولەتبوونێ ژی ژناڤبرن، كەرتێ گشتی ژناڤبر و كەرتێ تایبەت دانا جهێ وی دا ببیتە بەشەك بۆ ئەندامێن وان، عێراق هەموو ب ڤان پێكهاتێن وێڤە ( سنۆر، سیاسەت، دستۆر، سازی، پەرلەمان، وەزارەت، پلە و پوست، سوپا، ژێدەرێن سرۆشتی، خواندن، ئێمناهی، پرەنسیپ و تەنانەت جڤاك) دانانە بەر فرۆتن و بازاركرنێ دمەزادێن ناڤخۆیی و دەرڤەدا. ئەڤجا چ دناڤبەرا دزیكەرێن ناڤ عێراقێدا بن، یان ژی دناڤبەرا وانداو گەل لایەنێن هەرێمی و دەرڤەی عێراقێدا بن.

هیچ بوهایەك نەمایە بۆ پرەنسیپێن مرۆڤایەتی، ئاینی، نشتیمانی، نەتەوەیی، زانستی، یاسایی، كومەلایەتی و تەنانەت یێن تائیفی ژی. هیچ رێكەك نەمایە بۆ تاكەكەسی كو خوە بگەهینتە وێ چینا دزیكەرێن سیاسی یان رێك دناڤبەرا وان دا كورت نەبوویە كو بگەهیتێ. گرنگیدان ب پرەنسیپ و سلوگانێن(شعارات) نە جێهگیر پتر رەواجا خوە هەیە، چونكی رێكێ بۆ وان خوەشتردكەت بۆ گەهشتن ب ئارمانجێن كەسوكی، ئەڤە ژی پشتی كو ڤان جەلادێن سیاسی ئەو ژ هەموو تشتەكێ بێ بەهر كرین و كەرامەتا وان و مرۆڤایەتیا وان ژ وان ستاندی.

دناڤ عێراقێدا ئەگەر تە بڤێت یێ پاراستی بی ژ هەژاریێ و مەترسیێ، دڤێت تو باوەریێ بدەیە ڤان دزیكەران و خوە فێربكەیە هونەرێ دزینێ دا كو بشێی خوە بگەهینیە قافیلا دزیكەرا. باشترین رێك و كورترین رێك بۆ ڤێ ئارمانجێ و ئەگەر تە بڤێت دناڤ یاریێدا بمینی ئەوە تو ببیە سیاسی و پوستەكێ د كوژیەكێ ئیداریدا وەربگری، هەروەسا گوتارێن بریقەدار و ب تەنویما موگناتیسی بۆ خەلكی بخوینی و كار لسەر لایەنێ هەست و سوزێن خەلكی بكەی دا كو بشێی یێ بەردەوامبی و جهێ خوە دناڤ ڤێ رێكخستنا مافیاییدا بكەی، ئەگەر نە دێ ژیاناتە یا سیاسی ب تومەتا پاكژیێ ب دوماهیك هێت. ئەگەر خو ژ سیاسەتێ ژی ڤەكێشی، یان ژی چ دزیا نەكەی یان هەر رێیەكا دی بگریە بەر، دێ ژبەر پەشیمانیێ خوە ڤەقوتی و دگەل چینا جڤاكی هەژار بیە بەرمایك و قوربانی. ب راستی ڤان هیچ رێكەكا حەلال بۆ ژیانێ نەهێلایە، هەموو كەسان نەچار دكەن هەتا پاریەكێ نانی بدەستبكەڤیت دڤێت ل سەر رێكەكا وان یا گەندەلیێرا دەربازبیت، ڤان خالێن پشكنینێ یێن داناینە سەرێن هەموو رێكا و ناهێلن كەس ژ وان دەربازببیت و بەرەڤ پاریەكێ ژیانێ یێ حەلال بچیت. دەلیڤەیێن كاری، بازرگانی، جوتكاری و هەموو كریارێن دیتر یێن بازرگانی ب تنێ ب رێكا ڤان سیاسیێن دزیكەر بدەست خەلكی دكەڤن، هەروەسا هەموو پرۆژەیێن وەبەرهێنانێ و گەشەپێدان و ئاڤاكرنێ و تەنانەت دابەشكرنا سامانێ دەولەتێ، هەموو یێ ددەستێ ڤان دزێن سیاسیدا. تەنانەت لیژنەیێن دەستپاكیێ و چاڤدێریا گەندەلان و مەلەفێن گەندەلیێ ژی هەموو ب كوژمەكێ پارا دهێنە سافیكرن و بازرگانیێ بڤان كەیسا دكەن دگەل پارت و لایەنێن سیاسی و وەزارەت و سازیێن حكومەتێ.

