دەسەڵات وچاكسازی

محەمەد حەمە تەقی

دەسەڵات لەهەركونجێكی ئەم جیهانە دا خوازیارە هەرچی زیاتر پایەكانی خۆی بچەسپێنێت ودرێژەبەتەمەنی خۆی بدات ، بۆئەم مەبەستەش هەموو ڕێگایەك دەگرێتەبەر تەنانەت زۆرجار پەنابۆڕێگەی ناشایستەش دەبات وەك زەبروزەنگ وجۆرەكانی تری ترسان و توندوتیژی بەتایبەتی ئەم جۆرەتوندوتیژیە لەلایەن دەسەڵاتە دكتاتۆری و مەزهەبی و ئایدیالیستەكانەوە پیادەدەكرێت.

دەسەڵاتە دكتاتۆریەكان بۆڕەوایەتی دان بەتوندوتیژی و زوڵم وستەم هەمیشە هاوڵاتیان بە مەترسی دەرەكی دەترسێنن ، مەترسیەك كە لەڕستیدا هیچ بنەمایەكی نیەو تەنها بەهانە هێنانەوەیە ، بەڵام دەسەڵاتە مەزهەبی و ئایدیالیستەكان جگەلە بەهانەی مەترسیە دەرەكیەكان بەهۆی وابەستەبوونی توندیان بەو هزرو ئایدیایەی كە هەڵیانگرتووە دەیانەوێت كۆمەڵگا  یەك ڕە نگ بكەن واتە تەواوی ئەو جیاوازیانە دەكوژن یان دەیسڕنەوە كە لەكۆمەڵگادا هەیە جیاوازیەكان بە مەترسی دژە كۆمەڵگاو دژە سەقامگیری وڵاتی دەناسێنن ، دەسەڵاتە مەزهەبی وئایدیالیستەكان تەنهابە سەركوتكردنی هاوڵاتیانی خۆیانەوە ناوەستن بەڵكو پەل دەكوتن بۆ دەرەوەی سنوری خۆیان و دەیانەوێت تەواوی كۆمەڵگاو وڵاتانی تریش بەو ڕەنگەی خۆیان بۆیاخ بكەن .

لەدوای شۆڕشی ئۆكتۆبەری روسیا لەساڵی 1917 كەدەسەڵات كەوتە دەست حیزبی شیوعی كۆمونیستەكانی ئەو وڵاتە تاكۆتای هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو لە هەوڵی ئەوەدا بوون كەلە تەواوی وڵاتانی جیهاندا سیستەمی كۆمۆنیستی پیادەبكەن كەتاڕادەیەك لەئەوروپای ڕۆژهەڵات  و كوباو هەندێ وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا سەركەوتووبوون لەپاش سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران لەساڵی 1979 بەڕابەری امام خومەینی. دەسەڵاتی شیعە گەرایی كە مەزهەبێكی توندڕەوی ئیسلامییە لەئێراندا دامەزرا، دەسەڵات دارانی ئەم ڕژێمە لەسەر زاری ڕابەرەكەیانەوە . امام خومەینی . ڕایان گەیاند كەدەبێت شۆڕش هەناردەبكرێت واتە داوایان دەكرد كەدەسەڵاتی شیعەگەرایی تەنها لەسنوری وڵاتی ئێراندا قەتیس نەكرێت و درێژ بێتەوە بۆ وڵاتانی تریش . بەتایبەتی بۆوڵاتانی ئیسلامی بۆئەم مەبەستە شیعاری  (( لاشرقیە ولا غربیە )) و شیعاری (( مردن بۆ امریكا ، مردن بۆ ئیسرائیل )) یان بەرزكردەوە.

بۆئەوەی زیاتر هەست و سۆزی گەلانی موسوڵمان بۆلای خۆیان ڕابكێشن . لەمڕۆی توركیاش دا حزبی ئاكەپە بەسەرۆكایەتی ئەردۆغان كەهەڵگری هزروبیری ئیخوانییە كەئەویش ڕێبازێكی سونی مەزهەبی توندڕەوی ئیسلامیە ، لەهەوڵی ئەوەدان كەخۆیان وەك ڕابەر وخەلیفەی تەواوی موسوڵمانان بناسێنن وەهەقی ئەوەیشیان بەخۆیان داوە كەبەوبیانووەوە دەست بخەنە وڵاتانی تر تەنانەت لەشكركێشی بۆ  بكەن بەتایبەتی لەوڵاتە ئیسلامیەكاندا . ئەوەی جێگەی سەرنجە كۆمۆنیستەكان نەك هەرسەركەوت و نەبوون بەڵكو پاش نزیكەی حەفتا ساڵی دەسەڵاتیان ڕژێمەكەی خۆشیان بەهۆی گرفتە ناوخۆییەكانەوە هەڵوەشایەوە زۆربەی دەسەڵاتە هاوشێوە كانیشیان هەرەسی هێنا بەتایبەتی لەئەوروپای ڕۆژهەڵات هەموو ئەم هەڵوەشانەوەو هەرەس هێنانەش تەنها هۆكاری ناوەكی بوون نەك دەرەكی.

