ئابووری جیهان لەلێواری داروخانێکی گەورە لەشۆکی هاتنی ( covid 19)

فەرمان محەمەد

گرەوی هەستانەوە و ئاراستەی گەشەی ئابوری ووڵاتان بەرەوکوێ دەڕوات؟

سیستەمی ژیان پێکهاتەی ئەو داهاتە ئابوریەیە کەتاکەکانی نێوکۆمەڵگە بۆبەدەستهێنانی پێداویستیەکانیان ڕوودەکەنە بازاڕەکان بازاڕیش شوێنی ساغ کردنەوەی کاڵاکانە لەم نێوەندەشدا بازاڕەکانی هەرێمی کوردستان کەزیاتر بازاڕێکی بەکاربەرانەیەو پشت بە هاوردەی بەرهەمی ووڵاتان دەبەستێ وە بەشێکی زۆری کاڵاکان لە بازاڕەکانی جیهان بە گشتی و عێراق و هەرێمی کوردستان بە تایبەتی کاڵای دروستکراوی چینن. وڵاتی چین دوور لە جەنگی سەربازی و ئەتۆمی، بە تەکنەلۆژیا و ئابوورییە بەهێزەکەی بازاڕەکانی جیهانی خستووەتە ژێر هەژموونی خۆی.

تۆڕی ئابوری جیهانی (بلومبرگ) پێش بینی کردوە بۆ گەڕانەوە بۆ باری ئاسایی جیهان پێویستی بەتێچووی زیاتر لە ۲.۷ تریلیون دولار ئەبێت  بلومبرگ هەروەها پێشبینی ئەوەشی کردوە پاش ئەو شۆکە ئابوریەی ڕووبەڕووی جیهان بووەتەوە لەنێویاندا چین سەرەتای گورزی کوشندەی بەرکەوتووەپاشان ووڵاتانی تر ، پێبینی دەکرێت گەشەی ئابوری جیهان سفر بێت بۆ ساڵی ۲۰۲۰ ، ڕێکخراوی هاوکاری گەشەی ئابوری جیهانی (OECD) ڕایگەیاندووە گەشەی ئابوی لەنیوە کەمترو بەرەو دابەزینی نەرێنی ئەڕوات. ئاماژەشی بەوە کردوە بەبڵابونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لەسەرانسەری ئاسیاو ئەوروپاو ئەمریکادا،ئاستی بەرهەمی ناخۆی جیهانی (تولید ناخالص داخلی) لەساڵی ۲۰۲۰ بە (۱.٥) لەسەدا گەشتووە،ئەم ژمارەیە نزیکەی (۲.۹)لەسەدا کەمترە لەو ئاستەی پێشبینی کرابوو بۆ ساڵی ۲۰۲۰ ، گەشەی ئابوری چین لەساڵی ۲۰۲۰ تەنها (۳.٥) لەسەدا بووە کە ٤۰ ساڵی ڕابردوو ئەو ئامارە نەرێنیەی بەخۆیەوە نەبینیوە.

ئەم ئاماژانە پێمان دەڵێن جیهان لەلێواری داڕووخانی(بحران) ئابوری دایە، فاکتەرە سەرەکیەکانی چالاکی ئابوری بەجۆرێک ئیفلیج بوون ئەگەری خستنە گەڕی درێژخایەن و قورسە هاوکات لەپاڵ ئەم گرێ کوێرەیە، دابەزینی نرخی نەوت بەڕێژەیەکی نائاسایی ئەوەندەی تر کێرڤی هەستانەوەی گەشەی ئابوری جیهان قورس تر دەکات بۆیە گرەوی سەرکەوتن بەسەر ئەم ڤایرۆسەدا لەبازاڕەوە دەست پێ دەکات کەکێبڕکێی ئایندەیە ئەو وڵاتە سەرکەوتوو دەبێت کەبەزووی چالاکیە ئابوریەکان بخاتە گەڕوو جیاواز  لە ووڵاتانی ئۆپێک کەزۆر بەیان پشت بەستوون بەداهاتی نەوت لەناویشیان دا عێراق و تایبەت تر هەرێمی کوردستانی عێراق کەبەڕێژەی نزیکەی ۹۷٪ پشت بەداهاتی فرۆشتنی نەوت دەبەستێت بۆیە هەر دابەزینێکی نرخ کاریگەریەکە بەڕێژەی لە ۹۷٪ جێکەوتەی دەبێت،سەرباری کێشەی سیاسی و نەبونی بەدەوڵەتێکی سەربەخۆ کەناتوانێت مامەڵەی بازرگانی نەوت وەکو ووڵاتێکی ئاسایی ڕێکبخات بۆیە سەرنج بدەین نرخی فرۆشتنی نەوتی عێراق هەرچەند بێت هەرێم بە ۹ دولار کەمتر ئەیفرۆشێ بۆنمونە لەم قەیرانەی دابەزینی نرخی نەوت بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە یەخەی بازاڕی نەوتی جیهانی گرتووە سەرئەنجام نرخی نەوت لە ۲٥ دولار کەمتر مامەڵەی پێوەکرا،وا دابنێین ۲٥ دولارە ئەوکات هەرێم بە ۱٦ دولار و پاش لێ دەرکردنی تێچووی دەرهێان ٦ دولار دەمێنێتەوە کە ڕۆژانە ٤۷٨ هەزار برمیل لەڕۆژێکدا هەناردە دەکات کەلەمانگێکدا .۱٤.۳ملێۆن برمیل دەکات و داهاتەکەی دەکاتە ٨٦ ملێۆن دولار بەبەراورد بە داهاتی پێشووی کە نزیکەی ۳۰۰ ملیۆن دولار بوو ئەلێرەوە درزو کەلێنی قەیرانێکی سەخت دەردەکەوێت.