ل ڤان دوماهیكان گوهۆرینەكا جۆری كەفتیە ڤان گرۆپێن دزا، چونكی دەربرینێ ژ تائیفی و نەتەوایەتیێ و تەنانەت پارتایەتیێ دكەن، دگەل بجهئینانا ڤان گرێبەستێن بازرگانی كو گرێدایی لایەنێ بەرژەوەندیێن تائیفی و نەتەوایەتیینە دناڤبەرا ڤان پارتێن عێراقیدا هەروەكی كو بەری نها ژی دابەشكرنا بەرژەوەندیا هەر ل سەر ڤی بنەمای بوو. لێ نها ل سەر هندەك بنیاتێن دیتر هاتیە هەبوونێ كو گرێبەستێن خوە ل سەر ڤان پیڤەرێن بووری تێپەراندیە بەرەڤ شێوازەکێدی.

ئەوژی دێ بینی پارتیەكا سیاسی ل سەر بنەمایەكێ تائیفی و نەتەوەیی یێ جودا دگەل پارتیەكا دیتر ژ تائیفە و نەتوەیەكا دیتر هەڤپەیمانێ چێدكەت ب دژی لایەنەكێ دیتر تەنانەت ئەگەر ژ هەمان تائیفە و نەتەوەیا وان بن یان ژی ب دژی بنەما و تیتالێن وان بن، ڤان كوتلا بەرەڤ پێشچوونەكا بەرچاڤ ب خوەڤە دیتیە و ئێدی شیاینە خوە بگەهیننە هندەك دزێن هەرێمی و نێڤدەولەتی، بزاڤێ دكەن ب هەر رێكەكا هەبیت خەلكی و وەلاتی بدوشن و بۆ بەرژەوەندیێن خوە یێن کەسوکی بكاربینن.

تەنانەت ئەڤ هەڤركیا كوتلا دناڤ پارتیەكا بتنێ ژی دروست بوویە، هەر گرۆپەك یان كوتلەك دناڤ وێ پارتیێدا بزاڤێ دكەت سیاسەت و بەرژەوەندیا پارتیێ ل دویڤ حەزا خوە بكاربینیت، ئەگەر نەشیا ڤێ چەندێ بكەت، دێ خوە ژ پارتیا خوە ڤەكێشیت و پارتیەكا نوی دروستكەت، ئەگەر نەشیا ڤێ چەندێ ژی بكەت، دێ بساناهی و بێی گوهدانا پرەنسیپ و بوهایێن خوە، هەروەسا بێی كو گرنگیێ بدەتە هەڤال و كەسوكارێن خوە ئەوێن هاریكاریا وی كری دناڤ وێ پارتیێدا، دێ خوە گەهینتە پارتیەكا بهێز و داخوازا پوستەكێ ژێ كەت،  ئەڤە د دەمەكیدایە بەری نها وی كەسی ب خوە چەندین جاران ب خرابی بەحسێ وێ حزبێ كریە و رەخنە ژێ گرتینە و دژاتیێ وێ كریە. ئەڤرۆ ژی یێ مەمنونە جهەكێ بۆ وی دناڤ پارتیێدا ببینن. ئارامانجا وی ژی ئەوە داكو بگەهیتە قافیلا دزیكەرا و خوەشگوزەرانیێ.