كۆماری ئیسلامی ئێرانیش پاش زیاتر لەچل ساڵ لەدەسەڵاتداو پاش بەفیڕۆدانی سامانێكی زۆری مادی وبەشەری نەك هەرنەیتوانی لەدەرەوەی خۆی ڕژێمێكی هاوشێوەی ڕژێمی ئێران لەوڵاتێكی تری ئیسلامیدا دامەزرێنێت تەنانەت ڕژێمەكەی خۆشی تووشی كێشەی توندی  ئابوری و ناڕەزایی هاوڵاتیانی بووەتەوە ئەوەی دەسەڵاتی شیعەگەرایی ئێران لەماوەی چل ساڵی تەمەنیاندا كردیان تەنها دروستكردنی چەند گروپێكی چەكداری سەربەخۆیان بوو لە لوبنان سوریاو عێراق و یەمەن كەئەمانەش بوونە هۆی زیاتر شێواندن و ناسەقامگیری ئەو وڵاتانە.

چارەنووسی دەسەڵاتەكەی ئاك پارتی وئەردۆغانیش لەدەسەڵاتی كۆمۆنیستەكانی روسیاو شیعەگەرایانی ئێران باشتر نابێت، ڕەنگە ئەوەی تەمەنی دەسەڵاتدارانی توركیا كەمێك درێژ بكاتەوە بگەڕێتەوە بۆ دوو هۆی سەرەكی  ... یەكەم / پێگەی جوگرافی توركیا لەناوچەكەو گواستنەوەی غازو سوتەمەنی بێت لەوجوگرافیاوە بۆئەوروپا . دووەم / لەبەرئەوەی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەگێژاوو ناكۆكیدایە و هێشتا بەرچاو ڕونیەك نیە كەئەو گۆڕانكاریەی لەم ناوچەیەدا ڕوودەدات چ ئەنجامێكی دەبێت .

 لەڕاستیدا نەدەوڵەتداری ونەشۆڕش  لەجیهانی ئەمڕۆدا پێویستیان بەئایدۆلۆجیاو مەزهەب نییە ، ئەوە بۆچونێك بوو تێپەڕی و كاتی بەسەرچوو  ، چیتر نەئایدۆلۆجیاو نەمەزهەب ناتوانێت ڕابەرو هێزی كۆكەرەوە بێت . ئەو گۆڕانكاریە خێرایەی لەم چەند دەیەی دوایدا كە تەكنەلۆجیاو ئامڕازەكانی پەیوەندی هێنایانە كایەوە ، گۆڕانكاری بەسەر ژیان وگوزەرانی خەڵك وبیرو ئەندێشەیاندا هێنا، مرۆڤی ئەمڕۆ هێندەی پەیوەستی ژیانی تایبەتی خۆیەتی وابەستەی مەزهەب و ئایدۆلۆجیا نابێت ، تەنانەت مرۆڤی ئەمڕۆ سنورەكان دەبەزێنێت لەكوێ ئاسودەیی و گوزەرانی بینیەوە هەرلەوێ دەگیرسێتەوە و هەرئەوێش دەكات بەنیشتمانی خۆی . دەسەڵاتدارانی ئەمڕۆی جیهان دەبێت ئەو ڕاستیە قبوڵ بكەن كەمانەوەیان و دەسەڵاتیان بەزەبرو زەنگ و ئایدۆلۆجیاو مەزهەب ناپارێزرێت . ئەوەی دەستەبەری مانەوەیان دەكات تەنها فەراهەمكردنی ژیانێكی شایستەو دادپەروەری كۆمەڵایەتیە بۆتاك بەتاكی هاوڵاتیان لەهەرنەتەوەو تایەفەیەك بن یان لەسەرهەر مەزهەب و ئایدیایەك بن كەخۆیان دەیانەوێت .  

پشێوی و خوێن ڕشتن و ئاژاوەكانی زۆربەی وڵاتانی ڕۆژهەڵات وەك ئەوەی ئەمڕۆ لەئەفغانستان و ئێران و توركیا و عێراق و سوریا ولوبنان دا دەیانبینین زادەی بیری سەلەفی مەزهەب و بەهەند وەرنەگرتنی داوای هاوڵاتیانە ، پێداگرتنە لەسەر سەپاندنی دەسەڵاتێكی تاك ڕەهەند  دەسەڵاتێك كەدەیان ساڵە بەسەر چووە ، دەسەڵاتێك كەلەگەڵ ڕیتمی ژیانی ئەمڕۆدا ئاسمان وڕێسمانە.

دەسەڵاتی كوردیش بەدوورنییە لەو پەتا كوشندەیە، بەدوورنییە لەسەڵتەنەت خوازی و خۆسەپاندن بەدووریش نابێت لەداڕزان وداڕمان.   بۆیە دەبێت زۆر خێراو بەجدی چاكسازی ڕاستەقینە لەجومگەكانی حوكمڕانی خۆیدا بكات ، گوتاری ناسیونالستی كوردایەتی سوواوەو  وەك گوتاری سەلەفی لێ هاتووە و بایەخی خۆی لەدەست داوە . ئەگەرلەژێر ئەو گوتارەدا ژیان وئارامی هاوڵاتی بەرجەستە نەبێت ، ئەگەر دادپەروەری و حوكمی یاسا پیادەنەكرێت  ، ئەوا گوتاری كوردایەتی جگەلە زەلكاوێك كەهەموومان دەخنكێنێت هیچی تر نییە . 




تۆڕی هەواڵی ژیان بەرپرس نییە لە ناوەڕۆکی ئەم نوسینە