ئەمانەش دەرهاویشتەی ئەو ئەزموونە تاڵانەی ساڵانی ڕابردووە کەپاش جەنگی داعش جارێکی تر هەرێم توشی قەیرانێکی سەخت بویەوە کەنەیتوانی بوجەی هەرێم دابین بکات بۆیە پەنای بردە بەر کۆمەڵێک ڕێککاری نائابوری و پلانی بێ بنەما،بۆیە هەموکات بەرگەی بچوکترین ئەزمەو شۆکی ئابوری ناگرێت چونکە لەمیانی گەشە پێدانی کەرتی پیشەسازی و کشتوکاڵی و بەرهەمی ناوخۆی زۆر لاوازەو گرنگی پێ نادات هەمیشە پشت نابەستێ بەشارەزاوپسپۆرانی بواری ئابوری پشت گوێ خستنی کەرتی سەرماییە مرۆییەکان بەگشتی لەزۆربەی بوارەکاندا، بەڵام پرسیاری ڕۆژ ئەوەیە ئاخۆ لێ کەوتەی ئەم ڤایرۆسەی ئابوری جیهانی خستۆتە مەترسیەوە چۆن دەبێت.

لێرەدا پێویستە بگەڕێنەوە بۆ سود وەرگرتن لە بۆچونەکانی ئابوری ناسانی مدرسەی کلاسیکی نوێ کەدەڵێن (شۆکی پێشبینی نەکراو کاریگەری قورسترە لە شۆکی پێشبینی کراو) واتە هەرشۆکێک ئامادەسازی بۆ نەکرا جێ کەوتەی نەرێنی زۆر دەبێت وەک ئەم ڤایرۆسەی کاریگەریەکەی بەخێرای دەرکەوت بەڵام پێویستە بەراوردی بکەین لەگەڵ دیاردە سروشتیەکان یان جەنگە جیهانیەکان چون لەوکاتانەدا داهات و خەرجی لەناو دەچێت،بەڵام لەبەرانبەردا ئەم دۆخەی ئێستا ئومێدی هەستانەوە زۆرترە چون کارگەوسەرمایەگوزاریەکان میکانیکی هەڵسوڕێنەری کارەکان وەک خۆیان ماون تەنها چالاکی و بازاڕ وەستاوە.

هەرچی کەرەستەکانە ماون  لەناو نەچون وێران نەبوون وەک ئەوەی هەندێ جار بەهۆی جەنگەجیهانیەکانەوە وێرانکاری زۆر ڕوودەکاتە وڵاتان کە بووجەی تێچووی گەورەی دەوێت تاوەکو بیگێڕیتەوە باری ئاسایی،واتە ووڵاتە ئابوریە بەهێزەکان تاڕادەیەک ژێرخانیان لەدەست نەداوە، ئەگەرچی بەمەرگی ڕێژەیەکی بەرچاو مرۆڤ کۆتای بێت هەمان کات ڕێژەی بێکاری زۆربێت و بەداخەوە سەرمایەی مرۆیی لەدەست دەدەین بەوەی لەنێو ئەو مرۆڤانەدا چەندەها کادری بەئەزمون لەدەست دەدەین لەهەموو بوارەکاندا بۆنمونە بەلەدەست دانی کادرێکی پزیشکی شوێنێکی خاڵی و سەرماییەکی مرۆی لەدەست دەدەین.وەک دەبینین زۆربەی ووڵاتانی جیهان بە بوجە و داهاتی تایبەتەوە بەرەو پرۆسەی بەرەنگاربونەوەی ڤایرۆسەکە هەنگاو دەنێن بۆنمونە ئەمریکا  ٤ تریلیۆن دولاری  تەرخان کردوە بۆ هاوکاری کارگەو چالاکیە ئابوریەکان.

گرنگە بزانین واقعی وڵاتی خۆمان لە چ ئاستێکە بۆیە ئەرکێکی سەرکردانەیە عێراق و هەرێم سود لەم ئەزمونە تاڵانە ببینن بەوەی بەهەر نرخێک بێت لەکاتی ئاسایی و لەنەبونی قەیراندا هەوڵبدرێ سێکتەرەکانی جیاواز لەنەوت چالاک بکرێت بەو ئەندازەیە داهات بەشێوەکی ستونی لەسەر نرخی نەوت نەوەستێت،پاشان سود وەرگرتن لەووزەکان (انرژی) بەشێوەیەکی گشتی کەزۆرینەیان بەفیڕۆ دەچن،لەئێستاش دا هەرێم بەو داهاتەکەمەو لاوازی بوارەکانی تەندروستی باشترین بژاردە خۆپاراستنی هاونیشتیمانیەکانە بەلەبەرچاوگرتنی دۆخی ناجێگری ئابوری جیهان و تەنگژەی نرخەکانی نەوت و لێکەوتە نەرێنیەکانی لەسەر ئابوری عێراق و هەرێمی کوردستان.

ماستەر لەئابوری نەوت و ووزە
بەسود وەرگرتن لەهەندێ سەرچاوە و داتا جیهانیەکانی بانکی جیهانی
بەهاری ۲.۰۲۰




تۆڕی هەواڵی ژیان بەرپرس نییە لە ناوەڕۆکی ئەم نوسینە