ئەڤ دیاردە گەلەك یا زۆرە دناڤ پارتیێن عێراقیدا ب رەنگەكێ گشتی و ب تایبەت دناڤ پارتیێن كوردیدا، هندەك پارتیێن كو بەری نها خوە وەك ئوپوزسیون ددا نیاسین، پشتی كو چووینە دناڤ جومگەیێن دەستهەلاتێدا و كەفتینە دناڤ خوەشگۆزەرانیێدا، ب تایبەت كەساتیێن سیاسی یێن وان پارتیا، ئێدی كەفتنە ناڤ مەلاقی و مشاغبێدا، ب ڤی رەنگی رۆحا ئوپوزسیونێ دناڤ پرسەیا سیاسیدا ژناڤبر و خیانەت ل هەموو وان دەنگدەرا كر ئەوێن دەنگێن خوە داینێ بۆ كارێ ئوپوزسیونێ. ڤان جورە پارتیا هیچ باوەریەك بۆ خوە نەهێلا ل دەف خەلكی، تەنانەت دژی بۆچوونا خەلكی كاركر و وژدانا خەلكی برینداركر. گیانێ بەرخوەدانێ ل دەف وان نەهێلا و رادەستی گەندەل و گەندەلكارا كرن، پشتی كو گیانێ بەرخوەدانێ ل دەف وان كوشتی و هیچ هیڤیەك بۆ وان نەهێلای بۆ چاكسازیێ ل پێشەرۆژێ.

ئەنجامێ ڤێ چەندێ ژی گەلەك یێ خراببوو، ب تایبەت پشتی كو خەلكی بریاردای بچنە دناڤ وێ پرۆسەیا سیاسی یا گەندەل ب هزرا وێ چەندێ كو هەر چ نەبیت بەشەكێ بچووك ژ داخوازیێن خوە بدەستڤە بینن و ب نەچاری رادهێلنە ب دووڤ ڤان كەسێن درەوین ئەوێن ب سلۆگانێن بریقەدار ب ناڤێ ئوپوزسیونێ خەلك ب سەردابری. هەر كۆمەلگەهەكا بوهایێن خوە یێن مرۆڤایەتی ژدەستبدەت، ئێدی لێگەریانا خوەشگۆزەرانیێ ب رێكا غاردان ب دووڤ ڤان دزیكەرێن سیاسی و خوە پاراستن ژ ترسا هەژاریێ دێ بیتە ئارمانجا پێشینە تەنانەت دێ بیتە رەفتار و سلوكێ خەلكی و كارەكێ ئەخلاقی كو دگەلدا ئەڤ تشتە هەموو هەنە (مەلاقی، ئنتیهازی، خیانەت، سەردابرن، زورداری، درەو، توندرەوی، ئەنجامنەدانا كار و ئەركا، چوون بەرەڤ هەڤركیەكا سفری بۆ بدەستڤەئینانا سامان و پوستا، تائیفەگەرایی، عەشیرەتگەرایی، پیرۆزكرنا كەساتیا و هەتا دوماهیێ) ل دوماهیێ هەر كەس سلۆگانەكێ بلند دكەت "ئەز، ئەز" ئارمانجا وان ژی  بتنێ ئەوە بگەهنە ڤێ: (خوە رزگاركرن ژ هەژاریێ و رەڤین بەرەف خوەشگۆزەرانیێ و گەهشتن ب قافیلا دزیكەرێن سیاسی).

لدوماهی یێ پسیار ئەڤەیە، هەرێ پشتی بزاڤ ویاریا سیاسی لعیراقێ چڤاک گەهاندیە ڤی ئاستێ نزم دێ پاشەروژا دەولەتێ و دیموکراتیەتێ لسەر دەستین وان بەرەڤ کیڤە چیت ؟




تۆڕی هەواڵی ژیان بەرپرس نییە لە ناوەڕۆکی ئەم نوسینە